Tại chuỗi sự kiện hưởng ứng Ngày Sức khỏe toàn dân 7/4, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho hay Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch mạnh mẽ mô hình bệnh tật, trong đó các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, ung thư, tăng huyết áp, đái tháo đường và đột quỵ trở thành nguyên nhân tử vong hàng đầu. Theo số liệu Bộ Y tế, nhóm bệnh này hiện chiếm khoảng 80% gánh nặng bệnh tật toàn quốc.
“Xu hướng bệnh tật thay đổi này là do thói quen lười vận động, ăn nhiều thịt, ít rau, ăn nhiều muối”, Bộ trưởng nói. Điều tra quốc gia STEPS, Việt Nam có khoảng 25% người trưởng thành bị tăng huyết áp, khoảng 5 triệu người mắc đái tháo đường, hơn 180.000 ca ung thư mới mỗi năm và hàng triệu người bị bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
Những năm gần đây số người nhập viện do đái tháo đường tăng, độ tuổi ngày càng trẻ. Trước đây bệnh đái tháo đường chỉ tấn công người hơn 40 tuổi, nhưng ngày nay thanh thiếu niên cũng bị bệnh. Nguyên nhân chủ yếu là do lối sống “nhà giàu” – tiêu thụ quá nhiều thực phẩm dẫn đến dư thừa năng lượng và lười tập thể dục. Lối sống này cũng dẫn đến tình trạng thừa cân béo phì đáng báo động.
Thực tế, xu hướng tiêu thụ thực phẩm giàu năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng đang gia tăng nhanh chóng, đặc biệt là thực phẩm chế biến sẵn.
Trong giai đoạn 2000-2017, lượng tiêu thụ thực phẩm đóng gói, chế biến sẵn đã tăng hơn 10 lần. Đây là nhóm thực phẩm thường chứa nhiều muối, đường, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa – những thành phần làm gia tăng nguy cơ béo phì, rối loạn chuyển hóa và bệnh tim mạch.
Người Việt hiện tiêu thụ trung bình khoảng 8,1g muối mỗi ngày, gần gấp đôi mức khuyến nghị. Lượng đường tự do cũng ở mức 46,5g/ngày – cao hơn đáng kể so với ngưỡng an toàn.
TS.BS Hoàng Thị Đức Ngàn, Trưởng khoa Dinh dưỡng Cộng đồng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho hay việc ăn quá nhiều muối được xác định góp phần làm tăng huyết áp – yếu tố nguy cơ hàng đầu của đột quỵ và bệnh tim. Không chỉ vậy, muối còn gây tổn thương thận khi làm tăng áp lực lên các vi mạch, dẫn đến nguy cơ mắc bệnh thận mạn tính.
Các chuyên gia nhận định gốc rễ của vấn đề không chỉ ở thực phẩm mà còn do thói quen sinh hoạt thiếu lành mạnh: ăn nhanh, ăn mặn, uống nhiều nước ngọt, ít vận động và thiếu kiến thức dinh dưỡng. Giải pháp không nằm ở điều trị mà phải bắt đầu từ phòng ngừa. Người dân cần chủ động điều chỉnh chế độ ăn, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, đồng thời hạn chế muối, đường và thực phẩm chế biến sẵn. Việc đọc nhãn dinh dưỡng cũng là kỹ năng quan trọng giúp kiểm soát lượng calo và thành phần nạp vào cơ thể.
Bác sĩ Vũ Quang Huy, khoa Thận tiết niệu, Bệnh viện Nội tiết Trung ương khuyến nghị người dân cần duy trì tầm soát sức khỏe định kỳ, đặc biệt với người có bệnh mạn tính phải được theo dõi thường xuyên. Đồng thời, cần xây dựng lối sống khoa học, hạn chế các yếu tố nguy cơ như sử dụng chất kích thích, thuốc lá, rượu bia, ăn uống thiếu lành mạnh và ít vận động. Đây chính là bước đi căn bản, giúp phát hiện sớm nguy cơ và kiểm soát bệnh ngay từ giai đoạn đầu.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh kêu gọi mỗi người dân hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất, duy trì lối sống lành mạnh, rèn luyện thể chất hằng ngày, ăn uống khoa học và chủ động phòng bệnh. Bà cho biết Quốc hội đang ưu tiên hoàn thiện hệ thống pháp luật về y tế, đặc biệt trong lĩnh vực phòng bệnh và bảo hiểm y tế, hướng tới mục tiêu bảo đảm mọi người dân đều được tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe một cách công bằng, hiệu quả.
Trong vòng 30 năm qua, số người trẻ được chẩn đoán mắc ung thư đã tăng gần 80%. Trên toàn thế giới, số ca ung thư khởi phát sớm tăng từ 1,82 triệu ca năm 1990 lên 3,26 triệu ca vào năm 2019. Đồng thời, số ca tử vong do ung thư ở những người trong độ tuổi 40, 30 hoặc trẻ hơn cũng tăng khoảng 27%, theo The Guardian (Anh).
Các chuyên gia đang tìm cách lý giải nguyên nhân của xu hướng này. Nghiên cứu được trình bày tại hội nghị ung thư lớn nhất thế giới - cuộc họp thường niên của Hiệp hội Ung thư lâm sàng Mỹ (ASCO) tại Chicago (Mỹ) - cho thấy thói quen ngủ thất thường ở người trẻ có thể là một trong những yếu tố liên quan.
Hai nghiên cứu do các nhà khoa học từ Mỹ thực hiện, phân tích dữ liệu sức khỏe của hơn 18 triệu người trưởng thành tại Mỹ trong độ tuổi từ 18 - 50.
Kết quả cho thấy những người có chất lượng giấc ngủ kém có nguy cơ mắc ung thư khởi phát sớm cao hơn, bao gồm ung thư đại trực tràng, ung thư vú, ung thư tử cung và ung thư buồng trứng. Trong một số trường hợp, người dưới 50 tuổi bị mất ngủ có nguy cơ được chẩn đoán ung thư vú trong vòng 5 năm cao gấp 3 lần so với người không bị mất ngủ.
Các nhà nghiên cứu nhận định: Những phát hiện mới cho thấy rối loạn giấc ngủ có thể là một yếu tố nguy cơ có ý nghĩa lâm sàng và có khả năng can thiệp được trong việc đánh giá nguy cơ ung thư khởi phát sớm.
Tiến sĩ David Garley, bác sĩ đa khoa tại Bristol (Anh), cho rằng tác động của mất ngủ đối với nguy cơ mắc nhiều bệnh, bao gồm ung thư, đang nhận được sự quan tâm ngày càng lớn. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng các nghiên cứu mới chỉ cho thấy mối liên hệ giữa mất ngủ và ung thư, chứ chưa chứng minh được rằng mất ngủ là nguyên nhân trực tiếp gây ung thư ở người dưới 50 tuổi.
Ông David Garley cũng giải thích rằng, một trong những vai trò quan trọng của giấc ngủ là giúp phục hồi hệ miễn dịch. Nếu hệ miễn dịch bị suy giảm, nguy cơ mắc một số loại ung thư có thể tăng lên. Tuy nhiên, cũng có thể xảy ra theo chiều ngược lại, nếu một người đã mắc ung thư nhưng bệnh chưa biểu hiện rõ ràng, chính ung thư có thể gây ra những thay đổi trong giấc ngủ.
Trong lúc chờ thêm bằng chứng khoa học, chuyên gia khuyến cáo mọi người nên áp dụng các biện pháp đã được chứng minh giúp giảm nguy cơ ung thư như không hút thuốc lá, duy trì cân nặng hợp lý và bảo vệ cơ thể khỏi tác hại của ánh nắng mặt trời.
Nam Bộ đang nắng nóng diện rộng với nhiệt độ 35-37 độ C, khiến mức độ tiếp xúc với tia cực tím (UV) cao hơn bình thường. Đây là tác nhân trực tiếp gây cháy nắng, đẩy nhanh quá trình lão hóa, tăng sắc tố (nám, tàn nhang) và tiềm ẩn nguy cơ ung thư da.
Viện Hàn lâm Da liễu Mỹ (AAD) nhận định trang phục chống nắng là biện pháp bảo vệ hiệu quả bậc nhất vì tính tiện dụng, không cần thoa lặp lại như kem chống nắng.
Theo BS.CK1 Lê Cao Trí, Trung tâm Da - U máu, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, để tối ưu hóa việc bảo vệ, người dân cần lưu ý các nguyên tắc lựa chọn sau:
Ưu tiên diện tích che phủ
Nguyên tắc cốt lõi là tăng tối đa diện tích da được che chắn. Áo tay dài, quần dài hoặc váy dài giúp giảm đáng kể lượng tia UV tiếp xúc trực tiếp. Diện tích che phủ càng lớn, hiệu quả bảo vệ càng cao, đặc biệt dưới điều kiện nắng gắt kéo dài.
Quan tâm đến cấu trúc và màu sắc vải
Mật độ dệt: Vải dệt chặt, mật độ sợi cao sẽ hạn chế tia UV xuyên thấu. Bạn có thể kiểm tra bằng cách đưa vải trước ánh sáng: nếu ánh sáng xuyên qua nhiều, khả năng bảo vệ thấp; ngược lại, vải càng kín thì cản tia UV càng tốt.
Màu sắc: Các gam màu tối thường hấp thụ bức xạ UV tốt hơn màu sáng, giúp giảm lượng tia đi vào da. Tuy nhiên, hiệu quả này còn phụ thuộc vào loại sợi và công nghệ xử lý vải, nên cần cân đối giữa khả năng chống nắng và sự thông thoáng để đảm bảo thoải mái.
Chất liệu và chỉ số UPF
Các loại sợi như polyester, nylon, denim hoặc vật liệu chuyên dụng thường bảo vệ da tốt hơn nhờ cơ chế hấp thụ hoặc phản xạ tia cực tím. Những chất liệu này ít bị biến dạng khi ướt, giúp duy trì hiệu suất bảo vệ. Ngược lại, vải cotton mỏng, màu sáng có khả năng chống nắng thấp, không nên dùng khi hoạt động lâu ngoài trời.
Người dùng nên chú ý chỉ số UPF (Ultraviolet Protection Factor):
Vải đạt UPF 50 chỉ cho phép khoảng 1/50 lượng tia UV xuyên qua (chặn khoảng 98%).
Khác với SPF (chủ yếu chống UVB), UPF đánh giá khả năng cản cả tia UVA và UVB.
AAD khuyến nghị chọn trang phục có UPF từ 30 trở lên. Tổ chức Phòng chống Ung thư Da (Skin Cancer Foundation) đề xuất mức UPF 50+ để đạt hiệu quả bảo vệ cao nhất.
Phụ kiện hỗ trợ
Bên cạnh trang phục chính, các phụ kiện đóng vai trò quan trọng:
Mũ: Nên dùng mũ rộng vành để che cả mặt, tai và cổ (hiệu quả hơn mũ lưỡi trai).
Kính râm: Cần đảm bảo ngăn chặn 99-100% tia UV để bảo vệ mắt và vùng da nhạy cảm quanh mắt.
Bổ sung: Khăn choàng, găng tay và giày kín là những vật dụng thiết yếu khi di chuyển ngoài trời.
Người dùng cần lưu ý các tình huống khiến trang phục "phản chủ":
Vải bị ướt: Khi thấm nước, cấu trúc sợi thay đổi khiến khả năng cản tia UV giảm sút.
Đồ quá bó sát: Sợi vải bị kéo giãn tạo khe hở cho tia UV xuyên qua.
Thời gian sử dụng: Hiệu quả chống nắng có thể hao mòn sau nhiều lần giặt, tùy vào công nghệ xử lý của nhà sản xuất.
Nhiều người vẫn mắc sai lầm như: tin rằng quần áo màu sáng chống nắng tốt, chỉ thoa kem mà không che chắn, hoặc tiếp tục mặc quần áo ướt khi đi biển.
Để bảo vệ da toàn diện, bác sĩ Trí khuyến cáo thực hiện chiến lược "đa lớp":
Kết hợp trang phục chống nắng với kem chống nắng cho các vùng da hở.
Việc lựa chọn đúng trang phục - ưu tiên độ che phủ, vải dệt chặt và chỉ số UPF cao, chính là cách đầu tư bền vững để duy trì sức khỏe làn da, ngăn ngừa lão hóa và các bệnh lý nguy hiểm về sau.
Năm 2026, lần đầu tiên ông Đặng Văn Hải được vinh danh là một trong 100 người hiến máu tình nguyện tiêu biểu toàn quốc. Điều khiến ông vui hơn cả không phải là tấm bằng khen, mà là hy vọng sẽ có thêm nhiều người biết đến việc hiến máu và cùng tham gia.
Ông Hải bắt đầu hiến máu từ năm 2003, khi đơn vị phát động phong trào hiến máu tình nguyện. Khi ấy ông gần 30 tuổi. Thời điểm ấy, nhiều người hiến máu mang nỗi lo ảnh hưởng sức khỏe, nhưng nỗi lo của ông lại hoàn toàn khác.
"Thời đó tôi không sợ hiến máu làm yếu người đi. Điều tôi sợ nhất là sau khi hiến, bệnh viện phát hiện mình có bệnh", ông Hải cười khi nhớ lại.
Ông kể rằng hơn 20 năm trước, quy trình thông báo kết quả xét nghiệm khác bây giờ. Người hiến máu bình thường sẽ không nhận được tin nhắn hay cuộc gọi nào. Chỉ khi phát hiện bất thường, cơ sở y tế mới liên hệ. Vì thế, sau lần hiến đầu tiên, ông trải qua nhiều ngày hồi hộp.
"Điện thoại cứ im lặng suốt một thời gian dài. Đến khi không thấy ai báo gì, tôi biết mình khỏe mạnh và yên tâm tiếp tục hiến", ông kể lại.
Từ lần đầu tiên ấy, việc hiến máu dần trở thành một thói quen. Ông duy trì đều đặn theo đúng khoảng thời gian quy định. Chỉ những khi bản thân bị bệnh hoặc vừa tiêm vắc xin, lịch hiến mới phải lùi lại.
Ngày trước chưa có các ứng dụng hay hệ thống tự động nhắc lịch như hiện nay, ông tự ghi chú trên điện thoại để không quên. Trước mỗi lần hiến vài ngày, ông chủ động điều chỉnh sinh hoạt ngủ đủ giấc, hạn chế rượu bia và cà phê để đảm bảo sức khỏe tốt nhất.
Khi được hỏi vì sao ông lại kiên trì với hành trình hiến máu, ông nói gia đình chưa từng có ai cần truyền máu, cũng không có người thân mắc bệnh về máu.
Thế nhưng những câu chuyện trên báo chí về các em nhỏ mắc bệnh bạch cầu, bệnh lý về máu phải truyền máu thường xuyên đã khiến ông suy nghĩ rất nhiều. Ông nhớ thời điểm đó, nhiều bệnh nhân phải bỏ ra số tiền không nhỏ để có nguồn máu điều trị.
"Tôi nghĩ nếu mình hiến thì người bệnh sẽ bớt được một phần chi phí. Người ta chỉ phải trả tiền cho dụng cụ, còn nguồn máu thì không phải mua nữa", ông Hải nói.
Không chỉ bản thân ông, vợ và các con cũng tham gia hiến máu tình nguyện. Dù số lần hiến chưa nhiều như ông và chưa có dịp được vinh danh, nhưng điều khiến ông tự hào là cả gia đình đều coi hiến máu là một việc làm bình thường, cần thiết và nhân văn.
Ông hy vọng thông qua những câu chuyện của những người hiến máu lâu năm, sẽ có thêm nhiều người hiểu đúng về hiến máu tình nguyện và sẵn sàng tham gia.
"Nếu nhiều người biết đến việc hiến máu hơn, có thêm nhiều người đi hiến máu như mình thì đó mới là điều hạnh phúc nhất", ông Hải nhắn nhủ.
