Một ngày cuối tháng 5, chúng tôi tìm về cơ sở sản xuất nón ngựa của nghệ nhân ưu tú Đỗ Văn Lan (79 tuổi) tại thôn Phú Gia, xã Xuân An (tỉnh Gia Lai). Khi vừa đến nơi, một không gian làng nghề bày ra trước mắt với lá, chỉ, vành nón xếp chống lên nhau. Ở đó các bà, các mẹ đang tỉ mẩn hoàn thành những công đoạn tạo hình chiếc nón ngựa. Giữa những lớp nón đang thành hình trải ra, cụ Lan cầm từng chiếc nói soi từng họa tiết, bàn tay cụ lật giở từng mặt trong, mặt ngoài, miết tay qua từng đường cước chằm lá, từng họa tiết hoa văn thêu trên nón.
“Một chiếc nón ngựa đúng chuẩn phải qua 10 công đoạn chính và 2 công đoạn phụ. Nhưng phần làm nên linh hồn của nón là 4 công đoạn quan trọng gồm: tạo sườn mê, thắt nan sườn, thêu hoa văn trên sườn và lớp lá. Thêu hoa văn không đơn thuần chỉ là sự khéo tay mà ở đó còn đòi hỏi người thợ phải có sự sáng tạo, thẩm mỹ riêng. Hoa văn không có khuôn sẵn mà phải nằm trong khối óc của người thợ”, cụ Lan nói.
Làm nghề hơn 60 năm, cụ Lan học nghề từ ông nội rồi tới cha mẹ, đến sau năm 1975 cụ tự sản xuất và bán nón khắp vùng. Nón ngựa Phú Gia của gia đình cụ Lan có mặt ở những phiên chợ nón Gò Găng nức tiếng một thời ở vùng đất này. Ngày nay, phiên chợ nón Gò Găng đã không còn nhóm, cụ Lan chuyển về mua bán tại nhà. Cụ nhân đơn từ bạn hàng khắp nơi với 2 dòng sản phẩm chính là nón bình thường và nón ngựa gắn chụp đồng hoặc chụp bạc kiểu truyền thống.
Theo cụ Lan, nguyên liệu làm nón ngựa Phú Gia gồm lá cọ (lá kè), cây giang, rễ dứa và chỉ thơm. Đặc trưng để nhận ra nón ngựa Phú Gia đó là những chiếc chụp đồng hoặc chụp bạc gắn trên đỉnh nón. Chiếc nón dành cho nam được thêu hoa văn long – lân – quy – phụng, lưỡng long trâu châu; trong khi đó nón cho nữa thêu cảnh vật, hoa lá. Ngày trước, nón ngựa với những họa tiết khác nhau sẽ tượng trưng cho các chức sắc khác nhau của quan lại. Có lẽ vì thế, những người làm nón ngựa lành nghề không đơn thuần là thợ mà họ chính là những nghệ nhân.
Điều khiến chúng tôi hết sức ngạc nhiên đó là bộ sưu tập nón ngựa hơn 100 năm tuổi của gia đình cụ Lan. Chiếc nón ngựa cổ nhất của cụ cố, truyền đời đến nay đã 120 năm, nhưng đường kim, mũi chỉ vẫn sắc sảo, lớp lá lót vẫn dày dặn. Tiếp theo là những chiếc non 60 năm, 20 năm, 10 năm… cứ thế, mỗi một chiến nón và một câu chuyện về trăm năm đời nón – đời ngựa trải ra trước mắt.
Vẻ đẹp của nón ngựa Phú Gia là điều không ai phủ nhận. Sự độc đáo trong quá trình tạo nên chiếc nón là một hành trình hấp dẫn, đặc sắc, song sản phẩm lại khó bán.
Nói về nghịch lý này, bà Nguyễn Thị Xuân Lan, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai, chia sẻ thực tế bằng trải nghiệm của mình: “Cách đây vài năm, tôi nhập 30 chiếc nón ngựa từ cơ sở của cụ Lan về trưng bày và bán sản phẩm truyền thống của tỉnh. Cuối cùng chỉ bán được 2 chiếc, số còn lại đều làm quà tặng. Khách thấy đẹp nhưng không mua. Dẫn khách đi về làng nghề, chỉ duy nhất một vị khách từ Thái Lan mua một chiếc từ nhà nghệ nhân Đỗ Văn Lan với giá 1.200 USD- nhưng những vị khách như thế không nhiều. Khách mua chiếc nón ấy là mua cả một trải nghiệm, một câu chuyện đặc sản đi kèm, một không gian trải nghiệm làng nghề. Và điều này ở Phú Gia gần như chưa đáp ứng được”.
Gắn bó với làng nghề nhiều năm, bà Xuân Lan nhận ra vấn đề cốt lõi đó là nghề có câu chuyện đặc sắc nhưng thiếu người kể chuyện hấp dẫn, thiếu không gian trải nghiệm, thiếu hạ tầng cơ bản phục vụ khách. “Bán rẻ thì không xứng với công sức người làm, bán giá cao thì khách không xuống tiền khi không có trải nghiệm đi kèm”, bà Xuân Lan nói.
Trong dịp về khảo sát tại Phú Gia, bà Nguyễn Thị Thanh Lịch, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai, cho rằng cách tốt nhất để di sản này thực sự phát huy giá trị đó là kiến tạo nó thành sản phẩm du lịch cộng đồng. Xây dựng không gian trải nghiệm tại làng nghề, tổ chức truyền nghề và phân nhóm sản phẩm phù hợp với từng phân khúc khách hàng.
“Sản phẩm cao làm 100% thủ công từ nghệ nhân như cụ Lan dành cho khách du lịch cao cấp và hướng tới xuất khẩu. Ngoài ra, địa phương phải hỗ trợ người dân tiếp cận thị trường, đa dạng hóa dòng sản phẩm như nón cách tân, nón làm lưu niệm”, bà Lịch nói, đồng thời bà yêu cầu các đơn vị, sở ngành liên quan đưa làng Phú Gia – Xuân An thành điểm du lịch cộng đồng, ưu tiên làm ngay những gì có thể, như: xây dựng hạ tầng làng nghề, tập huấn du lịch trải nghiệm, hỗ trợ dạy nghề, quảng bá sản phẩm…
Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Kim Chung, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai cho hay, đơn vị đã khảo sát và triển khai hỗ trợ cụ thể đối với làng nghề như tập huấn nghiệp vụ, xây dựng các tour trải nghiệm; tổ chức các đoàn farmtrip cho khách quốc tế. Trên cơ sở đó, lãnh đạo Sở cũng gợi ý xã Xuân An nên tính toán đưa thêm một số nghề truyền thống như làm bánh cốm, bánh tráng vào không gian trải nghiệm làng nghề; đồng thời phát triển thêm vài cơ sở làm nghề truyền thống bên cạnh cơ sở đang có của nghệ nhân Đỗ Văn Lan để tăng tính trải nghiệm và kéo dài thời gian lưu trú cho khách.
Ông Hồ Văn Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực UBND xã Xuân An, cho biết ở Phú Gia, làng nghề có tuổi đời hơn 300 năm gắn với triều đại Tây Sơn của vua Quang Trung – Nguyễn Huệ. Hiện, Phú Gia có 240 hộ làm nón ngựa, song thực tế số hộ hiện nay còn giữ nghề không nhiều và đều như trước. Nguyên nhân do sản phẩm làng nghề làm ra khó tiêu thụ, thu nhập không đảm bảo dẫn đến nghề bị mai một. Từ thực tế đó, giai đoạn 2026 – 2030, xã đã có kế hoạch bảo tồn làng nghề và phát triển kinh tế cho cho các hộ dân, trong đó đề xuất tỉnh hỗ trợ xây dựng hạ tầng, khu trưng bày, công nhận ngày 9/4 là ngày truyền thống của làng nghề; gắn phát triển làng nghề với du lịch. “Chúng tôi rất trăn trở, nhưng thực tế địa phương còn khó khăn trong đầu tư hạ tầng, kết nối và mở rộng thị trường tiêu thụ. Do vậy chúng tôi rất cần sự hỗ trợ từ chính quyền các cấp và sở ngành để thúc đẩy phát triển”, ông Tuấn nói.
Trong suy nghĩ của nhiều người, hang động thường gắn với bóng tối, sự cô độc và những điều bí ẩn. Thế nhưng, ở nhiều nơi trên thế giới, không ít người đã tự nguyện biến những hang đá lạnh lẽo thành nơi sinh sống suốt hàng chục năm.
Một đoạn video ghi lại cảnh người đàn ông sống trong hang động trên núi tại thành phố Nội Giang, tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc), đang thu hút sự quan tâm lớn trên mạng xã hội nước này.
Người đầu tiên phát hiện ra ông là anh Lưu, một cư dân địa phương. Trong lúc đi dạo phía sau nhà một người bạn, anh bất ngờ nhận thấy có dấu hiệu sinh hoạt bên trong một hang đá nằm trên sườn núi.
Ban đầu, anh và những người đi cùng hoàn toàn không nhận ra trong hang có người. "Chúng tôi đứng gần cửa hang nói chuyện khá lâu nhưng không hề để ý. Sau đó nhìn kỹ hơn, tôi mới phát hiện có một người đàn ông đang ngồi bên trong", anh Lưu kể.
Theo lời anh, người đàn ông trông khoảng từ 30 đến 40 tuổi. Khi được phát hiện, ông đang chăm chú đọc sách, bên cạnh là giấy bút dùng để ghi chép. Dù bên ngoài có người xuất hiện, ông dường như không mấy quan tâm và tiếp tục công việc của mình.
Hình ảnh được chia sẻ cho thấy bên trong hang có khá nhiều vật dụng sinh hoạt. Chăn màn, bát đũa, xô chậu và một số đồ dùng cá nhân được sắp xếp gọn gàng. Xung quanh còn xuất hiện nhiều đầu lọc thuốc lá và tàn thuốc, cho thấy người đàn ông có thể đã sống tại đây trong một khoảng thời gian dài.
Theo anh Lưu, điều kiện sinh hoạt trong hang khá đơn sơ và khắc nghiệt. "Tôi cảm thấy môi trường sống ở đó không hề dễ chịu. Nhìn những vật dụng bên trong, tôi đoán ông ấy đã ở đây khá lâu rồi", anh nói.
Người đàn ông không chủ động trò chuyện với những người lạ và cũng không có bất kỳ phản ứng nào đáng chú ý khi bị quan sát. Điều này khiến nhiều người tò mò về danh tính cũng như lý do khiến ông chọn cuộc sống biệt lập trong hang động.
Sau khi được đăng tải lên mạng xã hội, đoạn video nhanh chóng thu hút hàng triệu lượt xem cùng vô số bình luận.
Điều bất ngờ là một số người dùng mạng cho biết họ cảm thấy người đàn ông rất giống người thân đã mất liên lạc từ nhiều năm trước.
"Tôi rất muốn nhìn rõ khuôn mặt ông ấy. Trông ông ấy giống chú tôi, người đã rời khỏi gia đình nhiều năm và cũng rất thích đọc sách", một tài khoản chia sẻ.
Nhiều bình luận khác cũng bày tỏ sự tò mò, hy vọng có thêm thông tin để xác định danh tính người đàn ông bí ẩn này.
Không chỉ dừng lại ở câu chuyện về một người sống trong hang động, đoạn video còn làm dấy lên cuộc tranh luận rộng lớn hơn về lối sống và áp lực xã hội hiện nay.
Một bộ phận cư dân mạng bày tỏ sự ngưỡng mộ trước lựa chọn sống tách biệt của người đàn ông. Họ cho rằng trong bối cảnh nhiều người phải đối mặt với áp lực công việc, học tập và cạnh tranh khốc liệt, việc từ bỏ cuộc sống vật chất để tìm kiếm sự bình yên tinh thần là điều đáng suy ngẫm.
"Tôi thực sự khâm phục ông ấy. Không phải ai cũng đủ can đảm để rời bỏ những thứ quen thuộc và sống theo cách mình muốn", một người bình luận.
Một người khác cho rằng người đàn ông dường như đã tạo dựng được thế giới riêng, nơi ông có thể đọc sách, suy ngẫm và sống mà không bị những ồn ào bên ngoài làm phiền.
Tuy nhiên, cũng có ý kiến lo ngại rằng việc sống biệt lập quá lâu có thể xuất phát từ những khó khăn trong cuộc sống hoặc các vấn đề tâm lý chưa được giải quyết. Một số người cho rằng cần tìm hiểu rõ hoàn cảnh của người đàn ông trước khi ca ngợi lối sống này.
Cho đến nay, danh tính của người đàn ông trong hang động vẫn chưa được xác định. Song hình ảnh ông lặng lẽ đọc sách giữa không gian núi rừng vắng vẻ đã trở thành chủ đề gây chú ý trên mạng xã hội Trung Quốc, khiến nhiều người phải suy nghĩ về ý nghĩa của hạnh phúc và sự bình yên trong cuộc sống hiện đại.
Sáng 28/5, tại chương trình kết nối giới thiệu du lịch Quy Nhơn - Gia Lai với thị trường Úc, ông Harry Trần, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân Việt Nam tại Tp.Sydney (Úc), đã ví von Quy Nhơn - Gia Lai như một viên kim cương thô chưa được gọt giũa. Chính điều này lại là một điểm đến hấp dẫn với du khách Úc.
Theo ông Harry, người Úc vốn gắn bó với biển, nhưng biển tại Úc là vùng biển lạnh và khá khắc nghiệt. Trong khi đó, những bãi biển tại Việt Nam, đặc biệt là biển Quy Nhơn lại ấm áp có thể tắm biển quanh năm, đây chính là lựa chọn hàng đầu của du khách Úc.
Thêm một điểm cộng khác của Quy Nhơn đối với du khách Úc đó là Quy Nhơn chưa quá đông đúc, ồn ào, người Úc thì họ muốn chạm vào đời sống thường nhật của người dân địa phương. Đây chính là điểm vàng của Quy Nhơn khi tiếp cận thị trường này.
"Tôi nói là thời điểm vàng là có lý do. Hiện Quy Nhơn chưa quá đông đúc, chưa quá chuyên nghiệp, thương mại hóa các dịch vụ du lịch. Quy Nhơn hội tụ đủ các điều kiện của một điểm đến mới cần được khám phá, trong khi đó du khách Úc đang có xu hướng tìm kiếm các điểm đến khác tại Việt Nam, cả 2 yếu tố này chọn một điểm rơi phù hợp để phát triển. Bởi vì nếu vài năm nữa, khi du lịch Quy Nhơn – Gia Lai đã nổi bật hơn, nhiều dịch vụ hơn, khách du lịch đông hơn thì khi đó du khách Úc sẽ không ưu tiên chọn Quy Nhơn như bây giờ", ông Harry Trần nói.
Theo ông Harry Trần, cùng với tài nguyên về biển, chiều sâu văn hóa – di tích lịch sử là yếu tố mà du khách Úc sẵn lòng chi trả để trải nghiệm vùng đất mới này. Chuyến famtrip lần này, đoàn famtrip của Úc đã ghé thăm tháp Bánh ít, cảng thị Nước Mặn – nơi phôi thai chữ Quốc ngữ, làng chài Nhơn Hải, đảo Hòn Khô; trải nghiệm làm nón ngựa Phú Gia, xem biểu diễn võ cổ truyền Bình Định... Những trải nghiệm này đã đưa du khách Úc chạm vào hồn cốt của một vùng đất.
Cùng quan điểm, ông Nguyễn Phạm Kiên Trung, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai, cho hay, những tiềm năng của du lịch Quy Nhơn vừa khớp với trải nghiệm đang cần của du khách Úc. Điều này thể hiện rõ ràng từ những phải hồi tích cực của đoàn famtrip Úc trong 2 ngày 26-27/5 vừa qua. Những đánh giá này không chỉ là lời nói mà được ghi nhận bằng thực tế qua việc Quy Nhơn được Tạp chí du lịch Lonely Plenet của Úc bình chọn là 25 điểm đến hàng đầu thế giới năm 2026.
Thêm một lợi thế bổ sung đang được khai thác vào chương trình phục vụ du khách trị trường Úc đó là cà phê. Trong hành trình Quy Nhơn – Pleiku với đại ngàn – chạm biển xanh, cà phê sẽ trở thành một sản phẩm hấp dẫn. Du khách Úc rất thích uống cà phê, văn hóa cà phê ở Úc phát triển mạnh, song họ chưa biết đến cà phê Việt Nam nhiều bằng các nơi khác.
"Ngay tại chương trình kết nối doanh nghiệp, nhiều doanh nghiệp Úc đã mua cà phê Baka và đánh giá cao chất lượng cà phê Robusta này. Họ còn nói rằng cà phê này ngon, có thể cà phê sẽ trở thành một đại sứ thương hiệu cho hành trình du lịch của họ ở vùng đất này", ông Harry Trần chia sẻ thêm.
Theo ông Harry Trần, thị trường Úc không chỉ lớn về số lượng mà còn đặc biệt về chất lượng. Người Úc rất thích đi du lịch, nghỉ dưỡng dài ngày, chi tiêu lớn cho du lịch. Và khi họ đã yêu thích một điểm đến nào đó, họ quay lại rất nhiều lần. Đây là tệp khách hàng có giá trị lâu dài và bền vững, không chỉ là lượt thăm đơn lẻ.
Thêm vào đó, một điểm sáng nữa trong việc phát triển thị trường du lịch này đến từ mối quan hệ ngoại giao giữa 2 nước Việt Nam và Úc đang rất tốt. "Hiện nay, Chính phủ Úc tổ chức nhiều chương trình kết nối xúc tiến đưa doanh nghiệp Úc đến Việt Nam tìm hiểu cơ hội đầu tư. Du lịch kết hợp khảo sát đầu tư đang trở thành xu hướng, và Quy Nhơn hoàn toàn có thể tận dụng thu hút lượng khách hàng này", ông Harry Trần nói.
Đại diện doanh nghiệp du lịch đến từ Úc chia sẻ, Quy Nhơn vừa có vẻ đẹp bình yên, vừa có trải nghiệm văn hóa rất đặc sắc. Tuy nhiên, hiện còn quá ít thông tin quảng bá du lịch đến thị trường Úc. Đó chính là "nút thắt" mà cả doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần tập trung tháo gỡ.
Ông David Lyons, một đại diện doanh nghiệp Úc, nói: "Sau 2 ngày famtrip, tôi thực sự ấn tượng bởi chất lượng điểm đến. Cái chúng tôi cần đó là cung cấp thêm thông tin về điểm đến này để du khách Úc tiếp cận".
Trong khi đó, bà Zlatiya Savic, đại diện doanh nghiệp du lịch Úc chuyên về y tế và sức khỏe, cũng cùng nhìn thấy cơ hội phát triển dòng sản phẩm này tại Quy Nhơn. Bà nói, ở đây biển đẹp, không khí trong lành, ẩm thực ngon là nền tảng lý tưởng để phát triển sản phẩm du lịch chăm sóc sức khỏe, nghỉ dưỡng, một phân khúc đang tăng trưởng mạnh trong thị trường khách quốc tế.
Từ chia sẻ thực tế tại hội nghị, ngành du lịch tỉnh Gia Lai đã có những tính toán phát triển thị trường du khách Úc. Bà Nguyễn Thị Kim Chung, Phó Giám đốc Sở Du lịch tỉnh Gia Lai, cho hay, qua chương trình này, ngành du lịch mong muốn kết nối các doanh nghiệp du lịch Úc và doanh nghiệp du lịch Gia Lai để có những chương trình kết nối, trao đổi khách du lịch ở thị trường này.
Trên TikTok và Instagram vài năm gần đây, những video ăn thịt sống theo kiểu "nguyên thủy" đang thu hút lượng xem khổng lồ. Từ gan bò tươi, tim động vật, trứng sống cho tới tủy xương chưa nấu chín, tất cả được các influencer ăn ngay trước camera như một phần của "lối sống tổ tiên".
Nổi bật nhất trong trào lưu này là Brian Johnson - người được cộng đồng mạng gọi bằng biệt danh "Liver King" (Ông vua gan sống). Với thân hình cơ bắp khổng lồ cùng phong cách hoang dã, nhân vật này liên tục đăng video cắn trực tiếp gan bò sống, tinh hoàn động vật hay thịt đỏ tái sống trước hàng triệu người theo dõi.
Các video thường được quay theo phong cách gây sốc. Không ít clip đạt hàng chục triệu lượt xem nhờ yếu tố kích thích tò mò và tranh cãi.
Liver King cho rằng con người hiện đại đang ăn uống "sai tự nhiên" và việc quay về chế độ ăn nhiều thịt sống sẽ giúp cơ thể khỏe mạnh, tăng testosterone, cơ bắp và năng lượng sống. Ông gọi đó là "ancestral diet" - chế độ ăn của tổ tiên.
Không chỉ riêng Liver King, nhiều TikToker khác cũng tham gia xu hướng "raw meat diet" bằng cách đăng video ăn bò sống, gan sống hoặc uống trứng sống mỗi ngày. Hashtag #rawmeat từng xuất hiện trong hàng chục nghìn video trên TikTok, tạo nên cộng đồng tranh luận cực kỳ dữ dội.
Một bộ phận người xem cho rằng chế độ ăn này giúp họ "tỉnh táo hơn", nhiều năng lượng hơn và giảm phụ thuộc vào đồ ăn chế biến sẵn. Trên Reddit, nhiều người còn chia sẻ trải nghiệm ăn gan sống "ngọt và dễ nghiện". Tuy nhiên, phía ngược lại cho rằng đây là trào lưu nguy hiểm bị mạng xã hội thổi phồng.
Các chuyên gia dinh dưỡng và an toàn thực phẩm liên tục cảnh báo việc ăn thịt sống có thể làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn salmonella, E.coli hoặc ký sinh trùng. Theo nhiều nghiên cứu, thịt và nội tạng chưa nấu chín có thể gây ngộ độc thực phẩm nghiêm trọng nếu bảo quản hoặc xử lý không đúng cách.
Không ít bác sĩ cũng chỉ ra rằng hiện chưa có bằng chứng khoa học chứng minh ăn thịt sống giúp con người khỏe hơn vượt trội so với chế độ ăn cân bằng thông thường. Ngược lại, cách ăn uống này cực kì nguy hại cho sức khoẻ.
Điều khiến tranh cãi bùng nổ hơn nữa là vụ việc Liver King thừa nhận từng sử dụng steroid dù trước đó nhiều lần khẳng định thân hình của mình hoàn toàn đến từ chế độ ăn "nguyên thủy". Theo các tài liệu bị rò rỉ, influencer này từng chi khoảng 11.000 USD mỗi tháng cho steroid và hormone tăng trưởng.
Sau scandal, cộng đồng mạng chia thành hai phe. Một bên cho rằng Liver King chỉ là "chiêu trò marketing" nhằm bán hình tượng và sản phẩm dinh dưỡng. Bên còn lại vẫn tiếp tục tin vào lối sống carnivore cực đoan, xem đây là cách chống lại thực phẩm công nghiệp hiện đại.
