Chỉ một ngày trước khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời do Pakistan làm trung gian dự kiến hết hạn vào ngày 22.4, triển vọng đối thoại giữa Mỹ và Iran vẫn phủ bóng bất định, theo Reuters.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21.4 tuyên bố Iran “sẽ phải đàm phán, nếu không sẽ gặp những vấn đề chưa từng có”, đồng thời nhấn mạnh Washington không thể chấp nhận việc Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Ông khẳng định Mỹ “không có lựa chọn nào khác” ngoài việc gây sức ép để buộc Iran phải thay đổi.
Song, phía Iran phản ứng cứng rắn. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf ngày 21.4 tuyên bố Tehran “không chấp nhận đàm phán dưới bóng đe dọa”, cáo buộc Mỹ tìm cách biến bàn đàm phán thành “bàn đầu hàng”. Tổng thống Masoud Pezeshkian cũng chỉ trích cách tiếp cận “mâu thuẫn và thiếu tính xây dựng” của Mỹ, cho rằng mục tiêu thực chất là buộc Iran nhượng bộ.
Trên thực địa, Mỹ duy trì phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz và các cảng Iran, đồng thời gia tăng hiện diện quân sự, theo NBC News. Trong khi đó, Tehran cảnh báo sẵn sàng “tung ra các quân bài mới trên chiến trường” nếu bị gây áp lực. Thiếu tướng Ali Abdollahi, Chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung ương Khatam al-Anbiya của Iran, ngày 21.4 tuyên bố Tehran có thể đưa ra “phản ứng ngay lập tức và dứt khoát” trước mọi hành động thù địch, đồng thời khẳng định nước này vẫn nắm ưu thế, bao gồm khả năng kiểm soát Hormuz, theo Hãng tin Tasnim.
Trong bối cảnh đó, Pakistan đã tăng cường vận động ngoại giao và chuẩn bị cho vòng đàm phán tiếp theo giữa Mỹ – Iran, dự kiến diễn ra ngày 22.4 với sự tham gia của phái đoàn Mỹ do Phó tổng thống JD Vance dẫn đầu. Tuy nhiên, tính đến chiều 21.4, truyền thông nhà nước Iran cho biết “không có phái đoàn nào” rời nước này đến Pakistan, theo The Guardian.
Ngay cả khi các bên ngồi lại, triển vọng đạt đột phá vẫn hạn chế. Các vấn đề cần giải quyết giữa các bên kéo dài từ chương trình hạt nhân, lệnh trừng phạt, bồi thường hậu xung đột đến vai trò của Iran tại khu vực và kiểm soát eo biển Hormuz. Mỗi vấn đề đều gắn với lợi ích cốt lõi, khiến khả năng thỏa hiệp trở nên khó khăn, theo Al Jazeera.
Giáo sư Mohamad Elmasry từ Viện Nghiên cứu sau đại học Doha nhận định quan hệ Mỹ – Iran đang ở trạng thái “rất bấp bênh”. Trả lời Al Jazeera, ông cho rằng Washington từng có cơ hội giảm leo thang, nhưng việc gia tăng áp lực, đặc biệt liên quan eo biển Hormuz, đã khiến căng thẳng vượt khỏi quỹ đạo kiểm soát.
Một điểm đáng chú ý là trọng tâm đàm phán đang dịch chuyển. Nếu trước đây các cuộc thương lượng tập trung vào tên lửa và mạng lưới lực lượng quân sự thân Iran ở khu vực, thì nay các vấn đề như mức độ làm giàu uranium và vai trò của Tehran tại eo biển Hormuz ngày càng chiếm ưu thế, theo Reuters.
Sự thay đổi này khiến các quốc gia vùng Vịnh lo ngại. Là những bên chịu tác động trực tiếp từ xung đột, họ lại gần như đứng ngoài tiến trình đàm phán. Một số quan chức cảnh báo việc ưu tiên ổn định năng lượng toàn cầu có thể dẫn đến việc “ngầm chấp nhận” ảnh hưởng của Iran tại Hormuz, trong khi các rủi ro an ninh khác chưa được xử lý.
Reuters dẫn lời các nhà phân tích cho rằng vấn đề không phải là bên nào kiểm soát eo biển, mà là ai thiết lập luật chơi tại đây. Điều này phản ánh xu hướng dịch chuyển rộng hơn trong trật tự khu vực, từ các chuẩn mực quốc tế sang các thỏa thuận dựa trên sức mạnh. Các nhà phân tích của Citic Securities (Trung Quốc) nhận định “thời điểm Hormuz” có thể trở thành bước ngoặt đối với vai trò thống trị toàn cầu của Mỹ.
Trong bối cảnh giằng co Mỹ – Iran hiện nay, một kịch bản ngày càng rõ là các bên chỉ đạt được một thỏa thuận tạm thời “đủ để quản lý khủng hoảng”, thay vì giải quyết tận gốc xung đột, theo CNBC dẫn lời nhà kinh tế học Cornelia Meyer là Giám đốc điều hành Meyer Resources – công ty chuyên tư vấn về năng lượng và chiến lược.
Theo Hãng tin AFP, ngày 29-6, Iran cho biết đã tiến hành cuộc họp đầu tiên với Oman về việc quản lý eo biển Hormuz.
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi viết trên mạng xã hội X: "Trong chuyến công tác tới Muscat, cuộc họp đầu tiên của Ủy ban chung về vấn đề Hormuz đã được tổ chức. Bên cạnh việc rà soát các vấn đề hiện tại liên quan đến eo biển, chúng tôi đã trao đổi quan điểm về phương thức quản lý trong tương lai".
Iran và Oman nằm ở hai đầu eo biển Hormuz, đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và duy trì sự thông suốt của tuyến huyết mạch năng lượng này. Do đó bất kỳ nỗ lực nào nhằm bình thường hóa hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz đều cần sự phối hợp chặt chẽ giữa hai nước.
Trong Bản ghi nhớ hòa bình được ký giữa Mỹ và Iran, vấn đề khai thông eo biển Hormuz được đặt làm ưu tiên hàng đầu. Văn kiện này khẳng định Iran sẽ xác định phương thức quản lý eo biển thông qua đối thoại với Oman và các nước vùng Vịnh, song phải "phù hợp" với luật pháp quốc tế.
Sau khi ký kết văn bản trên, giới chức Tehran đã cho biết sẽ sớm làm việc với Oman về vấn đề này. Thực tế, đích thân Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf - trưởng đoàn đàm phán của nước này với Mỹ - đã thăm Muscat hôm 23-6 để bàn về việc khai thông eo biển.
Chuyến đi diễn ra ngay sau khi ông Ghalibaf hoàn tất vòng đàm phán đầu tiên với Mỹ tại Thụy Sĩ, với Phó tổng thống JD Vance làm trưởng đoàn của Mỹ.
Tại Muscat, ông Ghalibaf và lãnh đạo Oman đã ra tuyên bố chung khẳng định cam kết của hai bên về việc thực hiện đúng tinh thần Bản ghi nhớ Mỹ - Iran, cũng như thành lập Ủy ban chung về vấn đề Hormuz nêu trên.
Hai bên cũng nhấn mạnh sẽ cùng nhau phối hợp "xác định chế độ quản trị và dịch vụ hàng hải trong tương lai của eo biển Hormuz", có sự tham vấn với các nước vùng Vịnh.
Tuy nhiên các cuộc thảo luận - cả giữa Iran với các nước láng giềng lẫn giữa Iran với Mỹ - đã phần nào bị gián đoạn sau khi hai bên tấn công nhau trở lại hôm 27-6. Ngày 29-6, Mỹ và Iran cũng cam kết ngừng bắn để mở đường cho việc triển khai các thỏa thuận.
Ở diễn biến khác, cùng ngày 29-6, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cho biết Qatar sắp giải phóng 6 trong tổng số 12 tỉ USD tài sản Iran đang bị phong tỏa tại nước này, theo điều khoản giải phóng tài sản Iran trong Bản ghi nhớ.
Bên cạnh đó, một số nguồn thạo tin của Reuters cũng cho biết các đội đàm phán kỹ thuật của Iran và Mỹ sẽ gặp nhau ở Doha trong vài ngày tới. Nhiệm vụ của các đội này là phối hợp xây dựng phương án triển khai Bản ghi nhớ Mỹ - Iran.
Các nguồn tin tiết lộ những nước trung gian đã thiết lập các kênh liên lạc mới để hạ nhiệt các sự cố ngoài ý muốn, trong khi quá trình đàm phán kỹ thuật sẽ sớm được nối lại.
Trả lời phỏng vấn với chương trình Business Day của CNBC ngày 2/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump nói: "Chúng tôi đang đàm phán (với Iran), và chúng ta hãy chờ xem liệu có thành công hay không. Tôi nghĩ họ đã đồng ý với gần như mọi thứ chúng tôi cần”.
Ông Trump cũng tuyên bố Iran đã "bị đánh bại hoàn toàn về mặt quân sự". "Họ còn lại một số tên lửa, chúng tôi cũng có thể xóa sổ luôn số đó”, ông nói thêm.
Nhà lãnh đạo Mỹ cho biết: "Tuần trước chúng tôi đã không kích họ 3 lần rất mạnh, vì họ đã phóng máy bay không người lái vào một con tàu, nên chúng tôi đã tập kích họ. Sau đó họ lại tiến hành thêm một vụ khác, và tôi lại không kích họ. Chúng tôi đã tấn công họ 3 đêm liên tiếp, tuần trước nữa chúng tôi cũng đã không kích họ hai đêm liên tiếp, rất mạnh”.
Các phát biểu này được đưa ra khoảng một ngày sau khi Mỹ và Iran kết thúc một vòng đàm phán gián tiếp tại thủ đô Doha của Qatar mà không có dấu hiệu nào cho thấy họ đã đạt được tiến triển hướng tới một nền hòa bình lâu dài. Thay vào đó, hai bên lại tập trung vào các vấn đề vốn được cho là đã được giải quyết khi một thỏa thuận tạm thời được công bố hai tuần trước.
Theo các nguồn tin, các nhà đàm phán của cả hai bên đã dành 2 ngày ở Doha để thảo luận về lưu thông hàng hải tại eo biển Hormuz và việc giải phóng các tài sản của Iran bị đóng băng - hai vấn đề then chốt theo thỏa thuận ban đầu.
Bộ Ngoại giao Qatar cho biết cuộc gặp tiếp theo sẽ diễn ra sau các nghi thức tang lễ của cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei hoàn tất.
Người phát ngôn của bộ này cho biết trong một bài đăng trên mạng xã hội X rằng các cuộc thảo luận tại Doha đã mang lại "tiến triển tích cực" đối với các vấn đề liên quan đến bản ghi nhớ nhằm đình chiến vào tháng 6, và đang "xây dựng dựa trên kết quả" của một hội nghị thượng đỉnh ở Thụy Sĩ trước đó.
Trong khi đó, tại Washington, ông Trump cho biết hai bên đang đạt được tiến triển về các giới hạn khả thi đối với chương trình hạt nhân của Iran - nguyên nhân chính mà ông tuyên bố là lý do ông cùng Israel phát động cuộc chiến vào tháng 2.
"Việc phi hạt nhân hóa Iran đang tiến triển tốt. Họ đã có những cuộc họp rất tốt, và chúng ta hãy chờ xem", ông nói với các phóng viên.
Tuy nhiên, các nguồn tin cho hay chương trình hạt nhân hoàn toàn không được đề cập đến trong các cuộc hội đàm vốn mang tính chất kỹ thuật này.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cho biết vấn đề đó sẽ được giải quyết sau. "Rõ ràng, chúng tôi lo ngại về vấn đề hạt nhân, chúng tôi sẽ bắt đầu thảo luận về điều đó", ông nói với các phóng viên.
Cuối tháng 6 vừa qua, Trung Quốc tổ chức sự kiện thường niên mang tên Diễn đàn Lục Gia Thủy - hội nghị chính sách tài chính hàng đầu nước này.
Tại Diễn đàn Lục Gia Thủy năm nay, các quan chức Trung Quốc đã công bố một loạt các biện pháp mở rộng vai trò của nhân dân tệ (RMB) ở nước ngoài, đẩy mạnh Thượng Hải trong vai trò trung tâm tài chính quốc tế (IFC), tạo ra các cơ sở thanh khoản mới cho các ngân hàng trung ương nước ngoài và các nhà đầu tư, mở rộng giao dịch RMB xuyên biên giới và mở cửa hơn nữa lĩnh vực tài chính Trung Quốc để giới đầu tư nước ngoài tham gia.
Tờ South China Morning Post dẫn lời ông Lưu Hiểu Xuân, Phó giám đốc Viện Tài chính Thượng Hải, phát biểu tại diễn đàn trên cho rằng: "Trung Quốc có Hồng Kông là một IFC trưởng thành với sự linh hoạt để đáp ứng với những thay đổi của thị trường, nhưng điều đó không đủ để đáp ứng đầy đủ các nhu cầu đặc biệt của việc mở rộng ra nước ngoài của các công ty Trung Quốc. Thượng Hải cần phải đóng vai trò như vậy".
Ông Lưu cũng đề xuất xây dựng các dịch vụ pháp lý, điều phối an ninh và cơ sở hạ tầng tài chính địa phương như nền tảng ngân quỹ doanh nghiệp. Theo đó, Hồng Kông được định vị giữ vai trò như một cửa ngõ thị trường vốn trong khi Thượng Hải xử lý hỗ trợ hoạt động ở các khu vực pháp lý có rủi ro cao hơn. Thượng Hải hướng đến trở thành một trung tâm gây quỹ và đầu tư cho các công ty Trung Quốc mở rộng ra nước ngoài, giúp các công ty huy động các khoản vay, phát hành trái phiếu và chứng khoán đảm bảo bằng tài sản, niêm yết cổ phiếu, đầu tư vào tài sản tài chính và tham gia giao dịch.
Có lẽ, đề xuất trên không đơn giản chỉ là ý kiến cá nhân của ông Lưu - một người nổi tiếng với nhiều năm kinh nghiệm trong ngành tài chính Trung Quốc. Thực tế, trong cuộc họp hồi tháng 3 vừa qua, Đại hội Đại biểu nhân dân toàn quốc (Quốc hội) Trung Quốc đã thông qua Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 mà trong đó nêu rõ xây dựng nước này thành cường quốc tài chính. Kế hoạch không còn xem tài chính là chức năng hỗ trợ cho tăng trưởng kinh tế, mà hướng đến tài chính như một công cụ chiến lược của năng lực công nghệ. Trong chiến lược như vậy, việc quốc tế hóa RMB đóng vai trò then chốt.
Gần 80 năm qua, Mỹ có nhiều lợi thế nhờ vai trò trung tâm của USD trong hệ thống tài chính toàn cầu, giúp nước này có các công cụ quản lý nhà nước mà các cường quốc trước đây khó có thể tưởng tượng được. Mỹ có thể áp đặt các biện pháp trừng phạt, hạn chế khả năng tiếp cận thanh toán bù trừ bằng USD, định hình các tiêu chuẩn tuân thủ quốc tế, ảnh hưởng dòng vốn và tận dụng vị trí của nước này trong cấu trúc tài chính thế giới để thúc đẩy các mục tiêu an ninh quốc gia. Trung Quốc chắc chắn hiểu thực tế vừa nêu nên luôn muốn thay đổi.
Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, Bắc Kinh đã khởi động các chương trình thanh toán thương mại bằng RMB, thành lập các trung tâm thanh toán bù trừ ở nước ngoài, mở rộng các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ, phát triển cơ sở hạ tầng thanh toán thay thế và dần dần mở cửa các phần của thị trường vốn. Bắc Kinh ký các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ với hàng chục ngân hàng trung ương, cho phép các đối tác thương mại tiếp cận RMB mà không cần thông qua hệ thống dựa USD.
Năm 2015, Trung Quốc ra mắt Hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới CIPS như một giải pháp thay thế cho SWIFT. Nước này cũng đạt nhiều thỏa thuận giao dịch tiền tệ trực tiếp với các nước khác, đặc biệt với các thành viên thuộc nhóm các nền kinh tế mới nổi BRICS.
Không những vậy, chính những diễn biến địa chính trị gần đây đã mở ra thêm nhiều cơ hội cho Bắc Kinh trong việc quốc tế hóa RMB. Do chiến dịch quân sự nhằm vào Ukraine, các ngân hàng Nga bị loại khỏi SWIFT. Sau đó, số lượng tổ chức trực tiếp tham gia CIPS đã tăng gần gấp ba, tăng từ 75 lên gần 200, theo dữ liệu của chính phủ Trung Quốc.
Hay giữa cuộc chiến Iran mới đây, ít nhất 2 tàu đã sử dụng RMB để thanh toán phí đi qua eo biển Hormuz cho chính quyền Tehran. Dữ liệu từ Hội đồng Đại Tây Dương cho thấy chỉ trong tháng 3.2026, các khoản thanh toán để mua dầu của Iran được thực hiện thông qua mạng lưới tài chính của Trung Quốc đã tăng 50%. Nhờ đó, dòng tiền chảy qua hệ thống tài chính của Trung Quốc đã tăng vọt kể từ khi cuộc chiến ở Iran buộc phải đóng cửa eo biển Hormuz. Từ tháng 2 - 3, các khoản thanh toán trung bình hằng ngày qua hệ thống tài chính Trung Quốc đã tăng từ 86 tỉ USD lên lên hơn 131 tỉ USD, quy mô giao dịch trung bình tăng hơn 8%.
Chính vì thế, dù chưa thể soán ngôi USD trong thời gian tới, nhưng RMB đang ngày càng khẳng định vai trò lớn hơn.
