Thị trường sách cũ đang chứng kiến một làn sóng thu mua khác thường. Hàng nghìn, thậm chí hàng triệu cuốn sách được các công ty AI mua về không phải để đọc mà để quét số hóa rồi tiêu hủy. Mục tiêu của họ là săn tìm “dữ liệu sạch” – những nội dung do con người tạo ra trước khi AI tạo sinh bùng nổ và nay ngày càng trở nên khan hiếm.
Trong nhiều năm, các công ty phát triển mô hình AI chủ yếu khai thác dữ liệu từ Internet và các thư viện số. Tuy nhiên, khi AI tạo sinh bùng nổ, môi trường trực tuyến ngày càng xuất hiện nhiều nội dung do chính AI tạo ra. Nếu tiếp tục huấn luyện trên nguồn dữ liệu này, các mô hình mới có nguy cơ học từ nội dung do AI tạo ra trước đó, làm giảm chất lượng của chính mô hình.
Chính vì vậy, sách in, đặc biệt là những đầu sách xuất bản trước năm 2022, lại được đánh giá cao. Dù không phải mọi cuốn sách đều chính xác tuyệt đối, chúng vẫn được xem là nguồn dữ liệu đáng tin cậy hơn nhờ trải qua quá trình biên tập, xuất bản và ít chịu ảnh hưởng từ nội dung do AI tạo ra.
Theo hồ sơ của một vụ kiện bản quyền đã được giải quyết, Anthropic mua số lượng lớn sách cũ, sử dụng máy cắt để tách gáy rồi đưa từng trang qua hệ thống quét công nghiệp nhằm số hóa toàn bộ nội dung. Sau khi hoàn tất quá trình này, các cuốn sách bị tiêu hủy.
Hoạt động trên dựa vào nguyên tắc “bán lần đầu” trong luật pháp Mỹ, theo đó người mua hợp pháp có quyền định đoạt tài sản của mình. Trong vụ việc của Anthropic, một thẩm phán liên bang cho rằng việc chuyển đổi sách giấy thành dữ liệu phục vụ sử dụng nội bộ, thay vì phát hành bản sao mới, có thể được xem là hành vi mang tính “chuyển đổi” và thuộc phạm vi “sử dụng hợp lý” của luật bản quyền.
Nhiều chuyên gia nhận định đây có thể trở thành một tiền lệ pháp lý đáng chú ý đối với cách các doanh nghiệp AI thu thập dữ liệu trong tương lai.
Một thị trường mới quanh cơn khát dữ liệu
Không chỉ các công ty AI, nhiều doanh nghiệp trong ngành sách cũng đang hưởng lợi từ xu hướng này.
Theo 404 Media, ISBNdb – doanh nghiệp tự giới thiệu sở hữu một trong những cơ sở dữ liệu sách lớn nhất thế giới – hiện không chỉ phục vụ thư viện, nhà phân phối hay hiệu sách mà còn cung cấp nguồn sách in cho các công ty AI. Doanh nghiệp này cho biết có thể đáp ứng các đơn hàng từ 1.000 đến một triệu cuốn trong mỗi giao dịch.
ISBNdb cho rằng những cuốn sách được xuất bản trước thời kỳ AI tạo sinh là nguồn dữ liệu huấn luyện có giá trị vì chưa bị pha trộn với nội dung do AI tạo ra. Theo doanh nghiệp này, chính điều đó khiến những cuốn sách cũ vốn ít được chú ý lại trở thành tài sản được các công ty công nghệ săn tìm.
Tuy nhiên, ISBNdb cũng thừa nhận hoạt động này tiềm ẩn rủi ro về hình ảnh. Doanh nghiệp cho biết việc giữ kín danh tính khách hàng là cần thiết để tránh những tranh cãi tương tự các vụ kiện bản quyền mà một số công ty AI từng đối mặt.
Đằng sau các đơn hàng quy mô lớn là sự hình thành của một chuỗi kinh doanh mới, từ đơn vị thu gom, doanh nghiệp trung gian đến các cửa hàng sách cũ. Điều từng được xem là hàng tồn kho nay lại trở thành nguồn nguyên liệu có giá trị đối với ngành AI.
Doanh số tăng, nhưng nỗi lo sách hiếm biến mất
Nhiều cửa hàng sách cũ ghi nhận doanh số tăng mạnh nhờ làn sóng thu mua. Một chủ hiệu sách độc lập cho biết lượng sách bán ra tăng từ chưa đến 20 cuốn mỗi tuần lên vài trăm cuốn chỉ trong thời gian ngắn. Điều khiến ông nghi ngờ người mua là các công ty AI nằm ở cách họ lựa chọn sách khi các đầu sách gần như không có điểm chung ngoài việc đều có mã ISBN.
Kho sách của cửa hàng chủ yếu là sách ngoại ngữ, sách nhập khẩu và nhiều đầu sách đã ngừng tái bản. Điều đó cũng đồng nghĩa một số cuốn được bán đi có thể là những bản còn rất ít trên thị trường.
“Tôi thực sự có cảm xúc lẫn lộn về việc này. Nó giúp tôi tăng doanh thu và giải phóng lượng hàng tồn kho vốn rất khó bán. Nhưng ngược lại, tôi không thích mục đích cuối cùng của chúng và cũng không muốn những cuốn sách hiếm bị nghiền nát”, chủ hiệu sách chia sẻ với 404 Media.
Theo 404 Media, hiện tượng tương tự cũng xuất hiện tại Hà Lan, nơi nhiều nhà buôn sách cổ liên tục nhận được các đơn đặt mua số lượng lớn từ những khách hàng giấu danh tính.
Khi dữ liệu do con người tạo ra ngày càng trở thành nguồn tài nguyên khan hiếm, những cuốn sách cũ tưởng như mất giá lại được nhìn nhận như một loại tài sản mới của nền kinh tế AI. Xu hướng này không chỉ mở ra cơ hội kinh doanh cho thị trường sách cũ mà còn đặt ra bài toán cân bằng giữa nhu cầu phát triển trí tuệ nhân tạo và việc gìn giữ những giá trị tri thức lâu dài.
Tin Gốc: Dân Trí
