Mỹ và Iran xác nhận Tổng thống hai nước hôm 17/6 đã ký vào Bản ghi nhớ hiểu biết (MOU) nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 tháng qua.
Hai bên đều đã phải đưa ra những nhượng bộ để đạt được thỏa thuận sơ bộ trước khi tiến đến giai đoạn đàm phán tiếp theo nhằm giải quyết những vấn đề nan giải hơn.
Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, Mỹ dường như đang đưa ra nhiều nhượng bộ hơn khi bất kỳ thỏa thuận nào cũng là một lựa chọn thay thế tốt hơn cho tình trạng hiện tại.
Bản chất của MOU gồm 14 điểm này trên thực tế là Iran nhận được rất nhiều thứ ngay bây giờ, bao gồm cả hàng chục tỷ USD, để đổi lấy việc không bắn vào các tàu thuyền ở eo biển Hormuz.
MOU được chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn 1 được triển khai ngay bây giờ và giai đoạn 2 đẩy tất cả những thứ khác sang để giải quyết trong một “thỏa thuận cuối cùng” được đàm phán trong 60 ngày tới. Khoảng thời gian 60 ngày đó có thể được gia hạn bằng sự đồng thuận của cả hai bên.
Những nhượng bộ trước mắt của Mỹ
Giống như nhiều thỏa thuận với Iran, văn bản này có một số điều khoản dẫn chiếu đến các điều khoản khác, và một số quy định tập trung vào tương lai trong khi những quy định khác có hiệu lực ngay lập tức.
Điều 13 tuyên bố rằng ngay sau khi ký kết, “các điều 4, 5, 10 và 11” của MOU phải được triển khai. Vì vậy, đó là các điều khoản áp dụng ngay lập tức, và phải có hiệu lực trước khi các cuộc đàm phán giai đoạn 2 thậm chí còn chưa bắt đầu.
Theo Điều 4 và 5, Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân và Iran loại bỏ các chướng ngại vật (như thủy lôi) để đảm bảo rằng lưu thông qua eo biển Hormuz trở lại mức trước xung đột trong vòng 30 ngày tới. Nếu thỏa thuận dừng lại ở đây, thì đó là một thỏa thuận tốt cho Mỹ và nền kinh tế toàn cầu vì nó giải quyết được vấn đề cốt lõi của eo biển khi cả hai nước đồng ý cho phép các tàu vận chuyển ở mức trước xung đột. Tuy nhiên, thỏa thuận không dừng lại ở đó, mà đây chính là nơi các nghĩa vụ của Iran kết thúc và các nghĩa vụ của Mỹ bắt đầu.
Theo Điều 10 về miễn trừ trừng phạt, “ngay sau khi ký kết, Mỹ sẽ ban hành các lệnh miễn trừ đối với hoạt động xuất khẩu dầu thô, các sản phẩm hóa dầu và các dẫn xuất của chúng của Iran, cùng tất cả các dịch vụ liên quan, bao gồm ngân hàng, bảo hiểm, vận tải và các dịch vụ tương tự”.
Đây là một sự nhượng bộ đáng kể. Về mặt bề nổi, nó đưa Iran trở lại vị thế mà nước này từng được hưởng theo thỏa thuận hạt nhân thời cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama (JCPOA) với việc bán dầu và hóa dầu không giới hạn theo giá thị trường. Một số chuyên gia năng lượng đánh giá, chỉ riêng điều khoản này sẽ mang lại 60-70 tỷ USD mỗi năm trực tiếp cho Iran.
Đó là 60-70 tỷ USD cho việc không làm gì khác ngoài việc mở cửa eo biển Hormuz, nơi vốn đã mở cửa trước xung đột.
Trong khi đó, Điều 11 về các quỹ bị đóng băng của Iran nêu rõ: “Mỹ... cam kết rằng các quỹ và tài sản bị đóng băng hoặc bị hạn chế của Iran sẽ được giải phóng và hoàn trả để sẵn sàng sử dụng hoàn toàn”.
Bên trong dấu ba chấm đó, văn bản viết “với sự cân nhắc đến tiến trình của các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận cuối cùng”.
Điều đó có thể được hiểu là việc giải phóng các quỹ đi kèm điều kiện ràng buộc với sự thể hiện của Iran trong các cuộc đàm phán 60 ngày hướng tới một thỏa thuận lâu dài hơn.
Tuy nhiên, Điều 13 quy định các cuộc đàm phán 60 ngày đó sẽ không bắt đầu nếu không có việc “thực thi” điều khoản này về các quỹ bị đóng băng. Do đó, các quỹ bị đóng băng phải được xử lý dưới một hình thức nào đó ngay bây giờ và có lẽ thậm chí là trước khi Iran được yêu cầu đáp ứng các đòi hỏi của họ tại eo biển.
Một điểm đáng chú ý nữa là điều khoản này quy định rằng ngân hàng trung ương của Iran có thể xác định bên thụ hưởng các quỹ sau khi được giải phóng. Điều này khác với các thỏa thuận khác với Iran vốn chỉ cho phép các quỹ này có sẵn cho các bên thụ hưởng không bị trừng phạt.
Văn bản cuối cùng được công bố hôm qua thêm vào một điều kiện ràng buộc đối với "các thủ tục được hai bên nhất trí" sẽ được xác định sau, nhưng Điều 13 yêu cầu các quỹ bị đóng băng phải được xử lý trước khi các cuộc đàm phán rộng hơn bắt đầu. Đây có thể là một lĩnh vực gây tranh cãi trong những ngày tới.
Các quy định dài hạn hơn
Liệu Iran có đưa ra bất kỳ cam kết mới nào với Mỹ trong thời gian dài hơn để đổi lấy những nhượng bộ này không?
Theo Điều 8 về vũ khí hạt nhân, Iran “tái khẳng định rằng họ sẽ không mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân”.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đang ca ngợi điều khoản này như một cách nào đó ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân mãi mãi. Tuy nhiên, thỏa thuận JCPOA thời ông Obama cũng tương tự: “Iran tái khẳng định trong bất kỳ hoàn cảnh nào Iran cũng sẽ không bao giờ tìm kiếm, phát triển hoặc mua lại vũ khí hạt nhân”.
Vì vậy, ngôn từ về vũ khí hạt nhân không có gì mới, và bản MOU này đang khiến Mỹ nhượng bộ chỉ để Iran “tái khẳng định” điều đó. MOU hiện tại không vạch ra lộ trình dẫn đến một thỏa thuận rộng lớn hơn và lâu dài hơn.
Đối với các vật liệu hạt nhân và bản thân chương trình hạt nhân, những vấn đề đó “bằng cách thích hợp sẽ được giải quyết trong một thỏa thuận cuối cùng”. Nói cách khác, Iran không đưa ra cam kết chắc chắn nào về các vấn đề này.
MOU nói rằng vật liệu đã làm giàu, trong trường hợp tối thiểu, sẽ được “pha loãng giảm cấp độ ngay tại cơ sở”, song điều này đi ngược lại với yêu cầu trước đó của ông Trump rằng vật liệu đó phải được chuyển đi nơi khác.
Điều 9 đề cập đến quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD dành cho Iran được thảo luận rất nhiều. Bản MOU không thành lập một quỹ như vậy ngay lập tức, nhưng yêu cầu Mỹ “cùng với các đối tác khu vực của mình, tạo ra một kế hoạch toàn diện được cả hai bên nhất trí cho việc phục hồi và phát triển kinh tế của Iran, đồng thời đảm bảo nguồn tài chính ít nhất là 300 tỷ USD”.
Kế hoạch này sẽ được “xây dựng trong vòng 60 ngày” và sẽ là một phần của thỏa thuận cuối cùng với Iran.
Nói cách khác, sẽ không có “thỏa thuận cuối cùng” nếu không có quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD hay Iran sẽ không đồng ý với các cam kết hạt nhân hay bất cứ điều gì khác trừ khi quỹ này trở thành hiện thực.
Một trong những điều khoản quan trọng nhất của MOU là Điều 7 về tất cả các lệnh trừng phạt Iran. Điều khoản nêu rõ: “Mỹ cam kết chấm dứt, theo một lịch trình được nhất trí như một phần của thỏa thuận cuối cùng, tất cả các loại lệnh trừng phạt mà Iran đang phải đối mặt”.
MOU tiếp tục liệt kê các lệnh trừng phạt của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, các nghị quyết của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), và “tất cả các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ, cả sơ cấp và thứ cấp”.
Điều đó vượt xa bất kỳ điều gì Mỹ từng làm hoặc đề xuất trong quá khứ, đổi lại, Iran có lẽ sẽ cần phải từ bỏ sự hỗ trợ của mình dành cho các lực lượng ủy nhiệm. Theo các nhà phân tích, nó có thể sẽ khiến việc đàm phán một thỏa thuận dài hạn trở nên khó khăn
Tin Gốc: Dân Trí
