Caffeine là một hợp chất hóa học có tự nhiên trong một số loại thực vật và có tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương. Các chuyên gia lưu ý phụ thuộc caffeine không hoàn toàn giống nghiện các chất kích thích khác.
Caffeine chủ yếu hoạt động như một chất kích thích hệ thần kinh trung ương, giúp tăng sự tỉnh táo và tập trung. Tuy nhiên, sử dụng thường xuyên trong thời gian dài vẫn có thể khiến cơ thể hình thành sự phụ thuộc và xuất hiện triệu chứng khó chịu khi ngưng uống hoặc cắt giảm đột ngột.
Đau đầu khi dừng đột ngột
Một trong những dấu hiệu phổ biến nhất của phụ thuộc caffeine là đau đầu khi bỏ cà phê hoặc uống muộn hơn thường lệ. Theo Verywell Health, caffeine ảnh hưởng đến mạch máu trong não. Khi cơ thể đã quen với việc tiếp nhận caffeine mỗi ngày, việc đột ngột ngưng sử dụng có thể khiến mạch máu giãn ra, dẫn đến đau đầu.
Các triệu chứng thường xuất hiện trong vòng 12-24 giờ sau lần dùng caffeine cuối cùng và có thể kéo dài vài ngày. Cơn đau thường âm ỉ, nặng đầu hoặc khó chịu ở vùng trán và thái dương.
Càng ngày càng cần nhiều caffeine hơn
Nếu trước đây bạn chỉ cần một ly cà phê là đủ để tỉnh táo nhưng hiện tại cần hai hoặc ba ly mới thấy có năng lượng, đó có thể là dấu hiệu cơ thể đã hình thành cơ chế “dung nạp caffeine”.
Theo Phòng khám Cleveland, caffeine hoạt động bằng cách chặn adenosine – chất hóa học khiến não cảm thấy buồn ngủ. Tuy nhiên, khi sử dụng thường xuyên, cơ thể có thể thích nghi bằng cách tạo thêm các thụ thể adenosine. Điều này khiến tác dụng kích thích của caffeine giảm dần theo thời gian. Hệ quả là nhiều người phải tăng lượng cà phê hoặc uống liên tục trong ngày để duy trì sự tỉnh táo.
Mệt mỏi và khó tập trung khi không uống
Một số người cảm thấy đầu óc mơ màng, giảm tập trung hoặc thiếu động lực vào những ngày không uống cà phê. Theo Healthline, đây là triệu chứng khá phổ biến khi cơ thể thiếu caffeine.
Não bộ đã quen với tác động kích thích của caffeine nên khi chất này giảm đột ngột, mức năng lượng cũng giảm theo. Vì vậy, một số người có cảm giác không thể tập trung làm việc nếu chưa uống cà phê vào buổi sáng.
Dễ cáu gắt hoặc tâm trạng thất thường
Không chỉ ảnh hưởng đến mức năng lượng, caffeine còn tác động đến tâm trạng và hệ thần kinh trung ương. Trang Verywell Mind chỉ ra một số người có thể trở nên cáu gắt, thiếu kiên nhẫn hoặc cảm thấy tâm trạng đi xuống khi cắt giảm caffeine. Những thay đổi này thường xuất hiện trong giai đoạn đầu ngưng cà phê, đặc biệt ở người nạp nhiều caffeine mỗi ngày.
Phụ thuộc caffeine không giống nghiện các chất kích thích nguy hiểm, nhưng vẫn có thể ảnh hưởng đến sức khỏe nếu kéo dài. Việc lệ thuộc vào cà phê để duy trì năng lượng có thể khiến giấc ngủ kém chất lượng, mức năng lượng thiếu ổn định và làm tăng cảm giác căng thẳng ở một số người.
Theo Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA), khoảng 400 mg caffeine mỗi ngày – tương đương khoảng 4 tách cà phê pha – thường được xem là mức an toàn với đa số người trưởng thành khỏe mạnh. Tuy nhiên, khả năng dung nạp caffeine ở mỗi người khác nhau tùy cơ địa, giấc ngủ, mức độ căng thẳng và tình trạng sức khỏe.
Th.S Nguyễn Ngọc Tuấn, Khoa Phẫu thuật tạo hình thẩm mỹ và tái tạo, Bệnh viện Đại học Y dược - cơ sở Linh Đàm (Hà Nội), cho biết thực tế điều trị các bác sĩ đã ghi nhận các ca bệnh nhập viện do bị người khác cắn. Tổn thương do người cắn thường gặp nhất trong các vụ bạo lực là mất tai, mất môi hoặc một phần mũi.
Mới đây nhất, người đàn ông 45 tuổi ở Bắc Ninh vào cấp cứu do bị người thân cắn đứt rời môi trên, khuyết toàn bộ phần mềm môi trên. Mảnh môi bị đứt rời và thất lạc, nên các bác sĩ đã phải thực hiện phẫu thuật tạo hình môi mới cho bệnh nhân. Đây là phẫu thuật phức tạp và cần nhiều thời gian "hoàn thiện".
"Vết thương do người cắn là một dạng tổn thương rất đặc biệt", Th.S Nguyễn Ngọc Tuấn nói và cho hay cơ chế tổn thương khác các vết thương thông thường, không chỉ là rách da mà còn có lực nghiền, xé và đâm xuyên do răng dẫn đến dễ làm dập nát mô, tổn thương sâu.
Bác sĩ Tuấn lưu ý thêm, trong các vụ xô xát, ẩu đả, bạo lực, có dạng vết thương rất điển hình khác là "clenched fist injury" (chấn thương do đấm vào răng người khác). Trường hợp này vết thương bên ngoài nhỏ nhưng tổn thương sâu vào khớp bàn tay. Vết thương này có nguy cơ nhiễm trùng cao, dễ bị bỏ sót do biểu hiện ban đầu kín đáo, khiến người có vết thương đến cơ sở y tế muộn, do đó cách xử trí cũng cần thận trọng.
Đáng lưu ý, theo bác sĩ Tuấn, vết thương do người cắn là vết thương bẩn tương đương vết thương do súc vật cắn, vì trong khoang miệng người chứa hệ vi khuẩn rất phức tạp, nhiều hơn cả một số loài động vật. Trung bình có hàng trăm loài vi khuẩn: hiếu khí và kỵ khí, trong đó, có một số vi khuẩn điển hình: Streptococcus, Staphylococcus aureus, Eikenella corrodens (rất đặc trưng trong vết cắn người), vi khuẩn kỵ khí như Fusobacterium, Prevotella…
Khi cắn, các vi khuẩn này được "tiêm" trực tiếp vào mô sâu, là nguy cơ nhiễm trùng cao (10 - 50%), thậm chí gây viêm mô tế bào, áp xe, rất nguy hiểm cho nạn nhân.
"Nếu chẳng may gặp tai nạn này, việc quan trọng nhất là tìm lại các mảnh đã bị cắt (mảnh môi, tai bị cắn rời), bảo quản đúng cách để tăng cơ hội nối lại thành công. Bệnh nhân cần được đưa đến các cơ sở có chuyên khoa phẫu thuật tạo hình càng sớm càng tốt để được xử lý đúng quy trình chuyên môn", bác sĩ Tuấn hướng dẫn.
Trứng là thực phẩm dinh dưỡng cao, hầu như an toàn cho mọi người nếu ăn đúng cách. Về bản chất, giá trị dinh dưỡng của quả trứng không thay đổi quá nhiều giữa các cách chế biến. Điều khác biệt nằm ở lượng dầu mỡ, gia vị và thực phẩm ăn kèm.
Trứng luộc gần như giữ nguyên giá trị dinh dưỡng, không dầu mỡ, muối hay đường. Cách chế biến này phù hợp với người muốn kiểm soát cân nặng, mỡ máu, đái tháo đường, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch.
Nếu bạn dùng ít dầu để rán, hiệu quả không giảm. Không ăn kèm quá nhiều xúc xích, thịt xông khói, pate hay bánh mì trắng.
Hạn chế rán trứng với nhiều dầu, bơ hoặc mỡ động vật khiến năng lượng và chất béo bão hòa trong món ăn tăng đáng kể. Hạn chế ăn trứng lòng đào hoặc chưa chín kỹ, đặc biệt là trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi và người suy giảm miễn dịch để tránh nhiễm khuẩn.
Kết quả nghiên cứu cho thấy ăn bơ (một quả) và xoài mỗi ngày giúp cải thiện chức năng mạch máu và giảm huyết áp tâm trương, hỗ trợ sức khỏe tim mạch mà không làm thay đổi lượng calo tiêu thụ hay trọng lượng cơ thể.
Những người tham gia chế độ ăn có bơ và xoài ghi nhận sự cải thiện đáng kể về chỉ số giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) - thước đo chức năng mạch máu. Ngoài ra, huyết áp tâm trương cũng cải thiện ở nam giới. Nghiên cứu được công bố trên Journal of the American Heart Association.
Healthline dẫn lời chuyên gia dinh dưỡng Karen E. Todd cho rằng những phát hiện này mang tính tích cực nhưng không nên xem là giải pháp "thần kỳ".
Bà nhấn mạnh nghiên cứu phản ánh lợi ích của việc thay thế thực phẩm kém chất lượng bằng các lựa chọn giàu dinh dưỡng hơn, từ đó cải thiện các chỉ số tim mạch theo thời gian.
Trong thử nghiệm, việc bổ sung bơ và xoài đã làm tăng lượng trái cây, chất xơ, vitamin C và chất béo không bão hòa đơn - những yếu tố phù hợp với chế độ ăn có lợi cho tim mạch.
Todd cho rằng các dưỡng chất trong hai loại trái cây này có thể đóng vai trò quan trọng. Xoài cung cấp vitamin C, kali và chất xơ. Trong đó, vitamin C hoạt động như chất chống oxy hóa có lợi cho mạch máu, kali giúp điều hòa huyết áp, còn chất xơ hỗ trợ kiểm soát cholesterol và đường huyết.
Bơ lại nổi bật với chất béo không bão hòa đơn, cùng chất xơ và kali, giúp cải thiện mức cholesterol và giảm nguy cơ tim mạch khi thay thế chất béo bão hòa.
Khi kết hợp, hai loại thực phẩm này bổ sung cho nhau về mặt dinh dưỡng. Xoài cung cấp carbohydrate và vitamin, còn bơ cung cấp chất béo lành mạnh và chất xơ, tạo cảm giác no và góp phần hỗ trợ sức khỏe tim mạch hiệu quả hơn so với khi sử dụng riêng lẻ, đặc biệt nếu dùng để thay thế thực phẩm chế biến.
Tuy nhiên, lợi ích dài hạn của việc duy trì thói quen này vẫn chưa rõ ràng. Cỡ mẫu nhỏ (82 người tham gia, 68 người hoàn thành) và thời gian nghiên cứu chỉ kéo dài 8 tuần - tương đối ngắn. Ngoài ra, nghiên cứu chỉ kiểm soát một phần vì người tham gia tự chuẩn bị một số bữa ăn, tạo ra sự biến thiên.
Về khẩu phần, các chuyên gia khuyến nghị nên tiêu thụ ở mức vừa phải. Bơ chứa nhiều calo và chất béo - dù là chất béo tốt, còn xoài có hàm lượng đường tự nhiên cao hơn. Khẩu phần hợp lý thường là khoảng một phần ba đến một nửa quả bơ và từ nửa đến một cốc xoài, vài lần mỗi tuần.
Đường trong trái cây nguyên quả không đáng lo khi ăn ở mức vừa phải nhờ đi kèm chất xơ, nhưng nếu ăn quá nhiều, đặc biệt là bơ, có thể làm tăng lượng calo dư thừa và ảnh hưởng đến mục tiêu kiểm soát cân nặng và chuyển hóa.
Nhìn chung, bơ và xoài nên được xem là những nguyên liệu linh hoạt giúp nâng cao chất lượng bữa ăn hằng ngày. Tuy vậy, yếu tố quan trọng nhất đối với sức khỏe tim mạch lâu dài vẫn là duy trì chế độ ăn dựa trên thực phẩm nguyên chất, ít qua chế biến, thay vì phụ thuộc vào một hoặc hai loại thực phẩm cụ thể.
