Giữa đợt nắng nóng gay gắt tại nhiều địa phương cả nước, có nơi vượt 40 độ C, nguy cơ say nắng, sốc nhiệt gia tăng, đặc biệt ở người lao động ngoài trời, trẻ nhỏ và người cao tuổi. Tuy nhiên, không ít người vẫn nhầm lẫn hai tình trạng này, dễ bỏ lỡ “thời gian vàng” xử trí.
Ngày 1/6, BS.CK2 Nguyễn Thanh Sử, Trưởng khoa Cấp cứu, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, cho biết tác động của nắng nóng lên cơ thể diễn tiến theo nhiều mức độ, từ nhẹ đến nặng. Ban đầu có thể là cháy nắng, mất nước, chuột rút, kiệt sức do nóng và nghiêm trọng nhất là sốc nhiệt – tình trạng cần cấp cứu khẩn cấp.
Theo bác sĩ, người làm việc kéo dài ngoài trời hoặc trong môi trường nhiệt độ cao nếu không có biện pháp bảo hộ dễ xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi, khát nước, nôn ói, chuột rút, đau cơ. Khi diễn tiến nặng, người bệnh có thể mê sảng, sốt trên 40 độ C, tiểu ít, co giật hoặc rối loạn ý thức.
BS.CK1 Trần Nguyên Khôi, Phó trưởng khoa Khám bệnh, Bệnh viện Nhi đồng 2, cho biết cách đơn giản để phân biệt say nắng và sốc nhiệt là quan sát ý thức và phản ứng cơ thể. Trong đó, người say nắng thường còn tỉnh táo, vẫn ra nhiều mồ hôi, mệt mỏi, chóng mặt hoặc đau đầu. Còn sốc nhiệt là tình trạng nặng hơn với biểu hiện sốt rất cao, da khô nóng, rối loạn ý thức như lơ mơ, mê sảng, thậm chí hôn mê.
Bác sĩ lưu ý sốc nhiệt khác với sốt do nhiễm trùng. Đây là tình trạng xảy ra sau khi tiếp xúc môi trường nóng hoặc vận động gắng sức kéo dài dưới nắng, diễn tiến nhanh và không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường.
“Sốc nhiệt có thể gây tổn thương não, tim, gan, thận, rối loạn điện giải, rối loạn đông máu, suy đa tạng, thậm chí tử vong nếu xử trí chậm”, bác sĩ phân tích.
Theo bác sĩ Khôi, trẻ nhỏ có nguy cơ sốc nhiệt cao hơn do cơ chế điều hòa thân nhiệt chưa hoàn chỉnh, dễ tăng thân nhiệt và mất nước. Trẻ có tỷ lệ nước trong cơ thể cao nhưng dự trữ kém, da mỏng, diện tích bề mặt lớn nên hấp thu nhiệt nhiều hơn, trong khi khả năng ra mồ hôi làm mát cơ thể chưa hiệu quả như người lớn. Đặc biệt, trẻ nhỏ không tự nhận biết khát nước hay chủ động nghỉ ngơi, hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc nên nguy cơ diễn tiến nặng có thể xảy ra rất nhanh.
BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến, Phó giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, cho biết sốc nhiệt ở trẻ thường xảy ra khi tiếp xúc môi trường nóng kéo dài hoặc vận động gắng sức dưới thời tiết nắng nóng, như chơi thể thao ngoài trời. Dấu hiệu cảnh báo gồm sốt cao từ 40 độ C trở lên, da đỏ nóng, có thể không còn ra mồ hôi, trẻ lừ đừ hoặc kích thích bất thường, thở nhanh, nôn ói, co giật. Với trẻ nhỏ, các biểu hiện có thể kín đáo hơn như quấy khóc, bú kém, ngủ li bì.
“Sốc nhiệt là cấp cứu nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu nhận biết sớm dấu hiệu và xử trí đúng cách ngay từ đầu”, bác sĩ Tiến nói.
Các bác sĩ khuyến cáo khi phát hiện người có dấu hiệu sốc nhiệt, cần nhanh chóng đưa vào nơi mát, thoáng khí hoặc phòng có quạt, điều hòa; cởi bớt quần áo, lau mát hoặc chườm lạnh ở vùng cổ, nách, bẹn để hạ thân nhiệt.
Nếu người bệnh còn tỉnh táo, có thể cho uống nước mát hoặc oresol từng ngụm nhỏ. Không ép uống khi người bệnh nôn nhiều, lơ mơ hoặc co giật. Trường hợp có các dấu hiệu như sốt cao, mê sảng, khó thở, ngất xỉu, co giật hoặc không cải thiện nhanh cần gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất.
Bác sĩ Sử khuyến cáo người lao động ngoài trời cần tuân thủ quy trình an toàn lao động, sử dụng đầy đủ đồ bảo hộ, nghỉ ngơi khi thấy mệt, uống đủ nước và bổ sung điện giải nếu làm việc trong môi trường nóng kéo dài.
Đối với trẻ em, phụ huynh nên hạn chế cho trẻ ra ngoài vào khung giờ nắng gắt từ 10h đến 16h, mặc quần áo thoáng mát, cho uống nước thường xuyên và bố trí hoạt động thể thao vào sáng sớm hoặc chiều muộn.
Ngoài ra, thời tiết nắng nóng ẩm còn làm gia tăng nguy cơ bệnh truyền nhiễm như tay chân miệng, thủy đậu hoặc bệnh đường hô hấp. Cha mẹ cần cho trẻ ăn chín uống sôi, rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh cá nhân và tiêm chủng đầy đủ để giảm nguy cơ biến chứng nặng.
Theo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), 3 tháng đầu năm 2026 đã xảy ra 36 vụ ngộ độc thực phẩm tại các tỉnh, thành, tăng 20 vụ so với cùng kỳ năm 2025 (năm 2025 đã xảy ra 84 vụ ngộ độc thực phẩm với 2.301 người mắc).
Hiện, hệ thống thông tin báo cáo về các sự cố liên quan thực phẩm được duy trì liên tục từ địa phương đến T.Ư. Qua điều tra thực tế, số vụ ngộ độc thực phẩm gần đây chủ yếu xảy ra tại các bếp ăn tập thể, bếp ăn trường học và thức ăn đường phố, đặc biệt là ở các đô thị lớn có địa bàn rộng, mật độ dân số cao, nhu cầu cần cung cấp thực phẩm lớn.
Việc truy xuất nguồn gốc thực phẩm đối với các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ hoặc trên các sàn thương mại điện tử rất khó khăn, ảnh hưởng tới khả năng phòng ngừa ngộ độc thực phẩm trên diện rộng.
Bên cạnh đó, kiến thức chung về an toàn thực phẩm của những chủ cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, thức ăn đường phố còn tương đối hạn chế, điều này dễ dẫn tới các hành vi gây mất vệ sinh an toàn thực phẩm trong quá trình chế biến, phục vụ thức ăn; điều kiện nơi bán hàng ngoài đường phố chật hẹp, đa số lưu động, nguy cơ không bảo đảm các điều kiện an toàn thực phẩm; các cơ sở kinh doanh vì lợi nhuận mà sử dụng nguyên liệu không bảo đảm…
Cục An toàn thực phẩm cho biết, trong tháng hành động vì an toàn thực phẩm năm 2026 triển khai từ 15.4 - 15.5 trên cả nước với chủ đề "Bảo đảm an toàn thực phẩm, phòng ngừa ngộ độc thực phẩm trong dịch vụ ăn uống và thức ăn đường phố", tập trung kiểm tra các cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, bếp ăn tập thể, thức ăn đường phố.
Ở cấp trung ương, 5 đoàn kiểm tra liên ngành về an toàn thực phẩm do Bộ Y tế, Bộ Công thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, thanh tra tại 10 tỉnh, thành trọng điểm.
Tại địa phương, UBND các cấp ban hành kế hoạch, triển khai kiểm tra liên ngành chặt chẽ từ cấp tỉnh đến cấp xã.
Các đoàn công tác kết hợp lấy mẫu kiểm nghiệm để giám sát thị trường, giúp kịp thời phát hiện và cảnh báo sớm các loại thực phẩm có nguy cơ trong cộng đồng.
Theo quy định hiện hành, UBND các cấp có trách nhiệm quản lý hoạt động kinh doanh dịch vụ ăn uống, bao gồm các loại hình bếp ăn tập thể và thức ăn đường phố trên địa bàn.
Sở GD-ĐT có trách nhiệm kiểm tra, giám sát các trường học trong việc thực hiện các nội dung về công tác y tế trường học, trong đó bao gồm cả công tác bảo đảm các điều kiện về an toàn thực phẩm bếp ăn tập thể tại các cơ sở giáo dục.
Người đứng đầu các cơ sở sản xuất, kinh doanh dịch vụ ăn uống, đơn vị tổ chức bếp ăn tập thể chịu trách nhiệm về bảo đảm an toàn thực phẩm.
Theo các chuyên gia, việc kiểm soát cholesterol không phụ thuộc vào một bữa ăn hay một thời điểm cụ thể trong ngày, mà là kết quả của những thói quen được duy trì lâu dài. Trong đó, khoảng thời gian buổi tối đóng vai trò quan trọng vì ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giấc ngủ, quá trình trao đổi chất và các lựa chọn ăn uống.
Nhiều người có thói quen ăn thêm sau bữa tối, đặc biệt khi xem tivi, làm việc muộn hoặc thức khuya. Vấn đề là những món ăn được lựa chọn vào thời điểm này thường là bánh ngọt, khoai tây chiên, mì ăn liền, kem hoặc các loại đồ ăn chế biến sẵn giàu calo.
Theo chuyên gia dinh dưỡng Jennifer O'Donnell-Giles chia sẻ trên Eatingwell, ăn vặt vào buổi tối dễ khiến cơ thể nạp thêm năng lượng vượt quá nhu cầu thực tế. Khi hoạt động thể chất đã giảm vào cuối ngày, lượng calo dư thừa có xu hướng được tích trữ dưới dạng mỡ, góp phần làm tăng cholesterol và các yếu tố nguy cơ tim mạch.
Ngoài ra, việc ăn đêm thường xuyên còn liên quan đến tăng cân, rối loạn chuyển hóa và khó kiểm soát lượng đường huyết.
Buổi tối cũng là thời điểm nhiều người dễ tìm đến các món ăn "giải trí" như bánh quy, bánh ngọt, trà sữa, nước ngọt, xúc xích, thịt chế biến sẵn hoặc đồ chiên rán. Đây đều là những thực phẩm chứa nhiều chất béo bão hòa hoặc đường bổ sung.
Chất béo bão hòa làm tăng cholesterol LDL, loại cholesterol thường được gọi là cholesterol "xấu". Khi LDL tăng cao, chất béo có thể tích tụ trên thành động mạch, làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
Trong khi đó, tiêu thụ quá nhiều đường bổ sung khiến cơ thể sản sinh nhiều triglyceride hơn, một dạng chất béo trong máu có liên quan mật thiết đến bệnh tim mạch. Các nghiên cứu cũng cho thấy người thường xuyên ăn nhiều đường có xu hướng giảm cholesterol HDL, loại cholesterol có lợi giúp bảo vệ tim mạch.
Nhiều người cho rằng cholesterol chỉ liên quan đến ăn uống, nhưng giấc ngủ cũng đóng vai trò rất quan trọng.
Theo các chuyên gia, việc ngủ ít hoặc thường xuyên thức khuya làm rối loạn nhịp sinh học của cơ thể. Điều này ảnh hưởng đến quá trình điều hòa chất béo trong máu và làm tăng nồng độ hormone cortisol, hormone căng thẳng.
Khi cortisol tăng kéo dài, cơ thể dễ xảy ra tình trạng viêm mạn tính và rối loạn chuyển hóa. Một số nghiên cứu cho thấy người ngủ không đủ giấc có xu hướng tăng cholesterol LDL và giảm cholesterol HDL so với người ngủ đủ từ 7 - 9 giờ mỗi đêm.
Thiếu ngủ còn khiến cơ thể thèm đồ ngọt và thực phẩm giàu năng lượng hơn vào ngày hôm sau, tạo thành vòng luẩn quẩn bất lợi cho sức khỏe tim mạch.
Đối với nhiều người, một ly bia hoặc rượu vào cuối ngày được xem là cách thư giãn sau công việc. Tuy nhiên các chuyên gia cho biết thói quen này có thể gây nhiều tác động bất lợi nếu lặp lại thường xuyên.
Theo chuyên gia sức khỏe tim mạch người Mỹ, Jennifer O'Donnell-Giles, việc uống rượu vào cuối ngày có thể làm tăng triglyceride trong máu, ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ và khiến con người dễ lựa chọn các loại thực phẩm kém lành mạnh hơn. Vì vậy giảm tần suất uống rượu hoặc thay thế bằng các loại đồ uống không cồn là lựa chọn có lợi hơn cho sức khỏe tim mạch.
Việc uống rượu vào buổi tối cũng thường đi kèm với các món nhậu nhiều muối, nhiều chất béo và calo, làm tăng thêm gánh nặng cho hệ tim mạch.
Các chuyên gia cho rằng kiểm soát cholesterol không phụ thuộc vào một loại thuốc hay một bữa ăn riêng lẻ, mà là kết quả của những lựa chọn lặp đi lặp lại mỗi ngày. Hạn chế ăn khuya, giảm đồ ngọt và thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, duy trì giờ ngủ ổn định và hạn chế rượu bia vào buổi tối là những thay đổi đơn giản nhưng có thể mang lại lợi ích đáng kể cho sức khỏe tim mạch về lâu dài.
Theo National Kidney Foundation (Tổ chức Thận quốc gia Mỹ), thận vẫn duy trì hoạt động trong suốt giấc ngủ nhằm đảm bảo cân bằng dịch và điện giải cho cơ thể. Vì vậy, những thói quen trước khi đi ngủ có thể tác động trực tiếp đến chức năng của cơ quan này.
Không ít người có thói quen nhịn tiểu để tránh thức giấc giữa đêm. Tuy nhiên, theo bác sĩ Saurabh Sethi (Mỹ), việc giữ nước tiểu quá lâu có thể tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển trong đường tiết niệu.
Bác sĩ Saurabh Sethi cảnh báo: Nếu nhịn tiểu ban đêm thường xuyên, vi khuẩn có thể lan ngược lên thận, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và ảnh hưởng đến chức năng lọc.
Một số người có thói quen uống nhiều nước vào buổi tối để “thải độc”. Tuy nhiên, việc nạp quá nhiều nước trước khi ngủ có thể khiến thận phải hoạt động nhiều hơn vào ban đêm, đồng thời làm gián đoạn giấc ngủ.
Ngược lại, việc uống quá ít nước cũng không tốt. Theo bác sĩ Holly Kramer (chuyên gia thận học, Đại học Northwestern, Mỹ), tình trạng mất nước khiến nước tiểu cô đặc, làm tăng nguy cơ sỏi thận và ảnh hưởng đến khả năng đào thải của cơ thể, theo Mayo Clinic (Mỹ).
Các chuyên gia khuyến nghị, thay vì uống dồn nhiều nước trước giờ ngủ, nên phân bổ lượng nước đều trong ngày để thận hoạt động ổn định hơn.
Chế độ ăn buổi tối cũng tác động đáng kể đến thận. Tiêu thụ nhiều muối có thể làm tăng huyết áp - một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến bệnh thận mạn tính, theo trang Harvard Health Publishing (Mỹ).
Việc ăn mặn vào buổi tối khiến cơ thể giữ nước và làm tăng áp lực lên thận trong quá trình lọc máu.
Các chuyên gia nhấn mạnh, bảo vệ thận không cần những thay đổi quá lớn mà bắt đầu từ các thói quen nhỏ hằng ngày.
Không nhịn tiểu, uống nước vừa phải vào buổi tối và hạn chế ăn mặn là những cách đơn giản giúp giảm gánh nặng cho thận. Duy trì đều đặn các thói quen này có thể góp phần bảo vệ chức năng thận về lâu dài.
