Tôi là một cô gái Gen Z, năm nay 25 tuổi và đã tham gia thị trường lao động gần bốn năm nay. Sau khi đọc bài “Áp lực ‘tăng ca vô hình’ của lao động công sở”, bởi tôi nhận ra bản thân mình trong từng chi tiết của bài viết ấy.
Tôi từng nghĩ chỉ cần còn trẻ thì có thể làm việc nhiều hơn người khác, chịu áp lực tốt hơn người khác và hy sinh thời gian cá nhân để đổi lấy cơ hội thăng tiến. Nhưng sau bốn năm đi làm, điều khiến tôi sợ nhất không còn là KPI hay deadline, mà là cảm giác cuộc sống của mình đang dần bị công việc nuốt chửng.
Nhiều người vẫn nghĩ Gen Z là thế hệ thích nghỉ ngơi, dễ bỏ việc và thiếu chịu đựng áp lực. Nhưng ít ai nhìn thấy phía sau những bức ảnh check-in văn phòng hay những dòng trạng thái bận rộn trên mạng xã hội là một thế hệ đang kiệt sức âm thầm.
Chúng tôi lớn lên trong thời đại công nghệ phát triển, nơi mọi thứ diễn ra nhanh hơn, cạnh tranh hơn và áp lực cũng nhiều hơn. Công việc không còn dừng lại ở tám tiếng nơi công sở. Nó theo chúng tôi lên xe buýt, vào bữa cơm tối, lên giường ngủ và cả trong những ngày nghỉ hiếm hoi.
Tôi làm ở một công ty chuyên về quản lý kinh doanh. Bộ phận của tôi có 30 người, nhiệm vụ phát triển đối tác và xây dựng nhóm kinh doanh mới, trực tiếp mang doanh thu về cho công ty. Năm trước phòng tôi vượt KPI, năm nay công ty tiếp tục đặt mục tiêu tăng trưởng cao hơn. Thành tích càng tốt thì áp lực càng lớn.
Trong môi trường ấy, việc tăng ca gần như trở thành điều hiển nhiên. Có những ngày tôi rời văn phòng lúc 19h nhưng công việc vẫn chưa kết thúc. Điện thoại liên tục rung lên vì tin nhắn từ các nhóm chat công việc. Khách hàng gọi lúc tối muộn vì ban ngày họ bận. Có hôm tôi đang chuẩn bị ngủ thì sếp “tag” vào nhóm yêu cầu sửa báo cáo gấp cho cuộc họp sáng hôm sau. Tôi bật laptop lúc gần nửa đêm, vừa sửa file vừa cố giữ tỉnh táo bằng ly cà phê.
Điều đáng sợ nhất là chúng tôi dần xem cuộc sống ấy như bình thường. Tôi từng tự hào vì mình có thể thức đến một giờ sáng để chạy deadline. Tôi nghĩ đó là biểu hiện của sự chăm chỉ và cầu tiến. Trong môi trường công sở hiện đại, những người online muộn nhất thường được xem là có trách nhiệm nhất.
Chúng tôi ca ngợi văn hóa “hustle” như một điều đáng ngưỡng mộ. Nhưng rồi tôi nhận ra đằng sau những giờ tăng ca ấy là những cơ thể đang kiệt quệ và những tâm trí không còn được nghỉ ngơi đúng nghĩa. Tôi từng bị đau đầu kéo dài vì thiếu ngủ. Có những hôm bụng đau quặn vì ăn uống thất thường nhưng vẫn phải họp online với khách hàng.
Có ngày cuối tuần, bạn bè rủ đi cà phê nhưng tôi vẫn mang theo laptop vì “có thể khách sẽ cần gấp”. Tôi không nhớ lần cuối cùng mình thật sự thư giãn mà không cầm điện thoại để kiểm tra email là khi nào. Sau khi đọc bài viết về “tăng ca vô hình”, tôi mới nhận ra điều đáng sợ nhất của môi trường công sở hiện nay không phải là những giờ tăng ca được ghi trên bảng chấm công, mà là những giờ làm việc vô hình không ai tính đến.
Đó là những tin nhắn công việc lúc 23h. Là cảm giác lo lắng khi không trả lời điện thoại của sếp ngoài giờ hành chính. Là việc dù đang nghỉ phép nhưng vẫn phải mở máy tính xử lý công việc từ xa. Công nghệ giúp chúng ta làm việc linh hoạt hơn, nhưng cũng khiến ranh giới giữa công việc và cuộc sống gần như biến mất. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh, văn phòng có thể xuất hiện ở bất kỳ đâu.
Chúng tôi không còn thật sự “tan làm”, mà chỉ là chuyển từ làm việc ở công ty sang làm việc ở nhà. Tôi nghĩ Gen Z đang là thế hệ chịu mâu thuẫn rất lớn. Chúng tôi được dạy phải sống hết mình cho tuổi trẻ, phải thành công sớm, phải độc lập tài chính trước tuổi 30. Mạng xã hội mỗi ngày đều tràn ngập hình ảnh những người trẻ kiếm tiền giỏi, thăng tiến nhanh và sống đầy năng lượng. Điều đó vô tình tạo nên áp lực rằng nếu mình nghỉ ngơi, mình sẽ tụt lại phía sau.
Nhiều người lớn thường nói Gen Z nhảy việc quá nhiều. Nhưng đôi khi, đó không phải vì chúng tôi thiếu kiên trì mà vì chúng tôi đang quá mệt mỏi. Một thế hệ lớn lên giữa khủng hoảng kinh tế, áp lực thành công và nhịp sống số hóa liên tục rất dễ rơi vào trạng thái “burnout” – kiệt sức vì công việc.
Chúng tôi mất ngủ, lo âu, dễ cáu gắt và dần không còn cảm thấy hạnh phúc với chính cuộc sống của mình. Điều buồn nhất là nhiều công ty vẫn xem sự hy sinh đời sống cá nhân là tiêu chuẩn của nhân viên tốt. Người làm việc đến khuya được khen trách nhiệm. Người luôn online cuối tuần được đánh giá nhiệt tình. Trong khi đó, những người muốn giữ cân bằng cuộc sống lại dễ bị xem là thiếu tham vọng.
Tôi ước có một ngày cuối tuần thật sự được nghỉ ngơi mà không phải ám ảnh bởi deadline. Và là khi chúng ta vẫn còn năng lượng để gặp gỡ bạn bè, chăm sóc gia đình và lắng nghe chính mình.
Mười năm trước, tôi từng thuê một căn nhà mặt đất trong một con hẻm ở quận trung tâm Sài Gòn. Khi đó, lựa chọn này gần như là mặc định với tôi vì suy nghĩ "ở mặt đất cho thoải mái, tiện đi lại". May mắn là tôi gặp được chủ nhà tốt, không tăng giá thuê, cho tôi thuê chủ yếu để giữ nhà.
Suốt 5 năm, tôi gắn bó với căn nhà thuê đó. Tiền thuê mỗi tháng không quá cao, nhưng tính ra, sau 5 năm, tôi đã chi gần 400 triệu đồng chỉ để có một chỗ ở tạm. Đổi lại là sự linh hoạt, nhưng cũng đi kèm không ít bất tiện: nhà xuống cấp, nóng bức, chỗ để xe chật chội, an ninh phức tạp, nhiều côn trùng... Khi đó, tôi vẫn nghĩ đó là điều "bình thường".
Rồi tôi chuyển lên chung cư vùng ven. Lý do ban đầu cũng không có gì đặc biệt, phần nhiều là do "tâm lý đám đông". Thấy bạn bè xung quanh bắt đầu mua căn hộ, nói nhiều về tiện ích, về môi trường sống, cùng cơ hội tăng giá, tôi cũng háo hức đu theo với suy nghĩ đơn giản "lên ở thử hai, ba năm cho biết, nếu không hợp thì lại quay về nhà đất".
Thực tế, những điều trước đây tôi từng xem nhẹ ở chung cư như thang máy, bảo vệ 24/7, hầm xe rộng rãi, siêu thị ngay dưới nhà, không gian sinh hoạt chung... dần trở thành những tiện ích khó thay thế. Cuộc sống của gia đình tôi trở nên gọn gàng, an toàn và ít phiền toái hơn. Tôi không còn phải lo mỗi khi nhà có vấn đề lặt vặt, cũng không phải phụ thuộc quá nhiều vào chủ nhà như trước.
>> 'Chung cư vùng ven 58 m2 giá 6,6 tỷ là đắt vô lý'
Đến giờ nhìn lại, tôi đã ở chung cư được 5 năm. Điều khiến chính tôi cũng bất ngờ là bản thân chưa từng có ý định quay lại ở nhà mặt đất. Ngay cả khi hiện tại, khả năng tài chính của tôi đã đủ để mua một căn nhà đất tử tế trong thành phố. Nhưng tôi nếu mua tôi sẽ chỉ để cho thuê, như một kênh đầu tư. Còn để ở, tôi vẫn chọn chung cư.
Nhìn lại, tôi tiếc vì đã mất 5 năm trả tiền thuê nhà mặt đất mà không cân nhắc sớm hơn những lựa chọn khác. Gần 400 triệu đồng không phải là con số nhỏ, và nếu có kế hoạch rõ ràng hơn, có lẽ tôi đã đi con đường khác từ sớm. Trước đây, tôi mặc định nhà đất là lựa chọn tốt hơn. Nhưng trải nghiệm thực tế lại cho tôi một góc nhìn khác: không phải cứ "ở dưới mặt đất" mới là thoải mái, và cũng không phải chung cư là bất tiện như nhiều người vẫn nghĩ.
Mỗi người sẽ có một lựa chọn khác nhau, tùy vào nhu cầu và hoàn cảnh. Nhưng nếu hỏi tôi bây giờ, sau những trải nghiệm cả hai kiểu sống, tôi sẽ nói rằng với mình, ít nhất ở thời điểm này, câu trả lời vẫn là chung cư.
Mọi việc bắt đầu từ cách đây khoảng một năm. Tôi nhận được thông báo từ FIFA là đợt mở bán vé World Cup đầu tiên sắp bắt đầu. Như mọi người hâm mộ khác, tôi chăm chỉ đi nộp đơn để được bốc thăm. Tất nhiên là tôi không được chọn.
Sau đó đợt thứ hai lại mở. Lần này tôi huy động toàn bộ danh tính của đại gia đình, nộp gần chục cái đơn, nhưng cũng không được gì.
Tôi là thành viên chính thức của hội ủng hộ liên đoàn bóng đá Mỹ, hằng năm đều có đóng phí và vẫn luôn được ưu tiên khi mua vé của mấy trận bóng đá có tuyển Mỹ. Liên đoàn cũng mở một lượt nộp đơn bốc thăm cho các thành viên, tôi cũng nộp và tôi vẫn rớt.
Trong khi đó, các thông tin về chuyện vé xem World Cup bị ế lại bắt đầu tràn ra trên các tờ báo thể thao hàng đầu ở Mỹ. The Athletic báo cáo rằng trận ra quân của Mỹ với Paraguay, sẽ diễn ra trên sân Sofi Stadium ở Los Angeles, bán hoài không hết vé. Chắc là chuyện đó có thật.
Mặc dù tôi sống ở miền nam California và đã xác định sẽ đi xem ở Sofi nhưng tôi tuyệt nhiên không nộp đơn xin mua vé trận này. Nguyên nhân là vì nó mắc, mắc vô lý, giống như một cái tát vào mặt của những người hâm mộ bóng đá lâu năm.
Cụ thể, giá hạng nhất là 2.700 USD hạng nhì là 1.920 USD, và hạng ba là 1.108 USD. Với cách phân chia thứ hạng của FIFA thì chỗ nào có thể nhìn thấy được cả sân cũng là hạng nhất, hạng nhì thì chắc bạn nhìn chéo góc qua được, còn hạng ba thì đố bạn nhìn thấy được nửa sân.
Để so sánh sự vô lý của mức giá này, tôi xin chia sẻ giá vé trận Mỹ và Hà Lan năm 2022, đây là trận vòng 1/16. Vé thấp nhất trận này chỉ có 130 USD, do các cổ động viên Mỹ đã tới sân báo cáo.
Ai có xem bóng đá thì cũng biết là trận Mỹ với Paraguay có chất lượng chuyên môn e là còn thấp hơn một trận giữa hai đội nửa cuối ở Serie A. Bảo một người hâm mộ bóng đá lâu năm bỏ ra gần ba nghìn đô để xem hai đội chiếu dưới đá bóng thì ai mà chịu cho được.
Các thông tin cho thấy rằng trận Mỹ với Paraguay chỉ mới bán được chừng 50.000 vé, trong khi sân có 70.000 chỗ ngồi. Trên các sàn bán vé sang tay như Ticketmaster và Stubhub, vé của trận này bắt đầu được rao bán với giá thấp hơn giá gốc của FIFA.
Đại khái là có những người ở các nước khác hay ở nơi ngoài Los Angeles nộp đơn mua vé trận này với ý đồ bán lại, giờ thì tổ trác.
FIFA cũng bắt đầu trở mặt với những người diễn trò phe vé. Đợt bán vé "Last minute sale" đã được mở, và tôi đã lên xem thử. Giá vé vẫn như cũ, nhưng FIFA chỉ mở một khu vực nhất định trên sân rồi đóng lại, theo kiểu "mua đi, không lại hết". Mục tiêu là cố gắng vớt vát giá cao cho đến phút cuối cùng.
Các vé bán lại của nhiều trận càng lúc càng nhiều, tới cả trận Thụy Sĩ gặp Bosnia hay Bỉ gặp Iran cũng bắt đầu có người bán lỗ. Đại khái là người phe vé thì nhiều nhưng những người dám bỏ tiền ra mua vé để đi xem thì ít.
Ngay cả các khách sạn cũng báo cáo rằng tình hình đặt phòng khá ế ẩm. Wall Street Journal cũng đăng bài về việc các chủ nhà đăng phòng lên AirBnB cho đợt World Cup cũng ế dài dài. Tất cả đều nói lên rằng, người dân trên thế giới chẳng mấy ai đủ giàu để bị bóc lột theo kiểu Mỹ.
Đại khái thì tính toán của FIFA là như thế này. Sân có 70.000 chỗ. Nếu bạn bán vé trung bình 1.000 USD mỗi vé mà bán được 40000 vé thì sẽ thu về 40 triệu USD. Còn bán 500 USD mỗi vé mà bán được 70.000 vé thì thu về được có 35 triệu USD. FIFA chỉ cần bán 40.000 vé với giá cắt cổ, còn lại thì dần dần tới lúc gần sẽ xả thêm hàng, kết cục thì lời vẫn là lời. Đây là cách tính toán "vắt kiệt túi" của khách hàng, một chiêu trò trong kinh doanh đậm chất Mỹ.
Mặt khác, FIFA lại diễn trò "tạo sự khan hiếm", chỉ bán một số vé nhất định cho các cổ động viên địa phương ở mỗi trận, khiến cho những người như tôi, chỉ nộp đơn xin mua các vé ở địa phương mình sống, không mua được vé. Mục tiêu là ép buộc người mua đi mua vé với giá chuẩn của FIFA và dụ dỗ các phe vé xông vào. Người lỗ sau cùng là các bác phe vé.
Tới lúc này thì tôi đã bắt đầu nhận ra lợi thế sân nhà của bản thân. Tôi chẳng cần đặt khách sạn đặt vé máy bay gì cả. Khả năng lớn là tôi sẽ "ngồi đồng" xem tình hình phe vé mấy trận đầu thế nào, liệu FIFA có nhận ra sự tham lam trống rỗng của họ không, liệu các bác phe vé có cuống lên không.
Hy vọng là tôi sẽ săn được mấy cái "vé ngộp" để đi xem World Cup cho đỡ tức.
Lúc con trai tôi học năm hai đại học, cháu chia sẻ với tôi một bài đăng trên Facebook các bảng giá sửa chữa xe máy để "tránh bị chặt chém".
Không biết khảo sát từ nguồn nào, bao nhiêu tiệm sửa xe nhưng bài đăng đóng khung mức giá vá xe thì bao nhiêu tiền, thay nhớt thì giá ra sao... Tôi đọc qua và nói với con: Nếu có đi sửa xe thì không được đem mức giá này căn vặn các chú thợ nhé, họ mắng cho đấy.
Sửa xe hay thay phụ tùng khó có thể áp một giá sàn, để rồi nói nơi này đắt, chỗ kia rẻ. Thứ nhất là không ai quy định giá chung, thứ hay là tùy loại và thương hiệu phụ tùng thay thế mà có mức giá khác nhau.
Tôi muốn nói một chút về chuyện vá lốp xe máy xăng và điện.
Tôi đi cả xe xăng lẫn xe điện, nên không lạ gì cảnh dắt xe vào tiệm vá. Với xe máy xăng, mọi thứ diễn ra nhanh gọn: Tìm chỗ thủng, vá, bơm hơi, 10-15 phút là xong. Như con xe tay ga của tôi xài lốp không săm, nên mỗi lần vá là các anh thợ phải tháo pô xe, rồi lấy bánh xe cho vào máy chuyên dụng để lấy lốp ra... Giá mấy năm trước là 35 nghìn, năm nay đã lên 50 nghìn.
Nhưng khi chuyển sang xe điện, cùng một cái lốp bị thủng, câu chuyện lại trở nên rắc rối hơn nhiều khi tháo cả bánh xe, xử lý phần động cơ nằm trong đó, gỡ dây điện, rồi lắp lại sao cho không lỗi. Một thao tác sơ suất thì sau khi lắp xong, có thể không truyền tải chuyển động được. Tệ hơn là hư động cơ. Thời gian kéo dài gấp nhiều lần, công sức bỏ ra cũng không còn ở mức đơn giản, rủi ro lại cao.
Vì thế, anh thợ của tiệm mà tôi hay sửa rất ái ngại khi vá lốp xe điện. Anh bảo nếu lấy 50 nghìn thì gần như họ đang tự ép mình làm một công việc phức tạp với thu nhập thấp hơn, lại còn gánh thêm rủi ro. Một giờ đồng hồ loay hoay với chiếc xe điện có thể bằng thời gian họ vá hai, ba chiếc xe máy. Chưa kể nếu có trục trặc, số tiền đền có khi còn lớn hơn cả tiền công của nhiều ngày.
Ngược lại, nếu họ lấy 100 nghìn để bù lại thời gian, chi phí cơ hội thì sẽ bị bảo là chặt chém, "tiền vá vài lần quá tiền thay lốp mới".
Thế là họ từ chối, không làm. Trong một khoảng thời gian, người thợ có thể kiếm được nhiều hơn, an toàn hơn với những công việc quen thuộc. Khi phải cân nhắc giữa thu nhập, rủi ro và áp lực từ khách hàng đó là lựa chọn dễ hiểu.
Thế nên trong nhiều hội nhóm, người ta chia sẻ nhau cách vá lụi, bộ đồ nghề mua trên sàn thương mại điện tử chỉ tốn vài chục nghìn đồng, nhưng giải quyết nhanh gọn và rẻ hơn là đem ra tiệm cho thợ làm.
Sẵn đây, tôi cũng có thắc mắc là công nghệ đã phát triển rất nhiều về động cơ, về các công nghệ khác đi kèm theo xe. Nhưng vì sao lốp xe dường như vẫn giậm chân tại chỗ? Lốp xe không sợ đinh chẳng lẽ khó áp dụng vào thực tế đến vậy sao?
