1. Những con đường nhỏ và lở lói. Những dãy nhà mái tôn tường gỗ, từng là các khu gia binh của quân đội VNCH giờ được sử dụng làm khu tập thể cho cán bộ công nhân viên. Dân thì ở trong những ngôi nhà thưng ván, xung quanh là đất đỏ…
Thời khó khăn, chỗ nào có đất là cuốc lên trồng khoai lang và su su. Là nói mùa mưa, còn mùa khô thì chịu. Nước không có, không cây gì sống nổi. Cả chục năm sau đấy, khi tôi đã có gia đình thì trong cái bếp phía sau của phòng tập thể, chỗ quan trọng nhất là… 2 cái thùng phuy đựng nước. Ông bố vợ làm giám đốc chi nhánh điện huyện Ayun Pa (cũ), cách Pleiku 80 km, thi thoảng chở lên cho gia đình con gái bao gạo kèm cái thùng phuy đựng dầu chạy máy điện. Dùng hắc ín quét kỹ trong ngoài rồi chứa nước. Hồi ấy nhà nào có 2 cái thùng phuy như thế giống như có… ô tô bây giờ. Lại còn khen: thùng phuy quét hắc ín nước trong và ngọt, hơn hẳn thùng phuy quét xi măng…
Dân Pleiku khi ấy, không tính cán bộ công nhân viên, có 2 loại chính, một là buôn bán, mà xịn nhất là mấy cửa hàng vàng, đa phần gốc gác từ làng Kế Môn, Huế, lên từ khoảng những năm 1950, mấy hiệu thuốc tây, mấy quán phở, còn lại là dân lao động.
Tôi nhớ hồi ấy, sau mỗi cái xe đạp lạch xạch thường cột cái cuốc, con dao… là công cụ làm rẫy. Mỗi buổi sáng hàng đoàn xe đạp như thế tiến ra ngoại ô, đa phần là phụ nữ. Nam giới chủ yếu đi dò phế liệu. Cả cái sân bay Cù Hanh to uỳnh thế, bao nhiêu căn cứ chiến tranh từng lừng lững thế, vào tay họ, món nào ra món ấy hết. Những tấm ghi lỗ lát làm đường băng và cả đường cho ô tô chạy, những cây sắt 3 cạnh để làm cọc rào thép gai, và những cuộn thép gai được cuộn rất khéo… là sản phẩm của họ mỗi chiều, là nguồn thu nhập chính của rất nhiều gia đình. Làm ăn lớn hơn, nhiều người rủ nhau vào rừng sâu, lên tận Sa Thầy, Đăk Tô tìm xác máy bay, xe tăng, và thẻ bài của lính Mỹ.
Đấy là phố, còn mươi cây số ra ngoại ô là tới các làng bà con bản địa Tây nguyên, nơi mưa kéo dài cả tháng trời, nước cuồn cuộn đỏ…
Nói Gia Lai có đặc sản cà phê nhưng quả là bà con Jrai, Bahnar hồi ấy không uống cà phê, và cũng rất ít người trồng. Người Ê Đê ở Đắk Lắk trồng nhiều hơn. Cà phê là món của người Kinh, người ở phố. Dưới nông thôn không có, kể cả những ngôi làng nổi tiếng như làng S’tơ, tức làng Kông Hoa trong Đất nước đứng lên, nơi mà ngay sau chiến tranh, nhà nước đầu tư rất lớn để xây dựng một xã kiểu mẫu. Máy cày, máy bơm đưa vào, đưa người Kinh và người Tày phía bắc vào sống cùng.
Ngã ba Phù Đổng – Gia Lai trước đây và hiện nay
ẢNH: HUY TỊNH
Ra khỏi Pleiku 5 km là miên man đất đỏ chói chang, dã quỳ vàng rờm rợp. Vậy nên theo tôi, công trình vĩ đại nhất đối với Tây nguyên khi ấy là các hồ thủy lợi. Bên Đắk Lắk còn đắp đập cái hồ thủy lợi rất lớn bằng chính đất bazan nữa, mà tới giờ, nghe nói vẫn còn tác dụng. Gia Lai thì có hồ Ayun Hạ được thiết kế để tưới cho 13.500 ha, một sự đổi đời không ngờ, một tầm nhìn hết sức đúng đắn.
Và sau đấy là một loạt những hồ thủy lợi khác, đưa văn minh nương rẫy truyền thống hòa nhập với văn minh lúa nước của người Kinh.
2. Sự giao thoa kinh tế kéo theo sự giao thoa văn hóa, tạo nên ở Gia Lai một vùng văn hóa độc đáo. Ấy là nói khi chưa nhập tỉnh, giờ thành tỉnh Gia Lai mới, một sự giao thoa văn hóa hết sức thú vị đang, đã và sẽ diễn ra, trong đó, năm 2026 này là năm du lịch quốc gia do tỉnh Gia Lai đăng cai với slogan “Đại ngàn chạm biển xanh”.
Và tới lúc ấy, những cao su, cà phê, tiêu, chanh dây…, các loại cây quả có giá trị kinh tế cao sẽ còn dư địa phát triển mạnh nữa.
Theo thống kê tôi vừa có thì diện tích cà phê năm 2025 của tỉnh Gia Lai đạt khoảng 108.389 ha, sản lượng ước đạt 340.612 tấn. Trong đó, diện tích cà phê sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, nông nghiệp hữu cơ có chứng nhận là 56.691,04 ha. Vùng nguyên liệu cà phê cung cấp nguyên liệu chủ yếu cho 3 nhà máy chế biến cà phê trên địa bàn tỉnh, với tổng công suất 157.000 tấn/năm.
Diện tích chanh dây năm 2025 đạt khoảng 5.650 ha, sản lượng ước đạt 213.150 tấn. Trong đó, diện tích chanh dây sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, có chứng nhận VietGAP là hơn 1.153 ha. Chanh dây đã được cấp 48 mã số vùng trồng xuất khẩu/1.153 ha và 6 mã số cơ sở đóng gói chanh dây xuất khẩu, với tổng công suất 365 tấn quả tươi/ngày.
Diện tích rầu riêng năm 2025 đạt khoảng 9.262 ha, sản lượng ước đạt 57.725 tấn. Trong đó, diện tích sầu riêng sản xuất theo tiêu chuẩn nông nghiệp tốt, có chứng nhận GlobalGAP hơn 1.081 ha, tiêu chuẩn VietGAP hơn 741 ha…
Dẫu còn điều này điều kia chưa tương xứng, chưa như kỳ vọng, nhưng khi tỉnh xác định lấy du lịch là một trong 5 trụ cột phát triển kinh tế thì yếu tố bản sắc văn hóa dân tộc trở thành điểm nhấn quan trọng. Lâu nay ai cũng bảo phải giữ gìn, tôn trọng rồi khai thác, nhưng làm như thế nào thì vẫn mỗi nơi mỗi phách, mỗi người mỗi kiểu. Nên có lúc phát triển nóng quá, cái khối băng bản sắc có nguy cơ bị vỡ, cần có sự can thiệp kịp thời của nhà nước. Sự kiện tỉnh Gia Lai quyết định phá bỏ cái công trình bê tông gần chục tỉ đồng án ngữ mặt chính của núi lửa Chư Đang Ya, trả lại mặt bằng, giữ nguyên hiện trạng ngay trước tết năm rồi là một ví dụ.
3. Tôi rất quý cô bé Uyên Nie, người Ê Đê (Đắk Lắk), học Trường ĐH Văn hóa Nghệ thuật quân đội, lấy một anh bác sĩ người Jrai ở làng Kép, Ia Mơ Nông, Chư Păh cũ. Thay vì bắt chồng phải về nhà vợ theo phong tục, thì Uyên về quê chồng, và trở thành thủ lĩnh du lịch của làng, biến làng Kép thành một mô hình du lịch cộng đồng.
Đây là một sự đổi đời rất lớn, vì chúng ta biết người Tây nguyên bản địa chủ yếu đang sống với phương thức tự cung tự cấp, không có chợ, cần gì thì trao đổi hàng lấy hàng trong làng. Thế mà giờ, biến ngay ngôi làng mình, lối sống thường ngày của mình, công việc hằng ngày của mình… thành sản phẩm để thu hút du khách.
Trở lại chuyện cà phê trên đất này. Quả là tôi đã từng rất ngạc nhiên khi hồi mới lên Tây nguyên mà chả thấy cây cà phê đâu, hay chính xác là rất ít. Các quán cà phê cũng không nhiều như từng hình dung. Nhớ quán chúng tôi hay “ngồi đồng” mỗi sáng chủ nhật hồi ấy là cà phê Kim Liên của ông Giáp, một người đàn ông lịch thiệp di cư. Giờ mới đây nhất, trong hội nghị kêu gọi đầu tư do tỉnh Gia Lai tổ chức, ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, Gia Lai – một trong những doanh nghiệp dẫn đầu về xuất khẩu cà phê, thuộc Top 500 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam – đã trình bày hệ sinh thái chiến lược cho ngành cà phê thông qua 5 dự án trọng điểm với tổng vốn đầu tư hơn 710 triệu USD, tương đương khoảng 18.000 tỉ đồng.
Từ một cơ sở gia đình, Vĩnh Hiệp đã trở thành nhà xuất khẩu cà phê hàng đầu Việt Nam, hiện diện tại hơn 60 thị trường, đóng góp hơn 769 triệu USD trong niên vụ 2024 – 2025, chiếm 9,3% kim ngạch xuất khẩu cà phê của cả nước.
Ông Hiệp là người đưa ra thông điệp: “Việt Nam không chỉ xuất khẩu cà phê; chúng tôi muốn chia sẻ giá trị, bản sắc và tinh thần sáng tạo của người nông dân Việt Nam với thế giới”.
Và tôi, người có tròn 45 năm ở đất này, được coi là người Pleiku, trở thành một phần ký ức ở đây, nhiều khi đi lại những con đường cũ đã ngỡ ngàng trước những đổi thay…
Ngày 6-7, UBND đặc khu Phú Quốc (tỉnh An Giang) phối hợp đơn vị liên quan tiến hành cưỡng chế, thu hồi hơn 1.300m2 đất của 2 hộ dân để làm dự án Khu du lịch nghỉ dưỡng Bà Kèo ở khu phố 7, Dương Đông. Đây là một trong những dự án du lịch trọng điểm góp phần phát triển kinh tế, xã hội trên đảo.
Hai hộ dân bị thu hồi đất gồm: ông H.V.A. (ở Dương Đông) bị thu hồi tổng diện tích hơn 853m², trong đó có 154m² đất ở và hơn 699m² đất nông nghiệp. Ngoài ra còn có hộ bà N.T.Nh. (ở Dương Đông) bị thu hồi diện tích hơn 514m².
Trước khi tiến hành thu hồi đất trên, chính quyền đặc khu Phú Quốc nhiều lần giải thích, vận động và đối thoại trực tiếp để đưa ra các phương án bồi thường, hỗ trợ tối đa theo đúng quy định của pháp luật đất đai.
Cơ quan chức năng liên tục lùi thời hạn, ban hành nhiều quyết định gia hạn thời gian thực hiện cưỡng chế để các hộ dân có thêm thời gian tự nguyện tháo dỡ, di dời, tránh việc cưỡng chế.
Được biết dự án khu nghỉ dưỡng Bà Kèo ở khu phố 7 (Dương Đông, đặc khu Phú Quốc) có tổng diện tích khoảng 44.000m2. Dự án này kéo dài hơn 20 năm chưa triển khai được vì vướng công tác giải phóng mặt bằng.
Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) Bộ Công an vừa hoàn tất kết luận điều tra vụ án "tham ô tài sản; in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước; trốn thuế", xảy ra tại Công ty cổ phần Tập đoàn Thiên Minh Đức và các đơn vị liên quan.
Vụ án này, C03 đề nghị truy tố 23 bị can ở 3 nhóm tội. Trong đó bà Chu Thị Thành, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Thiên Minh Đức, bị đề nghị 2 tội tham ô tài sản và in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước.
Ông Hà Ngọc Vinh, tổ trưởng tổ kế toán kho Công ty cổ phần xăng dầu dầu khí Vũng Áng (PVoil Vũng Áng), và Cao Bảo Ngọc, cựu Giám đốc Công ty Việt Trung, cùng bị đề nghị truy tố về tội Tham ô tài sản. Riêng ông Ngọc còn bị đề nghị tội trốn thuế.
Theo kết luận, từ tháng 8.2013 đến năm 2025, PVoil Vũng Áng ký và thực hiện 3 hợp đồng bán xăng, dầu với Công ty Việt Trung. Đơn giá hàng bán được điều chỉnh theo từng thời điểm, căn cứ thông báo của PVoil Vũng Áng.
Quá trình bán hàng cho Công ty Việt Trung từ tháng 12.2016 đến tháng 4.2025, ông Vinh đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn được giao để bán xăng, dầu không xuất hóa đơn giá trị gia tăng cho ông Ngọc, không hạch toán trên phần mềm kế toán, nhằm chiếm đoạt tài sản của PVoil Vũng Áng.
Cơ quan điều tra xác định, ngoài số hàng được xuất hóa đơn theo đúng quy trình, ông Vinh thỏa thuận bán xăng, dầu cho ông Ngọc nhưng không xuất hóa đơn, với giá thấp hơn giá PVoil Vũng Áng công bố từ 500 - 1.000 đồng/lít.
Khi cần tiền sử dụng cá nhân, sau khi ông Ngọc giao nhân viên đặt hàng, lấy hàng theo đúng quy trình, ông Vinh báo cho ông Ngọc biết chuyến hàng nào không xuất hóa đơn để ông Ngọc bán cho các chủ tàu cá không cần lấy hóa đơn. Đồng thời, ông Vinh xóa bỏ thông tin các chuyến hàng này trên phần mềm kế toán.
Theo kết luận, có trường hợp chuyến hàng đã được xuất hóa đơn nhưng Công ty Việt Trung chưa thanh toán tiền, ông Vinh lại hủy hóa đơn đã xuất và xóa dữ liệu chuyến hàng. Sau khi bán, nhận được tiền hàng, ông Ngọc nộp tiền vào tài khoản của vợ, sau đó chuyển tiền vào tài khoản hoặc đưa tiền mặt cho ông Vinh để trả tiền mua hàng sau khi trừ chiết khấu theo thỏa thuận.
C03 xác định, để cân đối sổ sách cho hàng xuất không hóa đơn, ông Vinh lợi dụng các đặc tính thể tích của xăng dầu thay đổi theo nhiệt độ, sơ hở của phần mềm kế toán, cách thức quản lý dõi hàng tồn kho và việc mình được giao nhiệm vụ để che giấu các sai phạm.
Cụ thể, ông Vinh đã sửa trên phần mềm kế toán làm tăng lượng xăng dầu V15 bán ra cho nhiều chuyến hàng của nhiều khách hàng tại kho cao hơn số liệu thực xuất. Mỗi lần sửa, Vinh tăng từ 200 - 400 lít, tương đương 2 - 3%, để tổng lượng hàng sau khi chỉnh sửa không vượt quá lượng hàng xuất thực tế.
Đến kỳ kiểm kê, tổng lượng hàng V15 xuất không hóa đơn được ông Vinh cân đối bằng đúng tổng lượng hàng V15 đã bị điều chỉnh tăng ở các chuyến hàng khác.
Hàng ngày, dù nhận được bảng kê số liệu hàng thực xuất của ngày hôm trước để đối chiếu, ông Vinh không có ý kiến. Hằng tháng, ông Vinh còn xác nhận trên thẻ kho theo đúng số liệu thực để Phòng Quản lý hàng hóa báo cáo lãnh đạo công ty. Vì vậy, PVoil Vũng Áng không phát hiện có lượng hàng xuất ra nhưng chưa được xuất hóa đơn.
Trong năm 2024, một số chuyến xuất không hóa đơn tại kho Vũng Áng chưa được hợp thức bằng cách sửa lượng xuất V15 của các chuyến khác. Vinh tiếp tục lợi dụng các thông báo điều chuyển nguồn của PVoil và PVoil Vũng Áng để lập lệnh trên phần mềm kế toán, điều chuyển hàng từ kho Vũng Áng đến các kho khác như Nghi Sơn, Chân Mây với lượng điều chuyển cao hơn thông báo hoặc điều chuyển khống.
Cuối năm 2024, còn khoảng 600.000 lít xăng, dầu xuất không hóa đơn tại kho Vũng Áng chưa được hợp thức. Để cân đối sổ sách, tồn kho, ông Vinh lập lệnh điều chuyển hàng từ kho Vũng Áng và lượng chưa cân đối ở các kho khác đến gửi kho Petec Hải Phòng, tổng cộng 587.904 lít xăng, dầu.
Sau đó, ông Vinh làm giả biên bản đối chiếu, xác nhận còn hàng gửi kho Petec Hải Phòng rồi gửi cho đơn vị kiểm toán báo cáo tài chính. Nhưng thực tế, PVoil Vũng Áng không còn hàng gửi tại kho này.
Theo C03, bằng thủ đoạn trên, từ tháng 12.2016 đến tháng 4.2025, ông Vinh đã xuất bán 187 chuyến hàng không có hóa đơn giá trị gia tăng cho Công ty Việt Trung, với tổng khối lượng hơn 5 triệu lít xăng dầu các loại, trị giá hơn 94 tỉ đồng. Số xăng dầu này C03 xác định ông Vinh đã chiếm đoạt của PVoil Vũng Áng.
Số hàng này, ông Ngọc bán không hóa đơn cho các chủ tàu cá tại Quảng Trị, thu lời 200 đồng/lít và chuyển trả cho ông Vinh tiền hàng sau chiết khấu tổng cộng 89,3 tỉ đồng. Qua đó ông Ngọc hưởng lợi 4,6 tỉ đồng từ số tiền được ông Vinh chiết khấu.
Sau khi sai phạm bị phát hiện, ông Vinh đã nộp khắc phục cho PVoil Vũng Áng hơn 6,2 tỉ đồng và ông Ngọc tự nguyện trả cho PVoil Vũng Áng 4,69 tỉ đồng.
Làm việc với cơ quan điều tra, ông Vinh khai phạm tội một mình, không trao đổi, không nhờ ai ở PVoil Vũng Áng giúp sức. Ngoài ra, ông Vĩnh cũng không nói cho bị cáo Ngọc biết cách thức mình xóa dữ liệu kế toán để tránh bị phát hiện.
Số tiền phạm tội mà có, ông Vinh khai đã chuyển đến nhiều tài khoản khác nhau để đánh bạc và sử dụng cá nhân.
Từ khi biết cơ quan chức năng phát hiện di vật mang tên liệt sĩ Huỳnh Văn Quên trong quá trình quy tập hài cốt tại công viên Lê Thị Riêng, gia đình ông Huỳnh Văn Mười và ông Huỳnh Văn Nhỏ luôn mong ngóng kết quả xác minh ADN.
Sáng 13.7, các thành viên trong gia đình đã đưa bà Nguyễn Thị Lệ, "người thương" của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên đến khu vực tìm kiếm, thắp nén nhang cho những hài cốt liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968 được quy tập những ngày gần đây.
Ông Huỳnh Văn Nhỏ cho biết sau khi nghe thông tin từ báo chí, cả gia đình vui mừng nhưng cũng thấp thỏm chờ đợi từng ngày.
"Biết anh mình có thể nằm ở đây, gia đình mừng lắm. Chúng tôi đang từng ngày mong chờ kết quả xét nghiệm ADN của cơ quan chức năng. Nếu đúng là anh Quên thì sẽ đưa anh về quê hương Tân Trụ", ông Nhỏ chia sẻ.
Trước đó, chiều 6.7, thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP.HCM, cùng đoàn công tác đã đến nhà ông Huỳnh Văn Mười tại xã Vàm Cỏ để xác minh thông tin liên quan đến liệt sĩ Huỳnh Văn Quên.
Quá trình đối chiếu hồ sơ cho thấy giấy báo tử gia đình nhận được ghi tên liệt sĩ là Huỳnh Văn Quyên, hy sinh ngày 2.3.1968, trong khi bằng Tổ quốc ghi công lại ghi tên Huỳnh Văn Quên. Do có sự khác biệt về tên, cơ quan chức năng tiếp tục xác minh và giám định ADN để có kết luận chính xác.
Sáng 7.7, Công an tỉnh Tây Ninh phối hợp các đơn vị liên quan tổ chức lấy mẫu sinh phẩm ADN của ông Huỳnh Văn Mười và ông Huỳnh Văn Nhỏ. Hai ông là em ruột của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên.
Việc lấy mẫu được ưu tiên thực hiện sớm hơn kế hoạch nhằm phục vụ công tác giám định, đối chiếu với mẫu sinh phẩm của hài cốt được quy tập tại công viên Lê Thị Riêng.
Ngày 11.7, báo cáo với đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, thiếu tướng Nguyễn Thành Trung cho biết mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ Huỳnh Văn Quên đã được thu thập, dự kiến khoảng 3 tuần sẽ có kết quả đối chiếu.
Thông tin về liệt sĩ Huỳnh Văn Quên được phát hiện từ một tờ giấy nhỏ nằm trong số di vật đi kèm hài cốt tại công viên Lê Thị Riêng. Trên giấy còn đọc được tên "Huỳnh Văn Quên", chức vụ tiểu đội phó và ký hiệu đơn vị 962.
Qua giải mã, đơn vị 962 được xác định là Đại đội 2, Tiểu đoàn 1 Long An. Cơ quan chức năng bước đầu xác định liệt sĩ Huỳnh Văn Quên hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968. Tuy nhiên, việc xác nhận chính xác danh tính hài cốt vẫn phải chờ kết quả giám định ADN.
