Đó là đề xuất của đại biểu Châu Quỳnh Giao (An Giang) tại phiên thảo luận tại hội trường Quốc hội về kinh tế - xã hội, ngân sách nhà nước, chiều 20-4.
Bà Giao nhìn nhận xổ số kiến thiết có vai trò quan trọng trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội.
Theo Bộ Tài chính, năm 2025, chỉ riêng 21 công ty xổ số kiến thiết khu vực miền Nam đã đạt doanh thu trên 155.500 tỉ đồng, và nộp ngân sách gần 52.000 tỉ đồng.
Số tiền này có ý nghĩa rất lớn giúp địa phương đầu tư phát triển, chăm lo tốt an sinh xã hội.
Dù vậy, đằng sau những con số "biết nói" ấy, ở góc nhìn kinh tế học hành vi, nó có xu hướng đánh vào nhóm thu nhập thấp nhiều hơn (người mua phần đông là người khó khăn có khát vọng đổi đời, người bán là người yếu thế trong xã hội).
Theo bà Giao, để có được hàng nghìn tỉ đồng xây trường học, bệnh viện, cầu đường, chúng ta đang dựa vào lực lượng khoảng hơn nửa triệu lao động, âm thầm, lặng lẽ đi khắp vỉa hè, ngõ xóm…
"Lực lượng ấy chủ yếu gồm những người già neo đơn, người khuyết tật, phụ nữ đơn thân, là những lao động di cư và cả những trẻ em nghèo. Thời gian qua, Đảng, Nhà nước đã có nhiều chính sách an sinh xã hội chăm lo cho người yếu thế, nhưng đời sống của họ vẫn còn bấp bênh", bà Giao nói.
Theo bà Giao, nguyên nhân bất cập trên, về khoảng trống pháp lý, căn cứ theo Điều 7 Nghị định 122 năm 2007 quy định về phân phối lợi nhuận, doanh nghiệp kinh doanh xổ số phải thực hiện phân phối lợi nhuận và trích lập các quỹ theo quy định tại Nghị định 91 năm 2015 về đầu tư vốn nhà nước vào doanh nghiệp.
Tuy nhiên hiện nay cơ chế này chưa quy định cụ thể về việc đảm bảo một phần lợi nhuận được dành để hỗ trợ trực tiếp cho người bán vé số dạo.
Mối quan hệ giữa người bán dạo và đại lý chỉ là "mua đứt bán đoạn". Họ không có hợp đồng lao động, không có bảo hiểm xã hội, không có bảo hiểm y tế. Họ làm việc bất kể nắng mưa, không ngày nghỉ, nhưng lại không được thừa nhận là một mắt xích trong chuỗi giá trị của ngành.
Nữ đại biểu đoàn An Giang cũng cho hay việc nghiêm cấm chi thưởng hoặc hoa hồng vượt mức tối đa theo pháp luật có thể vô tình hạn chế thu nhập của người bán vé số dạo, vốn phụ thuộc chủ yếu vào hoa hồng.
Thực tế, với hoa hồng chỉ khoảng 1.000 đồng mỗi tờ vé số, một người phải bán hết 200 tờ/ngày mới thu về hơn 200.000 đồng. Thu nhập này chênh lệch quá lớn so với lương cán bộ, nhân viên của công ty xổ số, doanh nghiệp, đại lý...
Căn cứ theo điều 11 Nghị định 30 năm 2007, vé số được phân phối qua ba hình thức: bán trực tiếp, qua đại lý và qua thiết bị điện tử. Tuy nhiên người bán vé số dạo thường nằm trong hệ thống đại lý cấp dưới, không được bảo vệ rõ ràng về quyền lợi.
Cùng với đó, Thông tư 75 năm 2013 chưa có quy định cụ thể về chế độ đãi ngộ, bảo vệ quyền lợi cho người bán vé số dạo trong hệ thống đại lý.
"Chúng ta đã có nghị định, thông tư để quản lý kinh doanh xổ số, nhưng chúng ta lại đang thiếu một khung khổ pháp lý đầy đủ bảo vệ quyền lợi tương xứng của những người lao động thuộc nhóm yếu thế trực tiếp đem lại doanh thu cho lĩnh vực này", đại biểu nhận định.
Để khắc phục những bất cấp trên, bà Giao kiến nghị Quốc hội, Chính phủ tiếp tục hoàn thiện chính sách về lao động, bảo hiểm xã hội, xem họ là lao động tự do đặc thù.
Cùng với đó, tạo điều kiện thuận lợi cho lực lượng lao động này được dễ dàng tiếp cận bảo hiểm xã hội tự nguyện bằng việc hỗ trợ phần nào mức đóng từ nguồn quỹ phúc lợi của công ty xổ số, ngân sách nhà nước.
Tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung những nghị định, thông tư có liên quan theo hướng phân phối lợi nhuận công bằng từ nguồn thu xổ số kiến thiết.
Cụ thể, sửa đổi, bổ sung Nghị định 122 theo hướng quy định rõ tỉ lệ lợi nhuận trích lập nhằm hỗ trợ an sinh cho người bán vé số dạo. Cùng với đó, cho phép doanh nghiệp trích một phần lợi nhuận để xây dựng quỹ phúc lợi, đào tạo, bảo hiểm y tế hoặc hỗ trợ rủi ro cho người bán vé số dạo.
Sửa đổi, bổ sung Nghị định 30 để ghi nhận người bán vé số dạo là một thành phần hợp pháp trong hệ thống phân phối.
Quy định trách nhiệm của doanh nghiệp kinh doanh xổ số trong việc bảo đảm điều kiện lao động, mức hoa hồng công bằng và minh bạch cho người bán vé số dạo.
"Cùng với đó, ban hành thông tư hướng dẫn hoạt động kinh doanh xổ số, trong đó cần bổ sung quy định về hợp đồng mẫu, minh bạch hoa hồng, hỗ trợ công cụ bán hàng (túi, bảng hiệu, ô dù...). Đồng thời có cơ chế giải quyết tranh chấp giữa người bán vé số dạo và đại lý/doanh nghiệp", bà Giao kiến nghị.
Tin Gốc: Tuổi Trẻ
