Một ngày cuối tháng 5, chúng tôi tìm về cơ sở sản xuất nón ngựa của nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan (79 tuổi) tại thôn Phú Gia, xã Xuân An (tỉnh Gia Lai). Khi vừa đến nơi, một không gian làng nghề bày ra trước mắt với lá, chỉ, vành nón xếp chống lên nhau. Ở đó các bà, các mẹ đang tỉ mẩn hoàn thành những công đoạn tạo hình chiếc nón ngựa. Giữa những lớp nón đang thành hình trải ra, cụ Lan cầm từng chiếc nói soi từng họa tiết, bàn tay cụ lật giở từng mặt trong, mặt ngoài, miết tay qua từng đường cước chằm lá, từng họa tiết hoa văn thêu trên nón.
“Một chiếc nón ngựa đúng chuẩn phải qua 10 công đoạn chính và 2 công đoạn phụ. Nhưng phần làm nên linh hồn của nón là 4 công đoạn quan trọng gồm: tạo sườn mê, thắt nan sườn, thêu hoa văn trên sườn và lớp lá. Thêu hoa văn không đơn thuần chỉ là sự khéo tay mà ở đó còn đòi hỏi người thợ phải có sự sáng tạo, thẩm mỹ riêng. Hoa văn không có khuôn sẵn mà phải nằm trong khối óc của người thợ”, cụ Lan nói.
Làm nghề hơn 60 năm, cụ Lan học nghề từ ông nội rồi tới cha mẹ, đến sau năm 1975 cụ tự sản xuất và bán nón khắp vùng. Nón ngựa Phú Gia của gia đình cụ Lan có mặt ở những phiên chợ nón Gò Găng nức tiếng một thời ở vùng đất này. Ngày nay, phiên chợ nón Gò Găng đã không còn nhóm, cụ Lan chuyển về mua bán tại nhà. Cụ nhân đơn từ bạn hàng khắp nơi với 2 dòng sản phẩm chính là nón bình thường và nón ngựa gắn chụp đồng hoặc chụp bạc kiểu truyền thống.
Theo cụ Lan, nguyên liệu làm nón ngựa Phú Gia gồm lá cọ (lá kè), cây giang, rễ dứa và chỉ thơm. Đặc trưng để nhận ra nón ngựa Phú Gia đó là những chiếc chụp đồng hoặc chụp bạc gắn trên đỉnh nón. Chiếc nón dành cho nam được thêu hoa văn long – lân – quy – phụng, lưỡng long trâu châu; trong khi đó nón cho nữa thêu cảnh vật, hoa lá. Ngày trước, nón ngựa với những họa tiết khác nhau sẽ tượng trưng cho các chức sắc khác nhau của quan lại. Có lẽ vì thế, những người làm nón ngựa lành nghề không đơn thuần là thợ mà họ chính là những nghệ nhân.
Điều khiến chúng tôi hết sức ngạc nhiên đó là bộ sưu tập nón ngựa hơn 100 năm tuổi của gia đình cụ Lan. Chiếc nón ngựa cổ nhất của cụ cố, truyền đời đến nay đã 120 năm, nhưng đường kim, mũi chỉ vẫn sắc sảo, lớp lá lót vẫn dày dặn. Tiếp theo là những chiếc non 60 năm, 20 năm, 10 năm… cứ thế, mỗi một chiến nón và một câu chuyện về trăm năm đời nón – đời ngựa trải ra trước mắt.
Vẻ đẹp của nón ngựa Phú Gia là điều không ai phủ nhận. Sự độc đáo trong quá trình tạo nên chiếc nón là một hành trình hấp dẫn, đặc sắc, song sản phẩm lại khó bán.
Nói về nghịch lý này, bà Nguyễn Thị Xuân Lan, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai, chia sẻ thực tế bằng trải nghiệm của mình: “Cách đây vài năm, tôi nhập 30 chiếc nón ngựa từ cơ sở của cụ Lan về trưng bày và bán sản phẩm truyền thống của tỉnh. Cuối cùng chỉ bán được 2 chiếc, số còn lại đều làm quà tặng. Khách thấy đẹp nhưng không mua. Dẫn khách đi về làng nghề, chỉ duy nhất một vị khách từ Thái Lan mua một chiếc từ nhà nghệ nhân Đỗ Văn Lan với giá 1.200 USD- nhưng những vị khách như thế không nhiều. Khách mua chiếc nón ấy là mua cả một trải nghiệm, một câu chuyện đặc sản đi kèm, một không gian trải nghiệm làng nghề. Và điều này ở Phú Gia gần như chưa đáp ứng được”.
Gắn bó với làng nghề nhiều năm, bà Xuân Lan nhận ra vấn đề cốt lõi đó là nghề có câu chuyện đặc sắc nhưng thiếu người kể chuyện hấp dẫn, thiếu không gian trải nghiệm, thiếu hạ tầng cơ bản phục vụ khách. “Bán rẻ thì không xứng với công sức người làm, bán giá cao thì khách không xuống tiền khi không có trải nghiệm đi kèm”, bà Xuân Lan nói.
Trong dịp về khảo sát tại Phú Gia, bà Nguyễn Thị Thanh Lịch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, cho rằng cách tốt nhất để di sản này thực sự phát huy giá trị đó là kiến tạo nó thành sản phẩm du lịch cộng đồng. Xây dựng không gian trải nghiệm tại làng nghề, tổ chức truyền nghề và phân nhóm sản phẩm phù hợp với từng phân khúc khách hàng.
“Sản phẩm cao làm 100% thủ công từ nghệ nhân như cụ Lan dành cho khách du lịch cao cấp và hướng tới xuất khẩu. Ngoài ra, địa phương phải hỗ trợ người dân tiếp cận thị trường, đa dạng hóa dòng sản phẩm như nón cách tân, nón làm lưu niệm”, bà Lịch nói, đồng thời bà yêu cầu các đơn vị, sở ngành liên quan đưa làng Phú Gia – Xuân An thành điểm du lịch cộng đồng, ưu tiên làm ngay những gì có thể, như: xây dựng hạ tầng làng nghề, tập huấn du lịch trải nghiệm, hỗ trợ dạy nghề, quảng bá sản phẩm…
Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Kim Chung, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho hay, đơn vị đã khảo sát và triển khai hỗ trợ cụ thể đối với làng nghề như tập huấn nghiệp vụ, xây dựng các tour trải nghiệm; tổ chức các đoàn farmtrip cho khách quốc tế. Trên cơ sở đó, lãnh đạo Sở cũng gợi ý xã Xuân An nên tính toán đưa thêm một số nghề truyền thống như làm bánh cốm, bánh tráng vào không gian trải nghiệm làng nghề; đồng thời phát triển thêm vài cơ sở làm nghề truyền thống bên cạnh cơ sở đang có của nghệ nhân Đỗ Văn Lan để tăng tính trải nghiệm và kéo dài thời gian lưu trú cho khách.
Ông Hồ Văn Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực UBND xã Xuân An, cho biết ở Phú Gia, làng nghề có tuổi đời hơn 300 năm gắn với triều đại Tây Sơn của vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Hiện, Phú Gia có 240 hộ làm nón ngựa, song thực tế số hộ hiện nay còn giữ nghề không nhiều và đều như trước. Nguyên nhân do sản phẩm làng nghề làm ra khó tiêu thụ, thu nhập không đảm bảo dẫn đến nghề bị mai một. Từ thực tế đó, giai đoạn 2026 – 2030, xã đã có kế hoạch bảo tồn làng nghề và phát triển kinh tế cho cho các hộ dân, trong đó đề xuất tỉnh hỗ trợ xây dựng hạ tầng, khu trưng bày, công nhận ngày 9/4 là ngày truyền thống của làng nghề; gắn phát triển làng nghề với du lịch. “Chúng tôi rất trăn trở, nhưng thực tế địa phương còn khó khăn trong đầu tư hạ tầng, kết nối và mở rộng thị trường tiêu thụ. Do vậy chúng tôi rất cần sự hỗ trợ từ chính quyền các cấp và sở ngành để thúc đẩy phát triển”, ông Tuấn nói.
Những ngày giữa tháng 7, dọc tuyến đường 70, đoạn từ Trịnh Văn Bô đến hết địa bàn phường Xuân Phương, Hà Nội, nhiều cây xà cừ cổ thụ nằm trong phạm vi giải phóng mặt bằng lần lượt được chặt hạ và di dời.
Ngày 22/5, Ban QLDA - ĐTXD số 2 cho biết, hàng loạt dự án đầu tư công trọng điểm trên địa bàn phía Đông tỉnh Lâm Đồng đang gặp khó khăn trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và tái định cư, khiến tiến độ triển khai chậm và một số dự án chưa thể giải ngân nguồn vốn được bố trí trong năm 2026.
Theo ông Phan Thanh Hoàng - Giám đốc Ban QLDA - ĐTXD số 2, đáng chú ý là dự án Khu dân cư phía Nam đường Lê Duẩn (đoạn từ Quốc lộ 1 đến đường Võ Văn Tần) tại phường Bình Thuận có tổng mức đầu tư gần 464 tỷ đồng. Dự án gồm các hạng mục san nền hơn 32.900m² và xây dựng 4 tuyến giao thông với tổng chiều dài gần 895m.
Theo Ban Quản lý dự án Đầu tư xây dựng khu vực Phan Thiết (Ban QLDA - ĐTXD số 2), dự án dự kiến hoàn thành cuối năm 2025 nhưng đến nay vẫn chưa thể thi công, nguyên nhân chủ yếu do vướng công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư còn chậm. Tổng diện tích thu hồi đất của dự án gần 49.000m², liên quan đến 158 hồ sơ thu hồi đất.
Một trong những vướng mắc lớn nhất là vấn đề tái định cư. Theo phương án được phê duyệt, ngoài tái định cư tại chỗ, dự án sẽ sử dụng 59 căn hộ thuộc dự án Chung cư sông Cà Ty để bố trí cho người dân. Tuy nhiên đến nay vẫn chưa có giá bán, giá thuê và giá thuê mua nhà ở tái định cư cũng như giá đất tái định cư tại chỗ.
Tại buổi làm việc với Ban QLDA – ĐTXD số 2 vào ngày 22/5, ông Võ Ngọc Hiệp - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng - cho biết, tiến độ giải ngân đầu tư công của tỉnh hiện đang ở mức rất thấp, thuộc nhóm cuối cả nước.
Liên quan dự án Khu dân cư Nam Lê Duẩn tại phường Bình Thuận, ông Hiệp cho hay, dự án gặp nhiều khó khăn liên quan đến giá đất, công tác giải phóng mặt bằng và mức độ quyết tâm triển khai của địa phương.
"Qua theo dõi, chúng tôi nhận thấy quyết tâm thực hiện dự án Nam Lê Duẩn chưa thật sự cao nên phải xem lại tính khả thi và trách nhiệm triển khai của từng đơn vị", Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng nhấn mạnh.
Tuy nhiên, lãnh đạo tỉnh khẳng định sau sáp nhập, tỉnh Lâm Đồng vẫn tiếp tục bố trí nguồn vốn cho dự án và xác định đây là công trình phải triển khai thực hiện.
Phó Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu Ban Quản lý dự án khẩn trương rà soát, điều chỉnh thời gian thực hiện dự án, đẩy nhanh tiến độ mời thầu và phối hợp giải phóng mặt bằng. Đồng thời, Trung tâm Phát triển quỹ đất phải chịu trách nhiệm về tiến độ bồi thường, giải phóng mặt bằng; địa phương phải xử lý hồ sơ ngay khi tiếp nhận, không để tồn đọng.
"Trong vòng 10 ngày kể từ khi Trung tâm Phát triển quỹ đất chuyển hồ sơ, địa phương phải giải quyết ngay, có hồ sơ nào làm hồ sơ đó, không để dồn lại", ông Hiệp chỉ đạo và khẳng định: "Dự án này phải thực hiện, cam kết thực hiện quyết tâm".
Dự án kè sông Cà Ty chưa thể giải ngân 41 tỷ đồng vì vướng kiểm đếm, tái định cư
Bên cạnh dự án Nam Lê Duẩn, dự án kè sông Cà Ty (đoạn từ cầu Dục Thanh đến đường Ung Văn Khiêm) với tổng mức đầu tư hơn 486 tỷ đồng cũng đang gặp khó khăn tương tự.
Theo Ban Quản lý dự án ĐTXD khu vực Phan Thiết, hiện hồ sơ thiết kế triển khai sau thiết kế cơ sở đã hoàn tất nhưng dự án chưa thể giải ngân do vướng công tác bồi thường và tái định cư. Dự án liên quan đến hơn 37.500m² đất của 6 tổ chức và 334 hộ dân, dự kiến phải bố trí tái định cư cho 567 hộ dân với 137 lô đất nền và 430 căn hộ tại Chung cư sông Cà Ty.
Theo kế hoạch, vốn bố trí cho dự án trong năm 2026 là 41 tỷ đồng nhưng đến nay vẫn chưa giải ngân.
Ông Trần Nguyên Lộc - Chủ tịch UBND phường Phan Thiết - cho biết, trước đây, dự án đã tổ chức kiểm đếm một lần nhưng chưa đảm bảo cơ sở pháp lý để tính toán bồi thường nên phải ban hành lại thông báo thu hồi đất và tổ chức kiểm đếm lại theo quy định.
Trao đổi tại cuộc họp với ý kiến của UBND phường Phan Thiết, ông Võ Ngọc Hiệp - Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng - cho rằng, việc sử dụng lại số liệu kiểm đếm cũ hay tổ chức kiểm đếm lại phải có sự thống nhất giữa Trung tâm Phát triển quỹ đất tỉnh, chính quyền địa phương và người dân. Nếu người dân đồng thuận sử dụng số liệu cũ thì có thể tiếp tục triển khai, còn không đồng tình thì bắt buộc phải kiểm đếm lại theo quy định.
Để tháo gỡ khó khăn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh yêu cầu Sở Xây dựng sớm tham mưu UBND tỉnh về giá bán, giá thuê và giá thuê mua nhà ở tái định cư; đồng thời khẩn trương hoàn thiện hồ sơ dự án Chung cư sông Cà Ty để lựa chọn nhà thầu.
Đối với các hộ dân bị giải tỏa trắng, lãnh đạo tỉnh đề nghị các đơn vị nghiên cứu phương án cho thuê hoặc thuê mua nhà ở xã hội đối với những trường hợp không đủ khả năng tài chính mua nhà nhằm giúp người dân ổn định cuộc sống sau giải phóng mặt bằng.
Chung kết chương trình Đạp gió 2026 tại Trung Quốc diễn ra tối 27/6, chính thức lên sóng với sự góp mặt của nhiều nghệ sĩ nổi bật. Đại diện Việt Nam duy nhất của chương trình - Trang Pháp, khép lại hành trình kéo dài nhiều tháng bằng một tiết mục giàu năng lượng cùng đồng đội, đồng thời gây chú ý với những trải lòng về áp lực khi mang hình ảnh nghệ sĩ Việt Nam đến sân chơi quốc tế.
Ở màn trình diễn Knock out, Trang Pháp cùng các thành viên Tăng Bái Từ, An Kỳ, Lý Tâm Khiết, Hám Thanh Tử và Đạm Đạm mang đến màn trình diễn sôi động, đạt 905 điểm và xếp hạng nhì. Theo ê kíp, phần dance break của Trang Pháp là một trong những điểm nhấn giúp tiết mục được đẩy lên cao trào. Sau khi hoàn thành màn biểu diễn, cô gửi lời cảm ơn khán giả bằng tiếng Trung, sau đó tiếp tục bày tỏ sự biết ơn bằng tiếng Anh tới ê kíp sản xuất, các nghệ sĩ và người hâm mộ đã đồng hành trong suốt cuộc thi.
Theo kết quả, 12 nghệ sĩ thành đoàn gồm Tăng Bái Từ, Trương Nguyệt, Vương Mông, Lý Tiểu Nhiễm, Tôn Di, Đường Nghệ Hân, Tiêu Tường, Lý Tâm Khiết, Diệp Nhất Thiến, Phạm Vỹ Kỳ, Từ Khiết Nhi và An Kỳ.
Trang Pháp khép lại hành trình với vị trí thứ 19 trong đêm chung kết. Việc Trang Pháp không thể thành đoàn khiến nhiều người hâm mộ tiếc nuối bởi trước đó cô có hành trình khá ấn tượng tại chương trình. Đại diện Việt Nam liên tục gây chú ý nhờ khả năng hát, rap, sáng tác, vũ đạo và từng cùng đội giành chiến thắng ở Công diễn 5 để vào thẳng chung kết.
Trước đêm thi quyết định, Trang Pháp khiến người hâm mộ xúc động khi đăng tải tâm thư dài trên fanpage hơn 1 triệu người theo dõi. Nữ ca sĩ thừa nhận cô bước vào cuộc thi với rất nhiều áp lực khi là quán quân đầu tiên của Chị đẹp đạp gió Việt Nam.
"Khán giả của Trang ở Việt Nam lẫn những khán giả mới tại Trung Quốc đều đặt kỳ vọng rất cao vào Trang. Nếu làm tốt, có lẽ mọi người sẽ coi đó là điều hiển nhiên. Nhưng nếu làm không tốt, cảm giác mình sẽ bị đánh giá khắt khe hơn rất nhiều", cô viết.
Trang Pháp cho biết khi sang Trung Quốc, cô mới nhận ra quy mô và tính cạnh tranh của chương trình hoàn toàn khác so với phiên bản Việt Nam. Trong thời gian ngắn, nữ ca sĩ phải liên tục làm mới bản thân và thích nghi với môi trường làm việc cường độ cao. Nữ ca sĩ chia sẻ từng cảm thấy sợ hãi, kiệt sức và bất lực khi nghĩ mình khiến người hâm mộ quê nhà thất vọng. Tuy nhiên, điều giúp cô tiếp tục tiến về phía trước chính là tinh thần không bỏ cuộc.
Dù không đạt kết quả như mong muốn, nữ ca sĩ khẳng định điều lớn nhất cô có được sau Đạp gió 2026 là tinh thần không bỏ cuộc. Với cô, hành trình này không chỉ là một cuộc thi mà còn là cơ hội để vượt qua giới hạn của chính mình.
Trên mạng xã hội, nhiều người hâm mộ, đồng nghiệp để lại bình luận an ủi, cho rằng nữ ca sĩ đã có một hành trình đáng nhớ khi là đại diện Việt Nam tiến vào chung kết Đạp gió 2026.
Trang Pháp sinh năm 1989, được biết đến là nghệ sĩ đa năng của showbiz Việt. Cô lần đầu gây chú ý khi tham gia Nhật ký Vàng Anh (2006) và sau đó hoạt động với vai trò nhạc sĩ, ca sĩ.
Cô từng có loạt hit Em sai rồi anh xin lỗi em đi, Em hơi mệt với bạn thân anh, Chỉ là, Như là mơ, Chocolate... Không chỉ sáng tác, cô còn từng làm giám đốc âm nhạc cho một số chương trình, sáng tác nhạc phim..
Năm 2023, Trang Pháp giành ngôi quán quân Chị đẹp đạp gió rẽ sóng phiên bản Việt. Tại chương trình, cô thể hiện tổng quan thế mạnh ở cả sáng tác, chơi nhạc cụ, hát, nhảy, mang đến những màn trình diễn ấn tượng, thu hút sự quan tâm đặc biệt của công chúng.
Trước chung kết, cộng đồng người hâm mộ của Trang Pháp tại Việt Nam và Trung Quốc cũng triển khai nhiều hoạt động cổ vũ từ quảng cáo trên hệ thống metro, xe buýt, màn hình LED ngoài trời đến các màn hình drone phủ sắc hồng, tạo nên bầu không khí sôi động trước đêm thi cuối cùng.
Dù dừng chân trước ngưỡng thành đoàn, hành trình của Trang Pháp tại Đạp gió 2026 vẫn được xem là cột mốc đáng nhớ trong sự nghiệp của nữ ca sĩ khi cô là nghệ sĩ quốc tế duy nhất góp mặt và để lại nhiều dấu ấn trên sân khấu cũng như mạng xã hội Trung Quốc.
