Thông thường, người dùng chỉ cần nhập câu lệnh bằng ngôn ngữ tự nhiên để nhận phản hồi từ chatbot như ChatGPT của OpenAI hoặc Claude của Anthropic. Chúng có thể giải bài tập, soạn email, viết code, dịch thuật, tổ chức chuyến đi hay gợi ý quà tặng. Hiệu quả được thể hiện rõ rệt cả ở trường học, nơi làm việc và cuộc sống hàng ngày.
Tuy nhiên, một số nghiên cứu chỉ ra, giao phó nhiệm vụ liên quan đến nhận thức cho AI có thể dẫn đến hậu quả tai hại, ảnh hưởng tới trí nhớ, khả năng ra quyết định và tư duy phản biện.
Trong lĩnh vực giáo dục, nghiên cứu của MIT năm ngoái thu hút sự chú ý lớn với kết luận sinh viên dùng AI tạo sinh để viết luận có kỹ năng tư duy phản biện kém hơn.
Chia sẻ với The Chronicle of Higher Education hồi tháng 6, giảng viên văn học Tyler Jagt cho biết, không sinh viên nào của ông đọc xong bài luận 20 trang được giao, trong khi ông từng dễ dàng hoàn thành khi còn là sinh viên khoảng 10 năm trước. Một sinh viên thú nhận không thể đọc xong vì liên tục “mất mạch suy nghĩ”, sao nhãng khỏi nội dung chính.
Jagt chia sẻ, khi giao bài tập, mục tiêu của ông không phải nhận về sản phẩm “bóng bẩy” mà là để trí óc sinh viên trải qua rèn luyện và trở nên mạnh mẽ hơn. “Chuyển giao khó khăn cho chatbot không giúp sinh viên có thời gian làm nhiệm vụ ‘cao cấp’ hơn, mà tước đi cơ hội phát triển năng lực để thực hiện bất cứ công việc nhận thức sâu sắc nào, ông cảnh báo.
Nhiều nghiên cứu khác cũng nhấn mạnh khái niệm “chuyển giao gánh nặng nhận thức”, thậm chí “buông bỏ nhận thức”. Điều đáng lo ngại là khác với những công nghệ hỗ trợ trước đây, AI có khả năng thích ứng với đủ loại vấn đề. Ví dụ, máy tính bỏ túi giúp tính kết quả phương trình, nhưng con người vẫn phải tự tìm cách giải và suy luận. Trong khi đó, AI có thể giúp giải bài tập từ đầu đến cuối.
Theo một nghiên cứu hợp tác Anh – Mỹ với 1.222 người tham gia và đang trong quá trình bình duyệt, dùng AI để giải toán hoặc đọc hiểu giúp cải thiện hiệu suất trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài lại làm giảm kết quả và sự sẵn lòng cố gắng khi không có công cụ hỗ trợ. “Phát hiện này rất đáng quan ngại vì sự kiên trì là nền tảng để tiếp thu kỹ năng, cũng là một trong những chỉ báo mạnh mẽ nhất về khả năng học tập lâu dài”, nhóm tác giả viết.
Grace Liu, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon, tác giả chính của nghiên cứu trên, đánh giá khả năng phản hồi nhanh chóng với mọi loại câu hỏi của AI khiến người dùng mất cơ hội học hỏi.
“AI gây đặc biệt gây lo sợ vì không phải công cụ dành cho một hoạt động nhất định. Nó có thể được dùng cho gần như mọi hoạt động trí tuệ, suy luận và nhận thức”, Liu nói với AFP.
Trong lĩnh vực y tế, khảo sát với những bác sĩ đã thực hiện ít nhất 2.000 ca nội soi đại tràng ở Ba Lan cho thấy, AI gây lệ thuộc và giảm kỹ năng. Trong nghiên cứu công bố trên tạp chí The Lancet Gastroenterology and Hepatology năm ngoái, họ được tiếp cận hệ thống AI có khả năng phân tích hình ảnh nội soi đại tràng theo thời gian thực và đánh dấu u tuyến, một loại tổn thương tiền ung thư. Bác sĩ chỉ được dùng công cụ một số ngày, còn lại phải tự khám. Ba tháng trước khi dùng AI, các bác sĩ phát hiện u tuyến trong 28,4% số ca nội soi, nhưng sau đó, tỷ lệ phát hiện giảm còn 22,4%.
Nhóm tác giả kết luận, liên tục tiếp xúc công cụ AI có thể khiến bác sĩ “giảm động lực, kém tập trung hơn và ít trách nhiệm hơn khi ra quyết định mà không có AI hỗ trợ”.
Trong lĩnh vực khoa học máy tính, nhóm nghiên cứu tại Anthropic thiết kế một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đầu năm nay, trong đó 52 kỹ sư phần mềm được yêu cầu thực hiện một nhiệm vụ lập trình cơ bản. Tất cả đều có thể tra cứu trên mạng, nhưng chỉ một nửa dùng thêm trợ lý AI. Sau đó, các kỹ sư được yêu cầu làm bài kiểm tra về những gì đã học từ nhiệm vụ. Kết quả, nhóm dùng AI đạt điểm trung bình 50%, kém đáng kể so với nhóm không dùng (đạt 67%).
Johann Chevalere, chuyên gia tâm lý nhận thức và xã hội tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), cho hay: “Con người có xu hướng tiết kiệm năng lượng rất mạnh. Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường dùng những chiến lược giúp đi đến trọng tâm nhanh hơn mà không cần dành thời gian nghiên cứu kỹ thông tin, vì như vậy sẽ tốn nhiều năng lượng nhận thức”.
Chevalere nhận định, lạm dụng AI có thể thúc đẩy xu hướng này. Ông giải thích: “Nếu có những hoạt động bạn không bao giờ làm thì bộ não, vốn vận hành theo nguyên tắc tiết kiệm năng lượng, sẽ không tốn công duy trì những kết nối không được sử dụng”.
Trước áp lực từ giới phê bình, các nhà phát triển AI bắt đầu tích hợp “Phương pháp Socratic” vào mô hình, hiện chủ yếu hướng đến học sinh. Theo đó, chatbot không đơn thuần cung cấp đáp án mà đưa gợi ý và đặt câu hỏi để kích thích người dùng tư duy. Ví dụ, ChatGPT có “chế độ học tập” và Gemini của Google có “học với hướng dẫn”.
Trong khi đó, theo Microsoft, trợ lý ảo Copilot hiện tích hợp cảnh báo về nguy cơ mắc lỗi, đồng thời nhắc nhở người dùng kiểm tra thông tin nó cung cấp. Đây chỉ là một trong số nhiều biện pháp giúp người dùng duy trì sự chủ động và tư duy phản biện khi tiếp nhận phản hồi từ AI.
“Nguy cơ chuyển giao gánh nặng nhận thức hoàn toàn có thật, đặc biệt nếu dùng AI để tự động hóa các nhiệm vụ vốn quan trọng với phát triển kỹ năng”, đại diện Microsoft cho biết, nhấn mạnh mọi người cần được đào tạo để sử dụng công cụ đúng cách.
Hiện tại, giới chuyên gia cho rằng vẫn thiếu những nghiên cứu quy mô lớn, dài hạn, để đánh giá tác động thực sự của AI tới não người. Theo Chevalere, trong khi chờ đợi, con người cần sử dụng AI một cách thông minh. “Chúng ta sẽ thích nghi với cuộc cách mạng công nghệ này giống như từng thích nghi với những cuộc cách mạng trước đây”, ông nói.
Một năm trước, OpenAI vẫn nổi bật nhất trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo nhờ các sản phẩm GPT có hàng trăm triệu người dùng đón nhận. Trong khi đó, hầu hết đối thủ phải chi hàng tỷ USD xây dựng mô hình hay tuyển dụng nhân sự để cố gắng bắt kịp.
Nhưng sau một năm, mọi thứ đảo chiều. OpenAI đang phải cạnh tranh mạnh mẽ với đối thủ Anthropic, công ty được xây dựng bởi nhóm cựu nhân viên OpenAI và tập trung vào khách hàng doanh nghiệp. CEO OpenAI Sam Altman liên tục tái cấu trúc bộ máy lãnh đạo, nhưng bị đánh giá chưa thấy hiệu quả rõ rệt. Gần nhất, công ty bị đối tác lớn nhất là Apple đưa ra tòa.
Theo Business Insider, vụ kiện thu hút sự chú ý lớn khi một trong những công ty quyền lực nhất thế giới đang đưa một trong những startup AI giá trị nhất thế giới ra tòa. Đây là lần thứ hai OpenAI liên minh với một gã khổng lồ công nghệ và kết quả là cuộc chia tay rắc rối.
Rạn nứt đầu tiên diễn ra với Microsoft, đồng minh quan trọng nhất của OpenAI khi mới thành lập. Hãng phần mềm Mỹ rót một tỷ USD cho startup này vào năm 2019, thời gian ngắn sau khi Elon Musk ngừng đầu tư và rời đi vì xung đột. Năm 2023, sau khi ChatGPT bùng nổ, Microsoft tiếp tục chi đầu tư 13 tỷ USD.
Microsoft cũng bảo vệ Sam Altman khi ông bất ngờ bị sa thải cuối 2023. Satya Nadella, CEO Microsoft, được xem là người hỗ trợ đắc lực nhất trong các cuộc đàm phán để Altman phục chức CEO.
Mối quan hệ gắn bó giúp Microsoft trở thành "đại lý độc quyền" trong việc khai thác sức mạnh tính toán, giao diện lập trình, sản phẩm và hàng loạt nghiên cứu của OpenAI. Nhưng đến cuối tháng 4, cả hai công bố thỏa thuận mới, chính thức chấm dứt giai đoạn độc quyền giữa hai bên. OpenAI giờ đây tự do cung cấp và thương mại hóa các mô hình AI ngoài hệ sinh thái Microsoft, đồng thời giới hạn chia sẻ doanh thu. Dù Microsoft vẫn giữ vai trò đối tác chiến lược, cung cấp hạ tầng đám mây cho OpenAI và hưởng lợi từ giá trị khoản đầu tư, Bloomberg đánh giá cả hai "về cơ bản đã chấm dứt hợp tác".
Thỏa thuận được đưa ra vài tuần sau khi Financial Times cho biết Microsoft cân nhắc hành động pháp lý liên quan đến thương vụ điện toán đám mây trị giá 50 tỷ USD giữa Amazon và OpenAI. Hãng phần mềm Mỹ cho rằng công ty đứng sau ChatGPT đã vi phạm hợp đồng khi bắt tay với bên thứ ba trái phép.
Theo các chuyên gia, câu chuyện Apple - OpenAI không phải là "bản sao" của Microsoft - OpenAI, nhưng có một số điểm tương đồng. Năm 2024, khi mới hợp tác với công ty của Sam Altman, Apple dành nhiều lời khen cho đối tác và đưa ChatGPT vào những sản phẩm vốn đang có hàng tỷ người dùng - động thái được đánh giá là thắng lợi cho cả hai.
Nhưng sau đó, OpenAI có nước đi khiến Apple không hài lòng. Công ty mua lại IO, startup thiết bị AI của cựu phó chủ tịch Apple Jony Ive, với giá 6,5 tỷ USD, đồng thời công bố kế hoạch chế tạo một thiết bị phần cứng, theo cách nào đó sẽ cạnh tranh với iPhone.
Trong đơn kiện, Apple tố OpenAI đánh cắp bí mật kinh doanh để phát triển thiết bị bằng cách triển khai chiến dịch rộng khắp nhằm chiếm giữ, tận dụng thông tin mật của mình qua cựu nhân viên, quy trình tuyển dụng và mối quan hệ với các nhà cung ứng linh kiện. Hai cựu nhân viên Apple được nêu trong đơn kiện gồm Chang Liu, cựu kỹ sư hệ thống điệp cấp cao, và Tang Yew Tan, từng giữ chức phó chủ tịch thiết kế sản phẩm iPhone và Apple Watch. Đơn kiện thậm chí liệt kê hơn 400 nhân viên Apple đã chuyển sang làm việc cho OpenAI trong những năm qua.
Đây không phải lần đầu Apple sử dụng hệ thống tòa án để chống lại một đối thủ tiềm năng của iPhone. Họ từng làm điều tương tự với Samsung từ năm 2011. Dù vậy, việc công ty chọn kết thúc mối quan hệ với OpenAI bằng cách đưa nhau ra tòa cho thấy cả hai đã có những mâu thuẫn không thể giải quyết.
Một số trang công nghệ đánh giá, việc các đối tác không hài lòng với OpenAI còn đến từ phong cách lãnh đạo của Sam Altman. Trước đó, nhiều thông tin mô tả CEO này có cách làm việc "bất nhất". Chẳng hạn, điều tra do New Yorker thực hiện tháng 4 cho thấy ông bị đồng nghiệp cũ và đối tác đánh giá khó nắm bắt, không nhất quán trong các cuộc giao tiếp.
Theo Business Insider, dù lý do nào, việc thiết lập liên minh quan trọng với hai "ông lớn" công nghệ nhưng đều kết thúc trong bất hòa cho thấy OpenAI "đang có vấn đề" với đối tác.
Jim Cramer, người dẫn chương trình và chuyên gia tài chính nổi tiếng người Mỹ, nhận định OpenAI có thể là bên thiệt hơn khi bị Apple đưa ra tòa. "Tôi cảm thấy đây là vụ kiện nặng ký, bởi đó không phải là hành động Apple thường làm", ông nói trong chương trình Squawk on the Street của CNBC ngày 13/7. "Apple có những cố vấn pháp lý rất giỏi. Họ không có xu hướng kiện tụng chỉ để cho có".
Theo AFP, máy gia tốc hạt lớn (LHC), đường hầm hình tròn dài 27 km nằm ở độ sâu khoảng 100 m dưới biên giới Pháp - Thụy Sĩ, là máy gia tốc hạt lớn và mạnh nhất thế giới. Trong hầm, nam châm siêu dẫn và các cấu trúc gia tốc đẩy các hạt proton lên mức năng lượng cực cao, sau đó cho chúng va chạm ở tốc độ phi thường. Cỗ máy do Tổ chức Nghiên cứu Hạt nhân châu Âu (CERN) vận hành, nổi tiếng với việc chứng minh sự tồn tại của hạt Higgs boson, hay "hạt của Chúa".
"Từ 29/6, chúng ta sẽ bước vào giai đoạn mới", Markus Zerlauth, trưởng dự án nâng cấp LHC, nhận xét. Mục tiêu là tăng "độ sáng", tức tổng số vụ va chạm xảy ra trong một khoảng thời gian nhất định. Sau khi cải tiến, cỗ máy mang tên mới là Máy gia tốc hạt lớn độ sáng cao (HL-LHC), dự kiến bắt đầu vận hành vào tháng 6/2030 và tiếp tục hoạt động khoảng một thập kỷ.
Tổng chi phí nâng cấp dự kiến lên tới 1,5 tỷ USD, trích từ phí thành viên của CERN cùng đóng góp hiện vật từ những nước như Mỹ, Nhật Bản, Canada, Trung Quốc.
Quá trình nâng cấp đòi hỏi phải thay thế hoàn toàn thiết bị trong một đoạn hầm dài 1,2 km. Các nam châm siêu dẫn mới, có khả năng tập trung chùm hạt tốt hơn, sẽ được lắp đặt để tăng số vụ va chạm. Cuối cùng, khoảng 140-200 vụ va chạm sẽ xảy ra mỗi khi hai nhóm hạt gặp nhau, tăng mạnh so với 60 vụ hiện nay. Zerlauth cho biết, số vụ va chạm tăng lên, có thể tới vài tỷ vụ mỗi giây, sẽ cho phép họ thu thập lượng dữ liệu nhiều gấp 100 lần.
Việc phát hiện hạt Higgs boson năm 2012 đã mở rộng sự hiểu biết của con người về cách các hạt nhận khối lượng, đồng thời mang lại cho nhà vật lý Peter Higgs và Francois Englert giải Nobel Vật lý năm 2013. Kể từ khi vận hành, LHC đã tìm thấy 55 triệu hạt. Cỗ máy nâng cấp dự kiến tạo ra khoảng 380 triệu hạt Higgs boson trong suốt thời gian hoạt động, giúp giới khoa học hiểu thêm về loại hạt này.
Thêm vào đó, CERN hy vọng có thể lần đầu tiên tạo ra đồng thời hai hạt Higgs boson và quan sát chúng tương tác. Theo Nedaa-Alexandra Asbah, nhà vật lý tại CERN, điều này có thể cung cấp manh mối về cách vũ trụ tiến hóa ngay sau vụ nổ Big Bang.
Chai nhựa, thường được tái chế thành các sản phẩm có giá trị thấp hơn hoặc bị chôn lấp, đang được các nhà nghiên cứu tại Đại học bang Pennsylvania (PSU - Mỹ) xem như một nguồn năng lượng tiềm năng cho xe điện, smartphone và hệ thống lưu trữ năng lượng tái tạo. Họ đã phát triển một phương pháp chuyển đổi nhựa PET (polyethylene terephthalate) - loại nhựa phổ biến trong chai nước và nước ngọt - thành than chì chất lượng cao, có thể sử dụng trong pin lithium-ion.
Theo nhóm nghiên cứu, quy trình chuyển đổi này khá đơn giản. Họ nghiền nhỏ nhựa PET, trộn với một lượng nhỏ oxit graphene và nung nóng dưới điều kiện kiểm soát. Oxit graphene hoạt động như một khuôn mẫu giúp các nguyên tử carbon hình thành các tinh thể than chì có cấu trúc trật tự cao. Đáng chú ý, chỉ cần thêm 2,5% oxit graphene đã tạo ra than chì chất lượng cao nhất trong các thí nghiệm.
Một điểm nổi bật khác của nghiên cứu là việc không sử dụng các chất xúc tác kim loại như sắt, niken hay coban - vốn thường để lại tạp chất và cần tinh chế thêm. Thay vào đó, nhóm nghiên cứu đã sử dụng các chất phụ gia gốc graphene, giúp tạo ra than chì sạch hơn và giảm thiểu chất thải hóa học.
Nghiên cứu này không chỉ mang lại một ứng dụng mới cho chai nhựa mà còn đảm bảo nguồn cung cho một trong những vật liệu quan trọng nhất trong công nghệ pin. Than chì được Bộ Năng lượng Mỹ xếp vào loại khoáng sản thiết yếu, và nhu cầu dự kiến sẽ tăng nhanh khi xe điện và thiết bị điện tử trở nên phổ biến hơn. Mặc dù PET vẫn là một trong những loại nhựa được sử dụng rộng rãi nhất và phần lớn vẫn bị vứt bỏ, nhưng nếu quy trình này được chứng minh hiệu quả ở quy mô công nghiệp, nó có thể giải quyết 2 vấn đề lớn: giảm thiểu rác thải nhựa và sản xuất than chì sạch hơn cho pin.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu vẫn cần xác thực hiệu suất pin lâu dài trước khi công nghệ này có thể được thương mại hóa.
