Chính phủ Trung Quốc năm 1993 ban hành Quy hoạch Tổng thể Đô thị Bắc Kinh giai đoạn 1991-2010, với mục tiêu giãn dân từ khu vực trung tâm sang các khu đô thị mới và thành phố vệ tinh.
Quy hoạch được ban hành trong bối cảnh dân số Bắc Kinh đã tăng từ hơn 3 triệu người năm 1954 lên hơn 10 triệu người năm 1990, tập trung chủ yếu tại 4 quận nội thành. Khu trung tâm Bắc Kinh khi đó chỉ chiếm 8,15% tổng diện tích thành phố, nhưng phải gánh vác các chức năng chính trị, kinh tế, việc làm và đối mặt với áp lực ngày càng lớn về dân số, giao thông và môi trường.
Trong 10 năm sau đó, Bắc Kinh đã khởi công 162 dự án cải tạo, phá dỡ 4,36 triệu m2 nhà ở xuống cấp, di dời gần 160.000 hộ gia đình và đầu tư hơn 40 tỷ nhân dân tệ vào công tác cải tạo.
Bước ngoặt của chiến dịch giải tỏa diễn ra vào năm 2001, khi Bắc Kinh giành quyền đăng cai Thế vận hội mùa hè 2008. Thống kê cho thấy 8 quận nội thành và cận ngoại thành của Bắc Kinh lúc ấy có 7,55 triệu m2 nhà ở cũ nát, trong đó có 3,03 triệu mét vuông là nhà dột nát nguy hiểm.
Phần lớn trong số đó là những "căn hộ 10 không", khi họ không có nước máy, không có hệ thống thoát nước thải, không có gas, không có hệ thống sưởi, không có bếp, không có nhà vệ sinh, không có ban công, không có tủ âm tường, không có nhà để xe đạp và không có không gian xanh. Thậm chí, có những gia đình 7 người phải chen chúc trong một căn phòng rộng vỏn vẹn 13 m2 suốt nhiều thập kỷ.
Để đáp ứng yêu cầu mới, thành phố ban hành Quy hoạch tổng thể đô thị Bắc Kinh giai đoạn 2004-2020, hướng tới hiện đại hóa thủ đô, giảm mật độ dân số, tăng diện tích cây xanh, diện tích nhà ở trên đầu người và phát triển cơ sở hạ tầng.
Để làm được điều này, thành phố cần phải tháo dỡ đồng bộ 164 khu vực với tổng diện tích nhà ở lên tới 9,34 triệu m2, di dời, giải tỏa 347.000 hộ dân trong 5 năm, tương đương 69.400 hộ một năm, với giá đền bù khoảng 27.000 tệ/m2 nhà ở.
Điều này khiến giai đoạn 2001-2008 trở thành quãng thời gian bùng nổ của quá trình giải tỏa, tái định cư và cải tạo đô thị ở Bắc Kinh và sự ra đời của thuật ngữ "Sách Nhị Đại", chỉ những người giàu lên nhanh chóng nhờ nhận số tiền đền bù giải tỏa khổng lồ.
Trương Lực, 34 tuổi, là một trong những "Sách Nhị Đại" như vậy. Anh cùng bố mẹ từng sống trong ngôi nhà cấp 4 chỉ rộng hơn 11 m2 tại khu vực trung tâm Bắc Kinh. Đến năm 2001, gia đình Trương nhận được thông báo căn nhà của họ nằm trong diện giải tỏa để cải tạo đô thị.
Thời điểm đó, Trương chỉ nhớ cảnh cha mẹ cãi nhau xem nên lấy tiền hay lấy nhà tái định cư, còn anh chạy sang hàng xóm chơi điện tử và không bận tâm.
"Lúc đó, bố mẹ tôi hoàn toàn không biết cách xử lý tình huống, họ không biết cách nhìn vị trí đất, xu hướng chính sách, quy hoạch hay tìm mua nhà gần trường như người khác. Gia đình tôi chen chúc trong căn nhà cấp 4 cũ nát, nên nghĩ rằng nhận tiền mặt là quan trọng nhất", anh kể.
Cầm trong tay hơn 300.000 nhân dân tệ tiền đền bù giải tỏa thời điểm đó, tương đương 66.500 USD ngày nay, bố mẹ anh vay thêm họ hàng để mua căn chung cư rộng 100 m2 ở đường vành đai 6 phía nam thành phố.
Khu vực Công viên Olympic Bắc Kinh và Sân vận động Quốc gia Bắc Kinh trước và sau khi xây dựng. Ảnh: Google Earth
Giá nhà ở Bắc Kinh sau đó bước vào thời gian tăng phi mã, từ trung bình 4.700 tệ/m2 lên tới hơn 13.000 tệ/m2 tùy khu vực. Một người bạn thời thơ ấu có gia cảnh giống nhà Trương nhưng vì giải tỏa muộn hơn hai năm nên được đền bù nhiều hơn và mua được tới ba căn hộ.
Mua được nhà bằng tiền đền bù, nhưng đó là tài sản duy nhất của gia đình Trương. Tốt nghiệp đại học, anh làm nhân viên vận hành một công ty Internet ở Bắc Kinh, lương chỉ đủ chi tiêu hàng ngày. Căn hộ hai phòng ngủ mua từ hơn 20 năm trước bây giờ đã thành nhà "vừa cũ vừa nát" trên thị trường bất động sản.
Tháng 3/2022, Trương thất nghiệp. Sống cùng bố mẹ, anh cũng khó tìm bạn gái vì bị coi là "trai bám mẹ". "Tôi có thể đang sở hữu một căn nhà trị giá hàng chục triệu tệ và có hộ khẩu Bắc Kinh, nhưng vẫn là một kẻ ngày đêm lo lắng kế sinh nhai", Trương tâm sự.
Gia đình Lý Phương Hy ở quận Phong Đài năm 2008 nhận được thông báo giải tỏa. Cô không tiết lộ gia đình được đền bù bao nhiêu, nhưng cho biết sau khi mua một căn hộ tái định cư, bố mẹ cô vẫn còn dư hơn một triệu tệ (221.000 USD ngày nay).
"Nhà tôi không chỉ bất ngờ giàu có, mà cuộc sống cũng thay da đổi thịt. Bố mẹ tôi còn mua một căn biệt thự nhỏ ở thành phố ven biển. Khi biết tin, tôi đã sốc vì trước đây gia đình chi tiêu rất tằn tiện, mua gì cũng phải đắn đo chứ đừng nghĩ tới biệt thự", Lý nói.
Căn biệt thự cũng thay đổi cuộc sống của gia đình. Bố mẹ Lý thường xuyên sống ở đó và rất ít khi quay lại Bắc Kinh. Cô sống một mình trong căn hộ tái định cư, sang ăn cơm nhà ông bà nội giống như "trẻ mồ côi".
Năm 2022, Lý thất nghiệp và được bố mẹ cho tiền tiêu vặt. Dù không phải lo cơm áo gạo tiền, cô không vui vì một năm chỉ gặp bố mẹ vài lần và lo ngại về cách thức tiêu tiền của họ. "Bây giờ tôi cũng không rõ số tiền một triệu tệ kia còn bao nhiêu, chắc cũng sắp hết rồi", Lý nói.
Tin tức về những gia đình tiêu sạch khoản tiền đền bù khổng lồ thường xuất hiện trên báo chí Trung Quốc khoảng 10 năm trước.
Năm 2014, một thanh niên 26 tuổi họ Lưu ở Bắc Kinh sau khi nhận được hơn 4 triệu tệ tiền đền bù và một căn hộ tái định cư đã lái xe đi cướp. Anh ta làm vậy vì cảm thấy trống rỗng và trầm cảm sau khi giàu lên quá nhanh, muốn "tìm cảm giác mạnh".
Khu vực Nam Tam Thôn rộng gần 70 ha trước (trái) và sau khi bị phá dỡ, tái quy hoạch và tái định cư với 41 tòa chung cư (phải). Ảnh: Beijing News
Khác với những người thích vung tay quá trán hay khoe khoang giàu có sau khi nhận số tiền đền bù khổng lồ, ông Dương, 60 tuổi, học vấn cấp 3, vẫn tận tụy với công việc tài xế với mức lương vài nghìn tệ một tháng.
Năm 2002, khi căn nhà cấp 4 rộng 11 m2 nằm ở phố Triều Nội, đường vành đai hai ở phía đông Bắc Kinh bị giải tỏa, gia đình ông nhận được gần 300.000 tệ. Ông dùng số tiền này mua hai căn hộ gần khu nhà cũ và giá trị hai căn hộ đã tăng lên gần 19 triệu tệ năm 2026 (gần 2,6 triệu USD).
Trước khi nhà bị giải tỏa, người đàn ông đi làm từ năm 18 tuổi này đã sở hữu hai căn nhà và sau đó liên tục đầu tư vào bất động sản, cuối cùng có trong tay 6 căn nhà và một số khoản đầu tư khác có tổng giá trị hơn 100 triệu tệ.
Ông cho hay xuất thân từ con nhà nghèo, đã quen chịu khổ, nên rất vui với công việc tài xế ổn định. So với những người trẻ làm văn phòng, ông cảm thấy mình may mắn vì nắm bắt tốt cơ hội.
"Nhiều người lấy làm lạ là tại sao tôi không ở nhà hưởng an nhàn, không thiếu tiền mà suốt ngày cứ bận rộn chạy chỗ nọ chỗ kia. Tôi nghĩ con người không thể lười biếng ngồi yên một chỗ, càng ở không thì càng sinh lười", ông giải thích.
Dù được gọi là "Sách Nhị Đại", ông Dương vẫn thích cuộc sống bận rộn, không muốn ăn không ngồi rồi. "Tôi cũng thích lái xe, công việc này còn giúp tôi tiếp tục đóng bảo hiểm xã hội, thế là rất tốt rồi", ông chia sẻ.
Đối với Điền Dĩnh, tiền đền bù giải tỏa của gia đình đem tới cho cô cơ hội khởi nghiệp. Từ bỏ công việc phóng viên mảng thể thao, Điền cùng vài người bạn mở công ty may đo âu phục nam và mở rộng đại lý nhượng quyền khắp đất nước.
Cô cho rằng nhiều hộ gia đình nhận tiền đền bù là "người lao động từ nghèo khó đi lên" nên vẫn luôn quý trọng đồng tiền, dù đó là những khoản họ từng không thể mơ tới.
"Số ít người đốt tiền đền bù để ăn chơi hưởng lạc, còn đa số đem tiền gửi vào ngân hàng, tiếp tục thắt lưng buộc bụng", Điền nói.
Điều này được thể hiện rất rõ trong trường hợp của Lý Minh ở Bắc Kinh. Gia đình anh năm 2006 nhận được hai triệu tệ tiền đền bù cùng 5 căn hộ tái định cư cho căn nhà rộng 50 m2 ở trung tâm thủ đô. "Thời đó, vài triệu tệ là con số cực kỳ lớn, nhiều người chưa bao giờ thấy từng ấy tiền trong đời", Lý Minh kể.
Nhưng nửa năm sau khi nhận tiền đền bù, bố mẹ Lý ly hôn. Anh sống với mẹ, còn bố lấy hai căn nhà. Bố anh lập tức nghỉ việc, cho thuê nhà lấy tiền sinh hoạt nhưng sau đó phải bán để trả nợ vì thua lỗ khi đầu tư chứng khoán.
Còn mẹ Lý Minh đưa con tới sống ở căn hộ mới, mang tiền đi gửi tiết kiệm, giúp anh có điều kiện sang Mỹ du học. "Trước đây, gia đình tôi có nằm mơ cũng không thể nghĩ tới chuyện có một triệu tệ đi Mỹ du học", anh bày tỏ.
Mẹ của anh sau đó bán căn nhà ở vị trí xa và bù thêm tiền để mua một căn hộ nằm ở vị trí lõi của quận Hải Điến trong vành đai 4, nơi tập trung các trường đại học hàng đầu Trung Quốc. Giá trị căn nhà mới cũng tăng vọt theo thời gian.
"Sự khác biệt giữa chúng tôi với những người ngậm thìa vàng từ bé là dù sở hữu khối tài sản lớn, không ai dạy chúng tôi cách tiêu tiền, cách để tiền đẻ ra tiền", Lý Minh nói. "Không ai có thể giữ được số tiền vượt quá tầm nhận thức của mình, cho dù bạn có vận may nhất thời".
Tin Gốc: Vnexpress
