Sau gần một tháng yên bình nhờ lệnh ngừng bắn Mỹ – Iran, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hôm 4/5 đã phải phát báo động không kích tới người dân, đồng thời kích hoạt hệ thống phòng không đánh chặn 15 tên lửa và 4 thiết bị bay không người lái (drone) được phóng lên từ lãnh thổ Iran.
Toàn bộ tên lửa Iran bị bắn hạ hoặc rơi xuống biển, nhưng ít nhất một drone đã đánh trúng Khu công nghiệp dầu mỏ Fujairah, khiến 3 công dân Ấn Độ bị thương và gây đám cháy lớn.
Bộ Ngoại giao UAE lên án các cuộc tấn công bằng tên lửa và drone của Iran, gọi đây là hành động “bội tín”. Cơ quan này khẳng định UAE có đầy đủ quyền chính đáng để đáp trả các cuộc tấn công nói trên, đồng thời cho rằng đây là một bước leo thang nghiêm trọng, đặt ra mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh quốc gia.
Natasha Turak, bình luận viên thường trú tại Dubai của CNBC, cho rằng cuộc tấn công vào Fujairah là cách Iran phản ứng với việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố mở chiến dịch “Dự án Tự do” để hỗ trợ tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.
“Iran coi việc hải quân Mỹ triển khai các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường hộ tống tàu chở dầu đang bị mắc kẹt ra khỏi Eo biển Hormuz là hành động vi phạm lệnh ngừng bắn,” Turak nói. “Tehran đang phản ứng lại bằng cách tấn công tàu thuyền ở Hormuz và giờ đây là tấn công cơ sở năng lượng tại UAE”.
Georgi Kantchev, nhà bình luận của WSJ, cho rằng cuộc tấn công vào Fujairah là động thái thể hiện nhiều tính toán của Iran, bởi đòn tập kích này đã đánh thẳng vào “lối thoát hiểm” dầu mỏ của UAE, quốc gia gần đây đã tăng cường xuất khẩu dầu để bù đắp tình trạng thiếu hụt do eo biển Hormuz bị phong tỏa.
Cảng Fujairah nằm trên vịnh Oman, phía ngoài eo biển Hormuz, và là điểm cuối của đường ống dẫn dầu Habshan – Fujairah. Đường ống này cho phép UAE vận chuyển trực tiếp một phần dầu thô khai thác từ các mỏ ra bờ biển để xuất khẩu mà không cần đưa tàu chở dầu đi qua Hormuz.
Đường ống Habshan – Fujairah vận chuyển khoảng 1,8 triệu thùng dầu mỗi ngày. Trước khi xung đột nổ ra hồi cuối tháng 2, UAE sản xuất khoảng 3,4 triệu thùng dầu thô mỗi ngày, theo WSJ.
Bởi vậy, Fujairah được coi là chìa khóa quan trọng để UAE duy trì dòng chảy dầu mỏ ngay cả khi eo biển Hormuz bị tê liệt.
Fujairah cũng là một trung tâm lưu trữ dầu lớn và là điểm tiếp nhiên liệu cho tàu biển của UAE.
“Mục tiêu của Iran khi tung đòn tập kích vào Fujairah là đặt các kênh xuất khẩu dầu thay thế của UAE vào tình trạng nguy hiểm, duy trì giá dầu ở mức cao và chặn đứng mọi ý định bình thường hóa tình hình”, Hamidreza Azizi, chuyên gia về Trung Đông tại Viện Nghiên cứu Quốc tế và An ninh Đức, nhận định.
Hãng tin Tasnim có liên hệ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) dẫn một nguồn tin giấu tên cảnh báo rằng nếu “UAE có hành động thiếu khôn ngoan, tất cả lợi ích của nước này sẽ trở thành mục tiêu của Iran”.
Cũng trong ngày 4/5, Bộ Ngoại giao UAE cho biết một tàu chở dầu thuộc công ty dầu khí quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) đã bị tấn công bằng drone khi đang đi qua eo biển.
Cố vấn Tổng thống UAE Anwar Gargash đã lên án cuộc tấn công vào tàu chở dầu Barakah là hành vi “cướp biển hàng hải”, trong khi ADNOC cho biết không có ai bị thương và con tàu khi đó không chở hàng.
Thông điệp nhắm vào Mỹ
Cuộc tập kích vào UAE diễn ra sau khi Tổng thống Trump ngày 3/5 công bố chiến dịch “Dự án Tự do”, triển khai lực lượng và tàu Mỹ hộ tống các tàu chở dầu bị mắc kẹt qua eo biển Hormuz. Huyết mạch hàng hải quan trọng, chiếm 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu, gần như bị đóng cửa trong thời gian xung đột.
Đài truyền hình nhà nước Iran ngày 4/5 dẫn lời quan chức quân sự nước này cho hay vụ tấn công vào UAE vốn không nằm trong kế hoạch từ trước của Tehran, mà là do “những hành động quân sự mạo hiểm” từ phía Mỹ khi tạo “lối đi trái phép cho các tàu ở eo biển Hormuz”.
Trước đó, đô đốc Brad Cooper, chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cho biết chiến dịch Dự án Tự do được triển khai sau khi lực lượng Mỹ sử dụng “công nghệ đặc biệt tinh vi” để mở thông một hành lang qua Hormuz trong vài tuần qua, rồi “dựng lên một chiếc ô bảo vệ bao trùm lên khu vực”.
Theo Cooper, hành lang này cuối cùng sẽ trở thành tuyến lưu thông hai chiều, thay vì chỉ được dùng để các tàu rời khỏi vịnh Ba Tư. Nếu Mỹ duy trì được hành lang hàng hải này, các biện pháp phong tỏa eo biển Hormuz của Iran sẽ trở nên vô nghĩa.
Chuyên gia Azizi nhận định đòn tấn công vào cảng Fujairah là cách Iran phát thông điệp cứng rắn tới Mỹ rằng mọi nỗ lực mở cửa eo biển Hormuz mà không có sự đồng ý của họ đều đi kèm cái giá nhất định về kinh tế. “Nói cách khác, thông điệp mà Iran đưa ra là sứ mệnh của ông Donald Trump tại eo biển này sẽ không phải miễn phí”, Azizi nói thêm.
Bình luận viên Turak chỉ ra rằng UAE đã trở thành quốc gia vùng Vịnh đầu tiên hứng chịu tác động khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran leo thang trở lại ở khu vực eo biển Hormuz. Cô nhận định lý do “chủ yếu là do các tác nhân chính dẫn tới cuộc chiến này, cũng như những điểm nghẽn cốt lõi giữa Mỹ và Iran vẫn chưa được giải quyết”.
Các cuộc đàm phán giữa Iran và Mỹ đã rơi vào bế tắc kể từ khi lệnh ngừng bắn bắt đầu vào ngày 8/4, trong đó chương trình hạt nhân của Tehran và sự kiểm soát của nước này đối với eo biển Hormuz là những điểm bất đồng chính giữa hai bên.
Lệnh ngừng bắn, đạt được thông qua sự trung gian của Pakistan, được tiếp nối bằng các cuộc đàm phán trực tiếp tại Islamabad vào ngày 11/4, nhưng không đạt được thỏa thuận nào về việc tái lập một nền hòa bình lâu dài ở khu vực. Sau đó, ông Trump đã gia hạn lệnh ngừng bắn mà không ấn định thời hạn mới, theo yêu cầu từ phía Pakistan.
“Cả hai bên đã gia tăng căng thẳng và UAE lại là bên đầu tiên phải gánh chịu hậu quả từ sự leo thang đó, giống như khi xung đột mới bắt đầu”, Turak nói. “Quốc gia này đã hứng chịu số lượng các cuộc tấn công lớn nhất từ Iran và có vẻ như mọi thứ đang bùng phát trở lại”.
Kênh NBC News ngày 1/5 dẫn lời một quan chức Mỹ cùng hai nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết Iran đã tận dụng thời gian ngừng bắn để cứu nhiều khí tài và thiết bị quân sự mắc kẹt trong các hầm ngầm sau chiến dịch không kích của Mỹ - Israel.
Iran dường như đang đẩy mạnh nỗ lực trong những ngày gần đây, khi các cuộc đàm phán hòa bình lâm vào bế tắc và nguy cơ xung đột tái diễn ngày càng tăng.
Giới chức Mỹ đánh giá Iran muốn nhanh chóng khôi phục năng lực tập kích tên lửa và máy bay không người lái (UAV), sẵn sàng tấn công các mục tiêu trên khắp Trung Đông nếu Tổng thống Donald Trump quyết định nối lại chiến dịch không kích.
Một quan chức Nhà Trắng cho biết chuyến thăm của Tổng thống Trump đến Trung Quốc, dự kiến diễn ra vào giữa tháng này, là một trong những yếu tố được tính đến khi ông cân nhắc các lựa chọn đối với Iran. Chuyến thăm từng bị hoãn khi xung đột nổ ra, hiện được coi là ưu tiên và Nhà Trắng không muốn dời lịch thêm nữa.
Khi được hỏi về thông tin trên, phát ngôn viên Lầu Năm Góc dẫn lại tuyên bố của Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth rằng "Mỹ đã phát hiện các dấu hiệu cho thấy Iran đang cố gắng khôi phục năng lực quân sự và biết họ sẽ chuyển khí tài đến đâu".
"Trong lúc Iran đào bới đống đổ nát ở những cơ sở bị tập kích, Mỹ ngày càng mạnh hơn. Iran chỉ đang cứu những bệ phóng và tên lửa còn lại, song không có khả năng thay thế chúng", ông Hegseth nói hôm 16/4.
Người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly khẳng định quân đội Mỹ đã "hoàn thành tất cả mục tiêu" mà ông Trump đề ra, trong đó có phá hủy năng lực hải quân, tên lửa đạn đạo và nền công nghiệp quốc phòng Iran, cũng như làm suy yếu các nhóm dân quân mà nước này hậu thuẫn.
"Tổng thống Trump có mọi lựa chọn trong tay sau chiến dịch quân sự thành công, song ông luôn ưu tiên giải pháp ngoại giao và chỉ thị cho các nhà đàm phán Mỹ nỗ lực hướng tới thỏa thuận nhằm đảm bảo Iran không bao giờ có thể sở hữu vũ khí hạt nhân", bà Kelly nói.
Iran chưa bình luận về thông tin. Nước này từng nhiều lần tuyên bố vẫn có khả năng đối phó với Mỹ và bảo vệ lợi ích của mình.
Truyền thông Mỹ trước đó dẫn báo cáo tình báo Mỹ, trong đó Washington đánh giá Tehran vẫn giữ được nhiều năng lực quân sự mà họ sở hữu từ trước xung đột, trong đó có tên lửa đạn đạo, hơn một nửa số máy bay của không quân và khoảng một nửa hạm đội của hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Các chuyên gia và cố vấn quốc hội Mỹ nhận định Iran bảo toàn được một phần kho tên lửa bằng cách triển khai mồi nhử, cũng như phân tán khí tài khắp cả nước. Khi Mỹ tăng cường lực lượng đến Trung Đông, Iran đã ngụy trang hoặc đưa số tên lửa cùng bệ phóng còn lại xuống hầm ngầm.
Mỹ và Israel đã tấn công hàng loạt trận địa tên lửa đạn đạo và bệ phóng của Iran, cũng như nhiều mục tiêu khác trong 6 tuần xung đột. Các quan chức chính quyền Tổng thống Trump đánh giá kho vũ khí Iran đã bị phá hủy đáng kể, song lực lượng nước này vẫn còn năng lực tập kích tên lửa và UAV.
Tổng thống Trump ngày 29/4 thừa nhận Iran vẫn duy trì được một phần kho tên lửa. "Họ vẫn còn tên lửa, khoảng 82% đã bị phá hủy. Iran cũng còn UAV, dù phần lớn đã biến mất", ông nói.
Thỏa thuận chấm dứt xung đột giữa Mỹ và Iran đang trở thành tâm điểm trong ngày 12-6, khi hai bên liên tục có những phát ngôn xoay quanh vấn đề này.
Mới nhất, ngày 12-6, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi viết trên mạng xã hội X rằng thỏa thuận giữa Mỹ và Iran chưa bao giờ gần hơn thế.
"Bản ghi nhớ Islamabad chưa bao giờ gần đạt được đến thế", ông Araghchi viết, đề cập đến thủ đô Islamabad của Pakistan - nơi tổ chức các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran trước đó.
Ngoại trưởng Iran lưu ý trong khi chờ thỏa thuận hoàn tất, giới truyền thông nên tránh suy đoán về nội dung.
"Phù hợp với cách tiếp cận có trách nhiệm và minh bạch của chúng tôi, tất cả các chi tiết sẽ được chia sẻ với công chúng trong thời gian thích hợp", ông Araghchi nói thêm.
Tổng thống Mỹ Donald Trump sau đó đã đăng ảnh chụp màn hình tuyên bố của Ngoại trưởng Iran trên trang Truth Social.
Đây là động thái đáng chú ý vì chỉ cách đó hơn một tiếng, nhà lãnh đạo Mỹ đã phản ứng gay gắt sau khi phía Iran đưa tin về các chi tiết trong dự thảo thỏa thuận.
Ông cho rằng những chi tiết bị rò rỉ không phản ánh nội dung mà hai bên đã thống nhất bằng văn bản, đồng thời yêu cầu Iran chấn chỉnh lại hành động của mình.
Một nguồn tin cấp cao của Iran hé lộ với Hãng tin Reuters về điểm chính của dự thảo, bao gồm dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ Iran, giải phóng hàng tỉ USD tài sản bị phong tỏa, chấm dứt các hành động thù địch trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon, đồng thời mở cửa eo biển Hormuz. Vấn đề hạt nhân sẽ được hai bên đàm phán sau.
Theo đánh giá, đây là những điều khoản đáp ứng được nhiều yêu cầu mà Iran đã đặt ra.
Một quan chức Nhà Trắng sau đó đưa ra những thông tin được cho là sự nhượng bộ của Iran trong thỏa thuận đạt được với Mỹ.
Theo đó, Iran đã đồng ý chấm dứt chương trình hạt nhân, tiêu hủy các vật liệu hạt nhân, đồng thời mở lại eo biển Hormuz. Iran sẽ chỉ nhận được số tài sản bị phong tỏa khi thực hiện đầy đủ các cam kết trong thỏa thuận.
Xung đột Mỹ - Israel với Iran nổ ra ngày 28-2. Sau đó Mỹ và Iran đạt được lệnh ngừng bắn tạm thời vào tháng 4. Dù vậy, giao tranh vẫn bùng phát ở một số giai đoạn nhất định, làm dấy lên lo ngại cuộc chiến diện rộng có thể trở lại.
Israel cho biết ông Trump từng cam kết bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải buộc Iran từ bỏ toàn bộ vật liệu hạt nhân đã làm giàu.
Tuy nhiên Hãng thông tấn IRNA của Iran khẳng định nội dung này không nằm trong các điều khoản được thảo luận.
Theo IRNA, sau khi ký thỏa thuận sơ bộ, Iran và Mỹ sẽ tiếp tục đàm phán thêm 60 ngày. Trong giai đoạn này, Tehran sẽ bảo vệ quyền làm giàu uranium và quyền tiếp tục sở hữu vật liệu hạt nhân đã làm giàu, với mục tiêu đưa các nội dung này vào thỏa thuận cuối cùng.
Ông Ebrahim Azizi, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Iran, ngày 11/6 bác bỏ những cảnh báo mới nhất của Tổng thống Mxy Donald Trump, cho rằng đó chỉ là lời lẽ cường điệu của một nhà lãnh đạo chưa đạt được bất kỳ mục tiêu nào đã đề ra trong xung đột.
“Vị Tổng thống Mỹ nên biết rằng nếu ông ta có bất kỳ hành động tính toán sai lầm nào trên lãnh thổ Iran, không chỉ ở đảo Kharg mà ở bất kỳ nơi nào trên đất nước, ông ta sẽ nhận được một phản ứng được ghi vào lịch sử”, ông Azizi nói.
Trả lời Fox News ngày 10/6, ông Trump cho biết “lựa chọn ưu tiên của tôi luôn là kiểm soát đảo Kharg”, hòn đảo chiến lược nằm cách bờ biển Iran khoảng 32km, nơi xử lý khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran trước khi xung đột bùng nổ hôm 28/2.
“Tôi không biết nước Mỹ có đủ quyết tâm để làm điều đó hay không, thành thật mà nói”, ông Trump nói, đồng thời cho rằng “các bạn sẽ kiếm được cả gia tài”.
Trong một bài đăng khác trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump nói hải quân, không quân, hệ thống radar và phòng không của Iran đã bị “xóa sổ gần như hoàn toàn”.
“Trong tương lai không xa, chúng ta sẽ tiếp quản đảo Kharg cùng các cơ sở hạ tầng dầu mỏ khác và giành quyền kiểm soát hoàn toàn thị trường dầu khí của họ, tương tự như những gì chúng ta đã làm với Venezuela, điều đang mang lại kết quả tuyệt vời cho cả Venezuela và Mỹ”, ông Trump viết.
Ông Azizi cho biết ông đã trực tiếp tới thăm đảo Kharg cùng các nghị sĩ khác và khẳng định lực lượng vũ trang Iran đang ở trạng thái “sẵn sàng rất cao” trên toàn lãnh thổ, bao gồm cả hòn đảo chiến lược này.
“Mức độ sẵn sàng của lực lượng vũ trang chúng tôi ở đó cao đến mức tôi tin rằng trong tương lai, một trong những điều được chứng minh rõ nhất sẽ chính là mức độ chuẩn bị quân sự tối đa trên hòn đảo này”, ông nói.
Ali Fadavi, cố vấn cấp cao của Tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), cho rằng Iran đang “ở ngưỡng cửa của một chiến thắng" với sức kháng cự to lớn trước đối thủ.
Ông Fadavi khẳng định lực lượng thuộc "trục kháng chiến" sẽ tiếp tục chiến đấu “mạnh mẽ” và giành chiến thắng.
Đảo Kharg có diện tích bằng khoảng 1/3 đảo Manhattan, sở hữu hệ thống cảng đủ sức tiếp nhận các siêu tàu chở dầu và có sức chứa khoảng 31 triệu thùng dầu.
Truyền thông Mỹ dẫn lời các quan chức Lầu Năm Góc cho biết, kế hoạch kiểm soát đảo Kharg đã nhiều lần bị gác lại vì bị đánh giá là “quá rủi ro”, có thể khiến Mỹ chịu thương vong rất lớn, trong khi khả năng thành công “rất không chắc chắn vì mục tiêu được bảo vệ ở mức độ cao”.
Mặt khác, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố Tehran đang ở vị thế mạnh mẽ hơn, sẵn sàng hơn và có năng lực răn đe lớn hơn bao giờ hết, đồng thời duy trì ưu thế về tình báo đối với mọi hoạt động của đối phương và luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu.
IRGC cảnh báo họ có đủ khả năng tung ra phản ứng mang tính quyết định, tức thời và khiến đối thủ phải hối hận trước bất kỳ mối đe dọa, hành động khiêu khích hay sai lầm nào.
