Cuộc thi Viết thư Quốc tế UPU do Liên minh Bưu chính Thế giới tổ chức thường niên từ năm 1971, dành cho học sinh dưới 15 tuổi. Việt Nam tham gia từ năm 1989 và đã giành 19 giải thưởng quốc tế.
UPU lần thứ 55 có chủ đề "Hãy viết thư cho một người bạn, giải thích vì sao sự kết nối giữa người với người lại cần thiết trong thế giới số", được phát động từ ngày 19/12/2025 đến 5/3/2026. Năm nay, Việt Nam ghi nhận 1,3 triệu bài dự thi, tương đương hơn 10.000 kg thư. Sau vòng sơ khảo, 143 bài được chọn vào vòng chấm giải. Bài dự thi đoạt giải Nhất đã được dịch sang tiếng Pháp để gửi tham dự vòng quốc tế tại Bern, Thụy Sĩ.
Robot cũng có trái tim
Trong bài thi giành giải Nhất UPU Việt Nam năm 2026, Trần Chí Cường, học sinh lớp 9D, Trường THCS Bình Hàn, Hải Phòng, không chọn viết cho một người bạn cùng lớp hay người thân quen thuộc. Em để hai robot viết thư cho nhau.
Một robot tên Buddy, chăm sóc trẻ tự kỷ. Robot còn lại là Jibo, hỗ trợ người cao tuổi. Cả hai xuất hiện trong một gia đình hiện đại, nơi mọi người đều bận rộn. Ban đầu, robot được tạo ra để hỗ trợ con người. Nhưng trong câu chuyện của Cường, chúng dần trở thành "người chứng kiến" sự xa cách giữa các thành viên trong gia đình.
Chúng quan sát cảnh mỗi người gắn với một màn hình riêng, ít trò chuyện, ít chia sẻ. Và rồi chính các robot lại bắt đầu đặt câu hỏi về cảm xúc con người. Không xây dựng những chi tiết công nghệ phức tạp, bài viết của nam sinh lớp 9 tập trung vào cảm xúc và các mối quan hệ trong đời sống hiện đại.
Cường gửi gắm thông điệp trong cuộc trò chuyện giữa hai robot: "Tớ mong những robot như chúng ta được tạo ra không phải để thay thế con người trong các mối quan hệ, mà để nhắc họ nhớ rằng phía bên kia màn hình luôn có một con người thật đang chờ được thấu hiểu".
Nhận xét về bài viết của Cường, Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Phạm Đức Long, Trưởng ban tổ chức cuộc thi, cho rằng câu chuyện chứa đựng thông điệp sâu sắc về giá trị của tình thân và của sự hiện diện trong thời đại số.
Thư gửi mèo máy Doraemon
Nguyễn Minh Thu, học sinh lớp 9A3, Trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành, Hà Nội, chọn Doraemon - nhân vật quen thuộc với nhiều thế hệ trẻ em để gửi gắm câu chuyện.
Trong thư, Thu gọi đây là "chú mèo máy phiên bản lỗi". Em lý giải, Doraemon vốn là robot nhưng lại mang nhiều cảm xúc rất con người: biết buồn, vui, sợ hãi, thích ăn bánh rán và luôn gắn bó với những người bạn của mình. Nhưng chính những điều không hoàn hảo lại khiến nhân vật trở nên đặc biệt.
Doraemon là mèo máy "phiên bản lỗi" bởi không có tai vì từng bị chuột cắn mất. Nhưng "lỗi" lớn hơn, theo cách nhìn của nữ sinh, là một robot lại có cảm xúc và tình cảm chân thành như con người. Từ đó, em đặt ra câu hỏi: "Phải chăng chính những điều không hoàn hảo lại tạo nên giá trị đặc biệt nhất?"
Xuyên suốt bức thư, Thu liên tục hỏi vì sao Doraemon quyết định ở lại thế giới con người, ở lại bên Nobita và những người bạn. Và câu trả lời em tìm thấy là sự kết nối chân thành giữa con người với nhau luôn đáng quý, kể cả trong thời đại số.
"Thế giới số mang lại nhiều điều kỳ diệu cho nhân loại, nhưng không thể thay thế sự hiện diện của tình người và sự tìm đến bên nhau của những trái tim cùng chung nhịp đập", em viết.
Nhà văn Lê Phương Liên, Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam, cho biết bà xúc động khi đọc bức thư này. Theo giám khảo, khát vọng lớn nhất khi con người tạo ra robot là khiến chúng trở nên gần gũi nhất với con người. Doraemon chính là hình ảnh thể hiện điều đó. "Các em đều biết Doraemon sợ chuột và thích ăn bánh rán. Đó đều là những cảm xúc rất con người", bà nói.
Thư gửi người "ăn mày laptop"
Khác với những câu chuyện giàu màu sắc tưởng tượng, Nguyễn Anh Khôi, học sinh lớp 8A5, Trường THCS Linh Đàm, Hà Nội, chọn viết thư cho một người có thật. Đó là nhà báo Trần Trọng An - nhà sáng lập dự án "Ăn mày laptop", chuyên xin laptop cũ, sửa chữa rồi tặng lại cho sinh viên khó khăn.
Khôi cho biết em biết đến nhà báo An với những câu chuyện về sinh viên nghèo phải chật vật tìm cách tiếp tục việc học, thậm chí có bạn phải bán tóc để mua máy tính.
Từ câu chuyện ấy, nam sinh lớp 8 nhìn lại chiếc laptop cũ trong nhà theo cách khác. Đó từng là món đồ bố mẹ mua cho em, nhưng sau thời gian không sử dụng, chiếc máy gần như bị bỏ quên.
Lúc này, em mới nhận ra rằng những món đồ với mình có thể không còn giá trị sử dụng, nhưng với người khác lại là một tài sản lớn. Cảm xúc đó đã được em cụ thể hóa thành những dòng thư gửi tới nhà báo chưa từng gặp.
Theo nhà báo Đỗ Thị Thanh Bình, Phó trưởng ban giám khảo, chủ đề năm nay của cuộc thi gần gũi với thế hệ Gen Z, Gen Alpha - những người lớn lên cùng Internet và công nghệ số.
Người bạn trong câu chuyện của các em có thể là những chuyên gia công nghệ, những nhà khoa học máy tính hàng đầu thế giới, những nhà sáng tạo nội dung, ca sĩ nổi tiếng; cũng có thể là các trợ lý ảo như Siri, ChatGPT, Gemini; hay những nhân vật hoạt hình, văn học như Hoàng tử bé, Doraemon... "Có những bức thư gửi tới nhân vật trên không gian mạng nhưng chứa đựng thông điệp khiến cả người lớn cũng phải suy ngẫm", bà nói.
Ban giám khảo cũng ghi nhận sự xuất hiện ngày càng rõ nét của AI trong các bài dự thi. Theo bà Bình, phần lớn học sinh đã biết sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ phát triển ý tưởng. "Vấn đề không nằm ở việc học sinh có dùng AI hay không, mà là khả năng làm chủ công nghệ và sáng tạo của người viết", nữ giám khảo cho hay.
Tin Gốc: Vnexpress
