Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 15/5 kết thúc chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên trong nhiệm kỳ hai, trong đó tiêu điểm là cuộc hội đàm tại Đại lễ đường Nhân dân và cuộc trao đổi bên trong Trung Nam Hải với Chủ tịch Tập Cận Bình.
Ông Trump mô tả chuyến thăm là “tuyệt vời”, trong khi ông Tập nhận định đây là dấu mốc mở ra “một quan hệ song phương mới”, nhưng hai lãnh đạo không đưa ra những thông tin gây bất ngờ hay mang tính đột phá về kết quả chuyến thăm.
Thông cáo từ Washington và Bắc Kinh cho thấy hai bên có ưu tiên khác nhau về nội dung đàm phán. Phía Mỹ tập trung đề cập các vấn đề về thương mại, đầu tư và Iran, trong khi Trung Quốc đề cao ổn định chiến lược và vấn đề Đài Loan.
“Không có quá nhiều bất ngờ so với những gì hai bên đã phát tín hiệu từ trước cuộc gặp”, William Yang, chuyên gia về Đông Bắc Á tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), trụ sở Bỉ, nói với Channel News Asia. “Sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ cả hai phía đã giúp cuộc gặp diễn ra suôn sẻ”.
Thương mại và đầu tư
Sau hội nghị, Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ và Trung Quốc đã đạt được “những thỏa thuận thương mại tuyệt vời”. Bắc Kinh sẽ mua 200 máy bay của Boeing, tăng mua dầu mỏ, nông sản và hàng hóa Mỹ. Nhà Trắng cho biết hai bên còn thảo luận mở rộng tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp Mỹ và thúc đẩy đầu tư song phương.
Một trong những kết quả cụ thể nhất là kế hoạch thành lập “Hội đồng Thương mại” và “Hội đồng Đầu tư”, hai cơ chế nhằm tạo kênh đối thoại thường trực về thương mại và đầu tư. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết cơ chế này sẽ xác định các lĩnh vực “phi chiến lược, không nhạy cảm” mà nước này có thể đón nhận đầu tư từ Trung Quốc.
Tuy nhiên, Bắc Kinh không xác nhận công khai nhiều nội dung ông Trump đề cập và chưa có văn bản chi tiết nào được công bố.
“Chủ tịch Tập lưu ý rằng các mối quan hệ kinh tế và thương mại Trung – Mỹ mang tính đôi bên cùng có lợi”, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết ngày 14/5.
Các nhà đầu tư cũng phản ứng khá dè dặt. Sau tuyên bố về thương vụ Boeing, cổ phiếu công ty này giảm hơn 4%, bởi thị trường kỳ vọng Trung Quốc sẽ mua khoảng 500 máy bay.
Robert Manning, chuyên gia tại Trung tâm Stimson, nói với CBC rằng cuộc gặp thượng đỉnh cho thấy sự thay đổi đáng chú ý trong cách tiếp cận của ông Trump với Trung Quốc. Trong nhiều năm qua, ông Trump liên tục chỉ trích Trung Quốc là nguyên nhân khiến Mỹ mất việc làm công nghiệp và thúc đẩy chiến lược “tách rời kinh tế”. Nhưng tại Bắc Kinh lần này, ông lại nói hai nước “đồng thuận rất nhiều về thương mại” và sẽ “thực hiện nhiều thương vụ”.
Chiến sự Iran
Cuộc xung đột bùng phát cuối tháng 2 giữa Mỹ, Israel với Iran là một nội dung quan trọng trong cuộc gặp. Chiến sự đã khiến eo biển Hormuz, huyết mạch năng lượng của thế giới, rơi vào tình trạng “phong tỏa kép”. Iran siết kiểm soát Hormuz, chỉ cho phép tàu của quốc gia “thân thiện” đi qua, còn Mỹ áp lệnh phong tỏa với mọi cảng biển của nước Hồi giáo.
Nhà Trắng cho biết Mỹ và Trung Quốc nhất trí Iran không được phép sở hữu vũ khí hạt nhân và eo biển Hormuz cần được duy trì tự do đi lại để bảo đảm dòng chảy năng lượng toàn cầu. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Trung Quốc phản đối quân sự hóa eo biển Hormuz, cũng như hành vi áp phí tàu qua khu vực này.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News sau hội đàm ngày 14/5, ông Trump nói ông Tập “đã đề nghị hỗ trợ giải quyết vấn đề Iran nếu có thể”.
Tuy nhiên, phía Trung Quốc không xác nhận đầy đủ những nội dung mà Mỹ công bố. Thông cáo của Trung Quốc chủ yếu nhấn mạnh chiến sự Iran “đáng lẽ không bao giờ được xảy ra” và các bên cần giải quyết bằng đối thoại.
Chong Ja Ian, phó giáo sư tại Đại học Quốc gia Singapore, cho rằng hai bên thực tế đều có lợi ích chung trong việc giữ ổn định giá dầu và bảo vệ chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, Trung Quốc hiện tránh thể hiện lập trường nghiêng về Mỹ và chưa cam kết tăng sức ép lên Iran.
Theo ông Chong, chiến sự Iran không chỉ phụ thuộc vào ý chí của Mỹ và Trung Quốc, mà còn vào tính toán của Tehran và Tel Aviv.
“Có vẻ như cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều khó có thể khiến Iran và Israel hành động theo hướng khác”, ông Chong nói.
Điểm nóng Đài Loan
Đài Loan từ lâu đã là nguồn cơn khiến quan hệ Mỹ – Trung căng thẳng. Trung Quốc luôn coi Đài Loan là một tỉnh chờ thống nhất, kể cả bằng vũ lực nếu cần thiết. Mỹ cam kết tôn trọng nguyên tắc “Một Trung Quốc”, nhưng tiếp tục duy trì quan hệ với Đài Loan và cung cấp cho hòn đảo các loại khí tài hiện đại để phòng thủ.
Trong cuộc hội đàm, Chủ tịch Tập nhấn mạnh Đài Loan “là vấn đề quan trọng nhất trong quan hệ Mỹ – Trung” và cảnh báo xử lý sai có thể dẫn đến các cuộc đụng độ, thậm chí là xung đột giữa hai siêu cường.
Theo thông cáo Trung Quốc, ông Tập nói hòa bình ở eo biển Đài Loan chỉ có thể duy trì nếu Mỹ “phản đối Đài Loan độc lập”.
Nhà Trắng không nhắc Đài Loan trong thông cáo sau hội nghị. Tuy nhiên, trên chuyên cơ Air Force One, ông Trump xác nhận hai bên “đã trao đổi rất nhiều về Đài Loan”.
“Ông ấy có lập trường rất cứng rắn về vấn đề Đài Loan. Tôi không đưa ra bất kỳ cam kết nào theo hướng nào cả”, ông Trump nói.
Sau khi trở về Mỹ, Tổng thống Trump đưa ra tuyên bố rõ ràng hơn. “Tôi không muốn thấy có bên tuyên bố độc lập. Mọi người biết đấy, chúng tôi được cho là sẽ phải đi xa tới hơn 15.000 km để tham chiến. Tôi không muốn như vậy. Tôi muốn cả họ và Trung Quốc đều hạ nhiệt tình hình”, ông nói ngày 15/5.
Ông Trump nói thêm rằng không muốn thấy chiến tranh xảy ra ở eo biển Đài Loan và “nếu cứ giữ nguyên hiện trạng như bây giờ thì tôi nghĩ Trung Quốc cũng sẽ chấp nhận thôi”.
Phát biểu này cho thấy Mỹ chưa thay đổi chính sách với Đài Loan và vẫn duy trì “sự mơ hồ chiến lược”, theo chuyên gia Yang của ICG. Việc ông Trump tránh đối đầu công khai với ông Tập về Đài Loan cũng được xem là thành công với Trung Quốc, bởi Bắc Kinh muốn bảo đảm vấn đề này là “lằn ranh đỏ” trong quan hệ song phương.
Công nghệ
Công nghệ là một trong những chủ đề được theo dõi sát sao nhất trước hội nghị, đặc biệt liên quan tới chip, trí tuệ nhân tạo (AI) và các hạn chế xuất khẩu của Mỹ. Sự xuất hiện vào phút chót của giám đốc điều hành Nvidia Jensen Huang trong đoàn tháp tùng ông Trump làm dấy lên đồn đoán Washington có thể nới lỏng kiểm soát bán dẫn.
“Huang, Elon Musk của Tesla và Tim Cook của Apple có mặt trong đoàn tháp tùng ông Trump là có chủ đích”, Lin Han-shen, chuyên gia về Trung Quốc tại Asia Group, nhận định.
Tuy nhiên, hai bên không có bước đột phá lớn nào được công bố trong lĩnh vực này. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nói với Bloomberg TV rằng kiểm soát xuất khẩu chip không phải “một chủ đề chính” trong hội đàm.
Ông Trump thêm rằng Mỹ và Trung Quốc đã thảo luận thiết lập “các biện pháp kiểm soát rủi ro” trong các lĩnh vực AI, y tế, dược phẩm và quân đội.
Các chuyên gia nhận định điều này phản ánh thực tế cạnh tranh công nghệ hiện đã trở thành trọng tâm trong quan hệ Mỹ – Trung và dù chưa có thay đổi lớn về chính sách, việc hai bên thảo luận cơ chế kiểm soát rủi ro vẫn được xem là tín hiệu quan trọng.
“Vấn đề cốt lõi hiện nay không còn đơn thuần là thương mại, mà là ai sẽ kiểm soát nền tảng công nghệ của kỷ nguyên công nghiệp tiếp theo”, theo Luigi Gambardella, chủ tịch ChinaEU.
Theo chuyên gia Yang, lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc đã tận dụng hội nghị để thể hiện mong muốn chung trong việc tìm tiếng nói chung và kiểm soát bất đồng.
“Dựa trên các thông cáo từ hai phía, có thể thấy cả hai lãnh đạo đều cố nhấn mạnh những lĩnh vực mà hợp tác cùng có lợi Mỹ – Trung vẫn khả thi”, Yang nhận định, đề cập đến thương mại và quan hệ kinh tế.
Stephen Olson, nhà nghiên cứu tại Viện ISEAS-Yusof Ishak, Singapore, đánh giá lãnh đạo Mỹ – Trung đều đã đạt được điều họ cần từ cuộc gặp.
“Chủ tịch Tập muốn định hình Trung Quốc ngang hàng với Mỹ như một đối thủ cạnh tranh thực thụ và đã đạt được điều đó”, ông Olson nói. “Ông Trump cũng về nước với ‘những thỏa thuận’ mà lãnh đạo Mỹ có thể tuyên bố là ‘thắng lợi'”.
Yahya Saree, phát ngôn viên nhóm vũ trang Houthi tại Yemen, cho biết máy bay không người lái (UAV) trinh sát Dực Long II của Arab Saudi bị bắn rơi trên bầu trời tỉnh Al-Bayda hôm 14/7 bằng "vũ khí phù hợp", nhưng không nêu thông tin cụ thể.
Ông tuyên bố Houthi "hoàn toàn sẵn sàng đối phó mọi hành động vi phạm không phận và chủ quyền của Yemen", cảnh báo sẽ đáp trả mạnh mẽ tất cả động thái gây hấn. Hình ảnh được đăng trên mạng xã hội sau đó cho thấy nhiều bộ phận của máy bay bị bắn rơi có đặc điểm trùng khớp với chi tiết trên dòng Dực Long II.
Houthi hôm 13/7 cáo buộc Arab Saudi tấn công sân bay quốc tế ở thủ đô Sanaa của Yemen, sau đó phóng tên lửa và UAV nhằm vào sân bay quốc tế ở Arab Saudi để trả đũa. Đây là cuộc đụng độ lớn nhất kể từ khi lệnh đình chiến không chính thức có hiệu lực vào năm 2022.
Chính phủ Yemen lưu vong do Arab Saudi hậu thuẫn nhận trách nhiệm về cuộc tấn công sân bay Sanaa, cho biết mục đích của đòn đánh là "ngăn máy bay Iran hạ cánh".
Trong hơn 10 năm qua, máy bay tiến vào không phận Yemen đều cần xin phép liên quân quốc tế do Arab Saudi dẫn dầu. Liên quân tuyên bố áp đặt hạn chế theo đề nghị của chính phủ Yemen lưu vong. Houthi và Tehran thách thức quy định này bằng cách tổ chức các chuyến bay thẳng từ Iran.
Dực Long II là UAV trinh sát và tấn công tầm xa do Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Trung Quốc (AVIC) sản xuất, bắt đầu vận hành từ năm 2017. Máy bay được trang bị cảm biến quang - điện tử, hệ thống liên lạc vệ tinh và mang được tối đa 12 vũ khí dẫn đường, có bán kính hoạt động hơn 1.500 km. Mỗi phi cơ có giá xuất xưởng khoảng 4-6 triệu USD.
UAE là khách hàng nước ngoài đầu tiên của dòng Dực Long II, với khoảng 15 máy bay được đặt hàng. Arab Saudi không công bố số lượng máy bay Dực Long II trong biên chế, nhưng nhóm phân tích quân sự Army Recognition nhận định nước này có thể đã đặt mua tới 300 chiếc.
Nội chiến bùng phát tại Yemen vào năm 2014 sau khi lực lượng Houthi chiếm được thủ đô Sanaa, buộc chính phủ được quốc tế công nhận phải di dời về phía nam. Nhóm vũ trang hiện kiểm soát miền bắc Yemen.
Liên quân do Arab Saudi dẫn đầu hồi năm 2015 can thiệp vào cuộc nội chiến nhằm chống lại Houthi, dẫn đến một trong các cuộc khủng hoảng nhân đạo lớn nhất thế giới.
Bạo lực bùng phát trở lại từ cuối năm ngoái sau khi lực lượng ly khai do Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hậu thuẫn chiếm nhiều lãnh thổ ở miền nam Yemen, khiến liên minh chống Houthi do Arab Saudi dẫn đầu bị chia rẽ.
Dù vậy, lệnh ngừng bắn hồi năm 2022 giữa Arab Saudi và Houthi nhìn chung vẫn được duy trì, bất chấp căng thẳng leo thang ở khu vực liên quan xung đột ở Dải Gaza và chiến dịch tấn công do Mỹ - Israel tiến hành nhằm vào Iran.
Theo Hãng tin Reuters, Bộ Tư lệnh miền Nam Mỹ cáo buộc con tàu do các "tổ chức khủng bố" vận hành, song không công bố danh tính cụ thể.
Cơ quan này khẳng định không có binh sĩ Mỹ nào bị thương trong chiến dịch, đồng thời mô tả những người thiệt mạng là "các đối tượng nam liên quan đến ma túy và khủng bố".
"Thông tin tình báo cho thấy con tàu di chuyển trên các tuyến buôn lậu ma túy ở phía Đông Thái Bình Dương và đang tham gia vận chuyển ma túy", Bộ Tư lệnh miền Nam cho biết trên mạng xã hội X.
Theo AFP, cuộc không kích diễn ra chỉ một ngày sau khi quân đội Mỹ thông báo một đòn tấn công khác trong khu vực đã khiến 4 người thiệt mạng. Trước đó, một vụ không kích riêng biệt hôm 14-4 cũng đã làm 2 người chết.
Thời gian qua, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã liên tục triển khai các chiến dịch nhằm vào những con tàu bị nghi vận chuyển ma túy.
Theo quân đội Mỹ, các đòn tấn công này đã khiến ít nhất 178 người thiệt mạng kể từ tháng 9 năm ngoái và ít nhất 53 tàu trở thành mục tiêu.
Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ đang trong cuộc xung đột với các băng đảng ma túy ở Mỹ Latin và khẳng định các cuộc tấn công là sự leo thang cần thiết để ngăn chặn dòng chảy ma túy vào Mỹ.
Tuy nhiên tính hợp pháp của các chiến dịch đang gây tranh cãi dữ dội. Nhiều chuyên gia cùng tổ chức nhân quyền cho rằng đây có thể là các hành động nằm ngoài khuôn khổ pháp luật quốc tế.
Đầu tháng 6, Đằng Nhã Tân, quản lý sản phẩm tại DingTalk - nền tảng giao tiếp và quản lý công việc trực tuyến do CEO Trần Hàng sáng lập và phát triển cùng tập đoàn công nghệ Alibaba, đã đăng thư chia tay dài 75.000 chữ lên diễn đàn nội bộ công ty.
Trong thư, Đằng kể lại cô và đồng nghiệp đã kiệt sức thế nào để phát triển một công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) dưới áp lực của Trần Hàng. Cô đã theo dự án đầy triển vọng này từ khi bắt đầu, qua thời kỳ đỉnh cao, cho đến khi sụp đổ hoàn toàn, trong hơn 300 ngày.
Nhóm dự án đã làm việc ngoài giờ trong một thời gian dài, từ 9h sáng đến 23h đêm mỗi ngày. Vào thời điểm căng thẳng nhất, họ chỉ được nghỉ một ngày rưỡi trong cả tháng. Đằng tiết lộ bản thân từng kiệt sức ngất xỉu hai lần, phải gọi xe cấp cứu. Một đồng nghiệp khác trong nhóm cũng phải từ chức ngay sau ngày ra mắt sản phẩm vì gặp các vấn đề nghiêm trọng về tim mạch.
Đằng chỉ trích phong cách quản lý độc đoán của CEO. Cô ví mỗi lần thay đổi chiến lược của CEO như một lần "đổi niên hiệu" của nhà vua, ép nhân viên chạy theo các biểu tượng và câu chuyện vĩ mô vô nghĩa thay vì nhu cầu người dùng.
Đằng kể rằng hồi đầu tháng 4, cả nhóm phải ở lại văn phòng tới nửa đêm để chứng kiến văn phòng của đối thủ cạnh tranh gần đó - ứng dụng Feishu của ByteDance, tắt đèn muộn như thế nào. Những ai về nhà lúc 23h đêm bị CEO chỉ trích công khai.
"Cứ làm như thể việc đèn công ty người ta còn sáng nghĩa là ý chí chiến đấu của họ vẫn đang sục sôi, và chỉ cần đèn văn phòng mình chưa tắt là có thể khỏa lấp đi sự hoang mang, vô định trong chiến lược của các sếp vậy", Đằng viết. Cô cho rằng sản phẩm AI này được xây dựng hoàn toàn dựa trên nỗ lực vượt giới hạn của các nhân viên, đẩy sức khỏe của họ đến giới hạn.
Đằng mô tả bộ máy DingTalk rơi vào tình trạng đấu đá nội bộ, đùn đẩy trách nhiệm giữa các phòng ban. Nhân viên bị trói buộc bởi các chỉ số KPI, sa lầy vào các cuộc họp triền miên và phải cố "diễn cảnh bận rộn" để đối phó với các đợt kiểm tra lúc nửa đêm của HR và lãnh đạo.
Bức thư đem tới góc nhìn hiếm hoi về việc các nhân viên công nghệ Trung Quốc trở thành nạn nhân của "nội cuốn" như thế nào. "Nội cuốn" là thuật ngữ chỉ hiện tượng cạnh tranh khốc liệt, ép buộc con người phải làm việc và học tập quá sức mà không mang lại sự phát triển hay giá trị thực chất nào mới. Trong nền văn hóa "nội cuốn", quyết định không được thúc đẩy bởi tầm nhìn mà bởi nỗi sợ hãi.
Không có mục tiêu rõ ràng, nhân viên thường thấy mình lãng phí thời gian, công sức và nguồn lực vào các chỉ thị tùy tiện, đôi khi mâu thuẫn, từ ban quản lý. Nhiều người cũng cảm thấy bị đẩy vào thế đối đầu lẫn nhau, cố tỏ ra bận rộn để gây ấn tượng với cấp trên.
Theo Đằng, cái giá lớn nhất của "nội cuốn" là khiến lao động trẻ mất niềm tin vào tương lai. "Một công việc nuôi dưỡng hay vắt kiệt một người phụ thuộc vào việc nó dẫn họ đến đâu: nó mài giũa kỹ năng, duy trì sức khỏe và củng cố lòng tự trọng của họ, hay khiến họ mệt mỏi, tê liệt và không giỏi gì ngoài việc đối phó qua ngày?", cô viết.
Phản hồi thư của Đằng, Mã Duệ Lạp, cựu phó chủ tịch DingTalk, cho hay cảm thấy "cay đắng" trước lời kể của cô về áp lực không ngừng, sự nỗ lực không được đền đáp, và thực tế là "một quản lý sản phẩm trẻ tuổi tràn đầy ý tưởng đã phải viết hơn 70.000 chữ để giữ cho mình không bị chìm nghỉm trong một hệ thống".
Áp lực từ việc ngày nào cũng tất bật chạy đua với tốc độ không ngừng, liên tục báo cáo và chỉnh sửa, nhưng sau khi bỏ ra rất nhiều công sức lại không thu được kết quả khiến Mã kiệt sức và quyết định nghỉ việc hồi tháng 5. "Tôi muốn sống thêm vài năm nữa", Mã nói.
Sau khi nội dung bức thư của Đằng gây xôn xao, Alibaba ngày 10/6 ra văn bản chỉ trích DingTalk "coi rẻ giá trị con người" và tuyên bố phong cách quản lý này "tuyệt đối không phải là thứ mà văn hóa Alibaba nên có". Ngày 11/6, Alibaba ra quyết định sa thải CEO Trần Hàng.
Alibaba nhấn mạnh trong thời đại AI, sự đổi mới sáng tạo phải dựa trên lòng nhiệt huyết và sức sáng tạo của nhân viên, chứ không phải dựa vào áp lực cực hạn và sự thực thi máy móc. Tập đoàn chỉ rõ khi máy móc đã có thể làm thay con người nhiều việc, thì con người mới là tài sản quý giá nhất.
