Theo tờ New York Times ngày 9-5, dựa trên hình ảnh vệ tinh được công bố, vệt dầu nằm ngoài khơi bờ tây đảo Kharg đã lan rộng hơn 20 dặm vuông (khoảng 51km²) tính đến ngày 7-5. Tổ chức giám sát tràn dầu toàn cầu Orbital EOS ước tính có thể đã có hơn 3.000 thùng dầu rò rỉ ra biển.
Nguyên nhân vụ tràn dầu hiện chưa được xác định. Tuy nhiên nhiều chuyên gia cho rằng tình trạng căng thẳng kéo dài tại eo biển Hormuz và sức ép lên hệ thống dầu khí Iran là những yếu tố đáng chú ý.
Từ giữa tháng 4, Mỹ triển khai phong tỏa hàng hải quanh Iran sau khi xung đột khu vực leo thang. Trong khi đó các cuộc đàm phán về việc mở lại eo biển Hormuz vẫn bế tắc, khiến hoạt động vận chuyển dầu qua tuyến hàng hải chiến lược này bị hạn chế nghiêm trọng.
Theo giới phân tích, nhiều tàu chở dầu Iran hiện mắc kẹt ngoài khơi, khiến Tehran nhanh chóng thiếu không gian lưu trữ dầu thô. Một lượng lớn dầu đang được chứa trực tiếp trên các tàu, làm gia tăng nguy cơ rò rỉ hoặc tai nạn kỹ thuật.
Ông Dalga Khatinoglu, chuyên gia theo dõi lĩnh vực năng lượng Iran tại tổ chức dữ liệu độc lập Iran Open Data, cho rằng một khả năng khác là đường ống dẫn dầu dưới biển nối đảo Kharg với mỏ dầu Abuzar – nằm ở phía tây đảo – đã bị rò rỉ. Đường ống này đã cũ hàng chục năm và từng xảy ra nhiều sự cố trước đây, trong đó có một vụ vỡ đường ống vào năm 2024.
Một số chuyên gia khác cũng đặt giả thuyết dầu có thể đã bị xả ra biển do Iran thiếu chỗ chứa, dù hiện chưa có bằng chứng xác thực.
“Tổng thể mà nói, lệnh phong tỏa hải quân có thể đã đẩy hệ thống dầu khí Iran vào trạng thái nguy hiểm”, giáo sư Nima Shokri thuộc Đại học Công nghệ Hamburg nhận định.
Ông cho biết việc đóng các giếng dầu không hề đơn giản vì có thể gây tắc nghẽn hoặc làm hư hại các mỏ dầu, khiến việc khôi phục sản xuất sau này trở nên khó khăn và tốn kém hơn.
Tính đến giữa ngày 7-5, vệt dầu được cho là đang trôi dần về phía nam, hướng tới vùng biển Saudi Arabia. Truyền thông nhà nước Iran chưa đưa tin về sự cố, trong khi Bộ Ngoại giao Iran chưa phản hồi yêu cầu bình luận.
Các chuyên gia cảnh báo vụ tràn dầu có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới hệ sinh thái nhạy cảm của vịnh Ba Tư, bao gồm rừng ngập mặn, rạn san hô, nguồn cá và các nhà máy khử mặn ven biển.
“Ngay cả một vụ tràn dầu còn trong tầm kiểm soát cũng có thể nhanh chóng trở thành khủng hoảng môi trường khu vực nếu việc ứng phó bị chậm trễ”, chuyên gia môi trường Keyvan Hosseini từ Đại học Southampton cảnh báo.
"Chúng tôi sẽ giữ quyền kiểm soát và có lẽ sẽ tiếp quản eo biển (Hormuz). Chúng tôi sẽ trở thành người bảo vệ eo biển. Có thể gọi chúng tôi là “thiên thần hộ mệnh bảo vệ eo biển”. Và chúng tôi cần được trả thù lao cho việc đó", Tổng thống Donald Trump nói trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với Fox News ngày 13/7.
Việc kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến vận tải huyết mạch đối với nguồn cung dầu mỏ toàn cầu - đã trở thành một trong những mặt trận chính của cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran.
"Chúng tôi sẽ bảo vệ eo biển. Và chúng tôi sẽ được trả tiền cho việc bảo vệ nó - một khoản tiền rất lớn. Chúng tôi sẽ được hoàn trả, bởi các quốc gia khác đều rất giàu có. Họ đứng về phía chúng tôi và không thể kỳ vọng chúng tôi làm điều đó miễn phí”, ông Trump nói thêm.
"Chúng tôi đã có một thỏa thuận. Mọi chuyện đã hoàn tất, nhưng rồi họ phá vỡ nó. Họ lúc nào cũng phá vỡ các thỏa thuận. Chúng tôi đã có tới 10 thỏa thuận với họ, vì vậy chúng tôi sẽ đáp trả họ thật mạnh", Tổng thống Mỹ cảnh báo Iran.
Tổng thống Trump cho rằng Iran đang bị tấn công rất mạnh trong cuộc xung đột với Mỹ. Ông khẳng định hải quân, không quân và năng lực tên lửa của Iran đã “gần như bị xóa sổ”, đồng thời liệt kê một số lãnh đạo cấp cao của Iran mà ông nói đã thiệt mạng.
Ông cũng cho biết quân đội Mỹ vẫn tiếp tục tiến hành các cuộc không kích nhằm vào các mục tiêu của Iran sau khi ông tuyên bố lệnh ngừng bắn với Tehran đã “chấm dứt” vào cuối tuần vừa qua.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố cách duy nhất để khôi phục hoạt động vận tải biển bình thường qua eo biển Hormuz là Mỹ phải chấm dứt các hoạt động can thiệp quân sự tại khu vực này.
IRGC cũng cảnh báo "sự can thiệp kéo dài có thể dẫn đến những sự cố nghiêm trọng hơn đối với ngành dầu khí toàn cầu".
Vào ngày 12-13/7, lực lượng Mỹ và Iran đã liên tiếp tiến hành các đợt tấn công trả đũa lẫn nhau bằng tên lửa và máy bay không người lái quy mô lớn. Tehran tuyên bố đã tập kích các cơ sở quân sự của Mỹ trên khắp khu vực Vùng Vịnh, đồng thời tiếp tục đóng cửa eo biển Hormuz, khiến giá dầu tiếp tục tăng.
Khi Mỹ và Israel tấn công vào ngày 28/2, Iran cảm thấy "không còn gì để mất" và đã đóng cửa eo biển Hormuz đối với tất cả các phương tiện ngoại trừ phương tiện của chính họ, gây ra sự gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu lớn nhất trong lịch sử.
Đáp lại, Mỹ triển khai lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran vào tháng 4. Cuối cùng, chi phí của việc phong tỏa Hormuz đã tăng cao đến mức cả hai bên đều đồng ý với thỏa thuận.
Iran hiện tập trung vào Hormuz nhiều hơn là vấn đề hạt nhân. Tehran tin rằng Washington đã chấp nhận quyền làm giàu uranium của Iran và việc pha loãng các kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao hiện có ở trong nước.
Vấn đề hạt nhân từng là nguồn gốc tranh chấp lớn nhất giữa Iran và Mỹ trong gần 25 năm, là nguyên nhân dẫn đến các lệnh trừng phạt quốc tế lớn đối với Iran, và là lý do chính được tuyên bố cho cuộc chiến của ông Trump.
Dù vậy, các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran đã bị gạt xuống thành các cuộc thảo luận tiếp theo trong thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt xung đột.
Iran đã từ chối thậm chí là bắt đầu các cuộc đàm phán hạt nhân cho đến khi Mỹ chấp nhận quyền quản lý hoàn toàn eo biển Hormuz của họ.
"NATO đã không có mặt khi chúng ta cần họ và họ cũng sẽ không có mặt nếu chúng ta cần họ lần nữa", Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 8/4, sau cuộc gặp kín với Tổng thư ký NATO Mark Rutte tại Nhà Trắng.
Ông Trump cũng nhắc tới đảo Greenland của Đan Mạch, gọi đây là nơi "được quản lý kém cỏi" mà không nêu thêm điều gì. Theo AFP, ông dường như nhắc lại những lời đe dọa về việc Mỹ muốn sở hữu hòn đảo.
Sau sự kiện, Tổng thư ký NATO mô tả cuộc thảo luận với lãnh đạo Mỹ là "rất thẳng thắn, cởi mở", nhưng không trả lời khi được hỏi liệu Tổng thống Trump có nhắc tới khả năng Mỹ sẽ rời liên minh hay không.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt trước đó cho biết Tổng thống Trump sẽ thảo luận về khả năng Mỹ rời NATO khi gặp Tổng thư ký Rutte. "Thật đáng buồn khi NATO đã quay lưng lại với Mỹ trong suốt 6 tuần qua, trong khi chính người dân Mỹ là những người đã tài trợ cho quốc phòng của họ", bà nói.
Cuộc họp diễn ra một ngày sau khi Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần.
Tổng thống Trump đã nhiều lần bày tỏ bất bình khi các đồng minh phương Tây từ chối ủng hộ Washington trong xung đột với Tehran. Lãnh đạo Mỹ đã gọi NATO là "hổ giấy" sau khi liên minh không tham gia nỗ lực mở cửa eo biển Hormuz và một số quốc gia thành viên cấm Mỹ sử dụng các căn cứ trên lãnh thổ của họ cho chiến dịch Trung Đông.
Wall Street Journal ngày 8/4 đưa tin chính quyền Trump đang xem xét kế hoạch "trừng phạt các thành viên NATO bị coi là không hữu ích" bằng cách rút quân đồn trú khỏi những nước này, cũng như điều thêm lực lượng đến những quốc gia được coi là ủng hộ mạnh mẽ chiến dịch của Mỹ nhằm vào Iran.
Sau khi giao tranh tái bùng phát trong tuần này, Tổng thống Mỹ Donald Trump gây bối rối khi tuyên bố ngừng bắn với Iran đã kết thúc, nhưng Washington vẫn đồng ý đàm phán.
Nguyên nhân chính khiến ngừng bắn rạn nứt trong tuần này là việc Mỹ tố Iran tiếp tục tấn công vào tàu thuyền ở Hormuz, vi phạm cam kết trong bản ghi nhớ thỏa thuận ngừng bắn, dẫn đến các đòn không kích trả đũa của Mỹ.
Theo các nhà phân tích, Trung Đông hiện đang ở trạng thái lưng chừng giữa chiến tranh và hòa bình do cách Washington và Tehran diễn giải khác nhau về bản ghi nhớ thỏa thuận hòa bình, đặc biệt là vấn đề quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
"Văn bản quá mơ hồ nên mỗi bên đều hiểu theo cách khác nhau. Hiện nay các cuộc đàm phán diễn ra trong lúc bom đạn vẫn rơi và mỗi bên đều tìm cách gây sức ép lên đối phương", ông Yoel Guzansky - người đứng đầu Trung tâm nghiên cứu vùng Vịnh (Viện Nghiên cứu An ninh quốc gia, Đại học Tel Aviv), nhận định với tờ Washington Post.
Ông cho rằng eo biển Hormuz hiện nay đã trở thành đòn bẩy lớn nhất của Iran trong cuộc chiến. Việc gián đoạn trên tuyến hàng hải này đã gây ra cú sốc giá dầu toàn cầu.
Nếu ở giai đoạn đầu xung đột, Mỹ và Israel tập trung vào các mục tiêu như thay đổi chế độ hay giải trừ hạt nhân Iran, thì nay trọng tâm gần như chỉ còn là eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới.
Ông William Wechsler - giám đốc cấp cao Trung tâm Rafik Hariri và Chương trình Trung Đông thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, cho rằng các vụ tấn công tàu thuyền có thể là cách Iran từng bước leo thang căng thẳng để thiết lập một trạng thái "bình dường mới", dưới ngưỡng chiến tranh toàn diện.
Sau khi giành được mức độ kiểm soát nhất định đối với eo biển Hormuz, Tehran đang tìm cách tối đa hóa lợi thế chiến lược này.
Đánh giá của nhiều tờ báo Mỹ cho rằng tuyên bố của ông Trump là một cảnh báo nhằm gây sức ép buộc Iran phải nhượng bộ và chấp nhận những điều kiện của Mỹ.
Theo ông Guzansky, dù thường phát biểu cứng rắn và nắm trong tay sức mạnh quân sự, ông Trump không có ý định sa lầy vào một cuộc chiến kéo dài trong khu vực.
Trong khi đó Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei - người kế nhiệm sau khi cha ông, Đại giáo chủ Ali Khamenei, thiệt mạng trong cuộc không kích của Mỹ và Israel - lại cần chứng tỏ sự cứng rắn với dư luận trong nước, khiến Tehran khó lòng chấp nhận nhượng bộ.
Đài CNN chỉ ra rằng việc thực sự chấm dứt ngừng bắn sẽ đặt Mỹ vào những lựa chọn khó khăn.
Một mặt Mỹ có thể quay lại chiến tranh toàn diện để gây thêm sức ép lên Iran.
Dù vậy ông Trump vẫn khẳng định không muốn một cuộc chiến kéo dài và nhiều lần cho rằng chiến dịch quân sự đã đạt mục tiêu làm suy yếu chương trình hạt nhân của Tehran, cho thấy ông muốn sớm khép lại xung đột.
Mặt khác, Washington cũng phải cân nhắc có tái áp đặt phong tỏa hải quân ở eo biển Hormuz hay không.
Washington xem đây là đòn bẩy gây áp lực nên kinh tế của Iran và có thể sẽ mạnh tay chặn tuyến hàng hải này nếu Tehran không cam kết tuân thủ của bản ghi nhớ thỏa thuận hòa bình. Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có dấu hiệu Mỹ sẽ tái áp dụng biện pháp này.
