Mỗi tối, trước khi đóng cửa hàng kinh doanh mặt phố, tôi thường dừng lại vài phút nhìn dòng người qua lại. Xe cộ vẫn đông, quán ăn vẫn sáng đèn, tiếng cười nói vẫn rộn ràng. Nhưng khi quay vào trong cửa hàng, tôi lại thấy một câu chuyện khác.
Khách hàng của tôi ghé đến. Họ xem hàng, hỏi han rất kỹ, so sánh nhiều hơn trước, rồi xin thêm thời gian suy nghĩ và rời đi. Cuối ngày, số đơn hàng tôi bán được thường ít hơn số cuộc trò chuyện đã diễn ra. Tôi gặp một vài người bạn kinh doanh nội thất, vật liệu xây dựng, quần áo hay điện máy, họ đang trải qua cảm giác tương tự. Khách hàng ngày càng quyết định mua hàng chậm hơn.
Theo số liệu tiêu dùng, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng vẫn duy trì xu hướng tăng qua các năm. Điều đó cho thấy nhu cầu tiêu dùng chưa hề mất đi. Nhưng tăng trưởng của thị trường không đồng nghĩa mọi người bán đều cảm nhận được sự khởi sắc như nhau. Điều tôi chứng kiến là người tiêu dùng ngày càng thận trọng. Họ không còn quyết định theo cảm xúc nhiều như trước mà cân nhắc kỹ hơn giữa nhu cầu hiện tại và sự an toàn tài chính trong tương lai.
Tôi nhớ cách đây vài năm, khách hàng thường hỏi: “Bao nhiêu tiền?”. Bây giờ, câu hỏi tôi nghe nhiều hơn là họ bàn bạc với nhau: “Có thật sự cần mua lúc này không?”. Một câu hỏi hướng đến giá trị của món hàng, câu còn lại hướng đến sự cần thiết cho tương lai. Nhiều gia đình đang có xu hướng ưu tiên tích lũy hơn là chi tiêu. Đó không hẳn là tâm lý bi quan, mà là một phản ứng dễ hiểu khi con người muốn tạo thêm “vùng đệm” cho cuộc sống.
>> Lý do giá xăng giảm mạnh nhưng bát phở vẫn đứng yên
Với người bán, sự thận trọng ấy tạo ra một áp lực khác. Có người cho rằng chỉ cần giảm giá là sẽ bán được hàng. Nhưng rồi tôi nhận ra giảm giá chỉ là giải pháp ngắn hạn. Nếu biên lợi nhuận liên tục bị thu hẹp trong khi chi phí thuê mặt bằng, nhân công và vận hành vẫn giữ nguyên, người kinh doanh sẽ nhanh chóng cạn sức.
Tôi nghĩ rằng điều quan trọng nhất đối với nhiều hộ kinh doanh hiện nay không phải là “lợi nhuận”, mà là “dòng tiền”. Doanh thu có thể đến chậm, lợi nhuận có thể tạm thời thấp, nhưng nếu dòng tiền bị đứt quãng quá lâu, việc duy trì hoạt động sẽ trở nên rất khó khăn.
Một thay đổi khác cũng đáng chú ý là ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại, một tài khoản mạng xã hội hoặc một gian hàng trên sàn thương mại điện tử, bất kỳ ai cũng có thể bắt đầu kinh doanh. Đó là tín hiệu tích cực vì tạo thêm cơ hội cho nhiều người khởi nghiệp. Nhưng mặt khác, nó cũng khiến cạnh tranh gay gắt hơn bao giờ hết.
Nếu trước đây khách hàng phải tìm người bán, thì bây giờ người bán phải tìm cách được khách hàng lựa chọn. Giá cả vì thế không còn là lợi thế duy nhất. Khi hàng hóa ngày càng giống nhau và thông tin ngày càng minh bạch, thứ tạo nên khác biệt nhiều khi lại là trải nghiệm và mức độ tin cậy.
Có lần một người bạn hỏi tôi còn lạc quan với việc kinh doanh không? Tôi trả lời là có. Nhưng sự lạc quan của tôi bây giờ khác trước. Ngày trước, tôi tin chỉ cần thị trường tăng trưởng thì mình cũng sẽ phát triển. Bây giờ, tôi tin sự phát triển phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng thích nghi của chính người kinh doanh: thích nghi trong cách quản lý chi phí, thích nghi trong việc lắng nghe khách hàng, thích nghi với những thay đổi rất nhanh của hành vi tiêu dùng.
Điều đáng mừng là, giữa sự cạnh tranh ngày càng khốc liệt, vẫn có một lợi thế mà các cửa hàng nhỏ hoàn toàn có thể xây dựng. Đó là niềm tin. Khách hàng có thể quên một mức giá, quên một chương trình khuyến mãi hay quên địa chỉ của cửa hàng. Nhưng họ thường nhớ rất lâu cảm giác được tư vấn chân thành, được tôn trọng và được đối xử tử tế.
Tôi là nam giới, năm nay 33 tuổi, vẫn độc thân. Tôi làm công việc văn phòng, đem lại thu nhập 18 triệu đồng. Mỗi tháng tôi chi tiêu khoảng 15 triệu đồng, chủ yếu nặng nhất ở phần tiền nhà khoảng 6,5 triệu đồng, còn lại là các khoảng ăn uống, mua đồ lặt vặt, hiếu hỷ, giao lưu với bạn bè và đồng nghiệp.
Mỗi tháng tôi chỉ để dành được khoảng 2-3 triệu đồng. Có lúc tôi còn chi tiêu âm phần lương của tháng đó, nhất là những khi công ty chuyển lương muộn. Nếu có chuyện đột xuất cần số tiền từ 10 triệu đồng trở lên, có lẽ tôi phải đi vay mượn người thân hoặc người quen.
Gần đây trong một buổi chia sẻ về chi tiêu, tôi vô tình tiết lộ tình hình tài chính của bản thân như trên thì một người bạn thốt lên: "Chi tiêu như vậy là quá lãng phí". Nhưng tôi thì thấy với số tiền chi như trên là bình thường, nhất là tôi đã chủ động từ chối nhiều cuộc vui và hạn chế mua sắm những thiết bị đắt tiền.
Chắc có lẽ vấn đề là thu nhập của tôi không cao, tôi đang tính nhảy việc để có mức lương cao hơn. Nhưng tôi có những băn khoăn sau đây: Tôi chi tiêu như vậy là lãng phí hay không? Ở tuổi này, nhảy việc có thể tạo ra đột phá về tiền lương hay không? Các bạn có gia đình lẫn độc thân, chi tiêu của các bạn thế nào? Tôi rất mong nhận được chia sẻ của các bạn để tham khảo thêm.
Khi tôi vào đời, bố mẹ hầu như không có gì để cho. Vì thế, trong suy nghĩ của tôi từ nhỏ chưa bao giờ tồn tại những khái niệm như tài sản thừa kế. Nhưng tôi không trách bố mẹ. Tôi hiểu, hoàn cảnh của mỗi gia đình đều khác nhau. Nếu muốn có cuộc sống tốt hơn, tôi phải tự làm lấy.
Càng lớn, tôi càng nhận ra xuất phát điểm của mỗi người không giống nhau. Có người khi đi làm đã được gia đình hỗ trợ một căn nhà, một mảnh đất hay một khoản vốn. Có người khi kết hôn cũng nhận được sự góp sức đáng kể từ bố mẹ hai bên. Những điều đó không có gì sai, bởi đó là thành quả của cả một thế hệ dành cho con cháu.
Còn tôi thì không có lợi thế ấy. Tôi luôn nghĩ mình chậm hơn người khác ít nhất 10 năm. Không phải vì bản thân kém hơn, mà vì tôi phải tự tạo dựng những điều mà nhiều người đã có sẵn ngay từ đầu. Chính suy nghĩ đó khiến tôi gần như không cho phép mình lười biếng. Vừa học xong, tôi lao vào làm việc với tất cả sức lực. Mục tiêu của tôi khi ấy không phải là kiếm thật nhiều tiền hay sống hơn người khác, mà chỉ là từng bước tạo dựng những nền tảng cơ bản nhất cho cuộc sống của mình.
Con đường đó không hề dễ dàng. Khi tôi quyết định làm những điều mình tin là đúng, nhiều người trong gia đình không hiểu. Có người khuyên can, có người phản đối, thậm chí tìm cách ngăn cản vì cho rằng tôi đang quá liều lĩnh. Nhưng tôi vẫn quyết định tự chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Tôi chấp nhận vay ngân hàng và cũng chấp nhận mất cả chục năm miệt mài trả nợ.
>> 'Tài sản thừa kế sớm giúp tôi tự do lựa chọn cách sống'
Khoảng thời gian ấy dạy tôi nhiều hơn bất kỳ trường lớp nào. Nó buộc tôi phải biết tính toán, biết kỷ luật với đồng tiền và hiểu rằng phía sau mỗi quyết định đều là trách nhiệm mà không ai có thể gánh thay. Đến hôm nay, những gì tôi có vẫn rất nhỏ bé nếu so với nhiều người khác. Nhưng đó đều là thành quả từ công sức của chính mình.
Khi không có điểm tựa, nhiều người buộc phải mạnh mẽ hơn hoàn cảnh của mình. Không phải vì họ muốn như vậy, mà vì nếu không tự quyết, sẽ chẳng có ai quyết thay cuộc đời họ. Đôi khi tôi cũng tự hỏi, nếu ngày trước mình được bố mẹ cho một căn nhà hay một khoản vốn, liệu mình có phải vất vả đến thế không? Có lẽ là không. Nhưng tôi cũng tin rằng chính việc không có gì để dựa vào đã khiến tôi học được cách đứng vững bằng đôi chân của mình.
Xuất phát điểm có thể quyết định bạn bắt đầu ở đâu, nhưng không quyết định bạn sẽ dừng lại khi nào? Có người được thừa hưởng nền tảng từ gia đình, có người phải mất nhiều năm mới tự xây được nền móng đầu tiên. Mỗi con đường đều có những thuận lợi và khó khăn riêng.
Với tôi, điều quan trọng nhất không phải là mỗi bước đi đều do chính mình tạo nên. Có thể tôi mất nhiều thời gian hơn để đến đích, nhưng khi nhìn lại, tôi biết những gì mình đang có không phải là may mắn, mà là kết quả của một hành trình tự lập mà tôi chưa từng hối hận.
Tôi có hai đứa con 10 tuổi và 6 tuổi. Mỗi dịp cuối tuần, tôi đều chở hai con ra một quán cà phê sân vườn gần nhà, vừa ăn sáng vừa có không gian rộng rãi cho các con chạy nhảy.
Dạo gần đây, ở quán cà phê xuất hiện nhiều khách trong độ tuổi thanh niên, học sinh cấp 3. Chuyện cũng không có gì đáng nói khi nhóm thanh niên này hút thuốc liên tục và chửi thề luôn mồm.
Nói chuyện tục tĩu nhưng nói rất to, sợ mọi người không nghe thấy. Hơn nữa, hầu như câu nào cũng đệm vào đó vài từ chửi thề.
Con tôi hiếu động nên cũng hạn chế chở đến quán cà phê máy lạnh, vì sợ đôi lúc các con nói chuyện ảnh hưởng đến mọi người xung quanh. Trở lại vấn đề nhiều thanh niên nói tục chửi thề, tôi thấy đây là một vấn nạn thật sự và họ xem điều đó là bình thường. Nói tục từ giao tiếp hàng ngày đến những bình luận trên mạng xã hội cũng phải nói tục.
Điều khiến tôi lo ngại không chỉ là vài câu nói khó nghe, mà là cách nó dần trở thành câu cửa miệng của nhiều người trẻ.
Khi những lời nói thô tục được lặp đi lặp lại mỗi ngày, ở quán xá, ngoài đường, trên mạng xã hội, chúng không còn bị xem là phản cảm, mà ngược lại còn được coi như một cách thể hiện cá tính, sự thoải mái, thậm chí là... thân thiết vì tôi từng nghe một cậu trai bảo với bạn: "Thân lắm thì mới nói vậy".
Người lớn có thể chọn bỏ qua hoặc không để tâm, nhưng trẻ con thì khác. Trẻ học rất nhanh, đặc biệt là bắt chước ngôn ngữ. Chỉ cần vài lần nghe, những câu nói đó có thể được lặp lại một cách vô thức.
Và khi cha mẹ phải vội vàng nhắc nhở, giải thích, hoặc thậm chí lúng túng không biết giải thích thế nào, thì rõ ràng môi trường xung quanh đã không còn an toàn như chúng ta nghĩ.
Trước đó, tôi có phản ánh với anh chủ quán thì anh bảo: "Bó tay, mồm ai nấy nói anh không quản được". Thế là tôi cũng không dám chở hai con đến quán cà phê đó nữa.