“Bây giờ tôi đi tiếp thì đơn độc mà quay về thì dang dở”, Phương Nhi, 31 tuổi, sống tại bang Illinois, Mỹ nói.
Năm 2004, bà Tô Thị Hồng (mẹ Nhi) ở phường Phú Định, TP HCM được chị ruột bảo lãnh sang Mỹ định cư theo diện F4. Hồ sơ cho phép chồng và các con dưới 21 tuổi độc thân đi kèm. Lúc đó, gia đình có 6 thành viên, gồm vợ chồng bà Hồng và bốn người con, trong đó Phương Nhi là con út.
Sau 15 năm chờ đợi, năm 2019 hồ sơ của bà Hồng được duyệt nhưng ba người con đã quá tuổi đi kèm. Vợ chồng bà và Phương Nhi (được tính dưới 21 tuổi nhờ Đạo luật CSPA) đủ điều kiện định cư.
Cuối năm đó, gia đình chia hai nửa tại sân bay Tân Sơn Nhất.
Để đưa ba người con còn lại sang Mỹ, vợ chồng bà Hồng nộp hồ sơ diện F2B (con trên 21 tuổi chưa kết hôn của thường trú nhân). Họ dự kiến chờ 5 năm, nhưng đến nay hồ sơ vẫn chưa hoàn tất do hệ thống di trú đình trệ sau Covid-19.
Không chỉ chịu cảnh gia đình chia cắt, cuộc sống của 6 thành viên trong gia đình rơi vào cảnh dở dang. Tại Mỹ, vợ chồng bà Hồng không biết tiếng Anh để giao tiếp, không nghề nghiệp và thu nhập. Họ phụ thuộc hoàn toàn vào tiền từ Việt Nam gửi sang.
Ban đầu, bà Hồng thích không khí trong lành, yên tĩnh của nước Mỹ, nhưng sự hào hứng sau đó biến thành cảm giác ngột ngạt. Hàng ngày, bà đi bộ một vòng công viên rồi về nấu ăn, cuối tuần chờ con chở đi siêu thị châu Á. Chồng bà, ông Minh, nhiều lần học lái xe nhưng đều bỏ dở vì sợ tốc độ cao trên cao tốc. Không có bằng lái, ông ví mình như “người mất chân”. Nơi họ sống thưa dân và hiếm người Việt, ông quay quắt nhớ cảm giác đi xe máy uống cà phê hay trò chuyện với hàng xóm.
Cách đây bốn năm, người chị đứng đơn bảo lãnh qua đời vì ung thư khiến động lực ở lại Mỹ của vợ chồng bà Hồng càng mong manh. Vì cô đơn, cứ khoảng 6 tháng, vợ chồng bà Hồng lại mua vé bay về Việt Nam. Việc rời Mỹ nhiều tháng khiến ông bà bị ngắt quãng chuỗi cư trú liên tục, không đủ điều kiện thi lấy quốc tịch.
Cuộc sống của Phương Nhi cũng đảo lộn. Cô bỏ dở chương trình thạc sĩ tại Việt Nam để sang Mỹ. Nơi đất khách, Nhi học lại bằng đại học chuyên ngành marketing trong hai năm để tìm việc. Việc thay đổi môi trường cùng áp lực học hành khiến cô không thể hòa nhập. “Ở Mỹ tôi rất cô đơn vì không có bạn thân”, Nhi nói. Sau giờ làm, cô chỉ biết xem phim, đọc truyện để lấp đầy khoảng trống.
Ba anh chị của Nhi ở lại Việt Nam mắc kẹt theo một kiểu khác. Để không bị ảnh hưởng đến việc xét duyệt hồ sơ, hơn 20 năm qua họ không dám yêu đương, kết hôn.
Mỗi dịp Tết, cảm giác cô đơn và nhớ nhà của Nhi càng lớn. Cô muốn về nước. Nhưng cuối năm 2022, luật sư thông báo hồ sơ của ba anh chị em đã bước vào giai đoạn xử lý tại Trung tâm Thị thực Quốc gia (NVC). Cô đành tiếp tục ở lại Mỹ chờ đợi. “Chúng tôi chỉ muốn gia đình được ở cùng một nơi nhưng chờ đợi quá lâu khiến ai cũng mệt mỏi”, Nhi nói.
Tình cảnh của gia đình Nhi không hiếm gặp trên các hội nhóm của những người chuẩn bị di cư Mỹ. Dữ liệu năm 2025 của Sở Di trú và Nhập tịch Mỹ (USCIS) ghi nhận khoảng 2,4 triệu đơn I-130 (công dân hoặc thường trú nhân Mỹ bảo lãnh người thân sang định cư) đang chờ xét duyệt.
Tình trạng tồn đọng kéo dài khiến thời gian chờ đợi ngày càng tăng. Nghiên cứu của Viện Cato (Mỹ) chỉ ra thời gian chờ trung bình cho các diện bảo lãnh gia đình tăng từ 4 năm 3 tháng (năm 1991) lên 8 năm 1 tháng (năm 2018). Trong đó, diện F4 có thời gian chờ lâu nhất, trung bình 14 năm 7 tháng. Sự chậm trễ khiến nhiều người bỏ lỡ các cột mốc quan trọng cuộc đời như học hành, kết hôn, sinh con, chăm sóc cha mẹ. Đặc biệt, việc phải hoãn hay bỏ dở học tập, mua nhà do tình trạng pháp lý không rõ ràng để lại ảnh hưởng rất lâu dài.
Ông José Latour, Luật sư trưởng của Văn phòng Luật di trú LatourLaw, trụ sở ở TP HCM, cho biết nhóm hồ sơ toàn cầu diện F4 hiện mới giải quyết đến các đơn nộp trước năm 2008.
“Trong nền văn hóa coi trọng gia đình như Việt Nam, sự chậm trễ này tạo ra áp lực lớn, đôi khi trở nên đau lòng”, luật sư nói. Trong 33 năm hỗ trợ các gia đình bị xáo trộn vì chính sách di trú của Mỹ, ông từng chứng kiến nhiều người phải hoãn việc học của con, hoãn nghỉ hưu, đám cưới hay lễ tốt nghiệp. “Họ không biết mình nên chờ đợi cơ hội định cư hay từ bỏ để ổn định cuộc sống tại quê nhà”, ông José Latour nói.
Ông dẫn chứng trường hợp một người cha nộp hồ sơ diện F4, luôn giữ tâm thế sẵn sàng lên máy bay nên dừng mọi kế hoạch đầu tư dài hạn tại Việt Nam với hy vọng các con được sang Mỹ học tập. Khi con ông đã tốt nghiệp đại học, đi làm và quá 21 tuổi khi người cha được cấp thị thực và không còn đủ điều kiện đi cùng. Người con này rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan giữa việc chờ khiếu nại để giữ cơ hội định cư Mỹ hay kết hôn ở Việt Nam để ổn định cuộc sống và chấp nhận từ bỏ quyền lợi di trú.
Từ thực tế trên, đại diện LatourLaw khuyên các gia đình nên chủ động chuẩn bị kế hoạch học tập, nghề nghiệp và tài chính theo kịch bản thời gian chờ kéo dài, thay vì phụ thuộc vào mốc xét duyệt của cơ quan di trú.
Dù hệ thống di trú Mỹ gặp nhiều khó khăn và tồn đọng lớn, ông José Latour vẫn đánh giá lạc quan về tương lai. Ông tin rằng Mỹ sẽ sớm quay lại truyền thống đón nhận người nhập cư hợp pháp và quy trình xử lý hồ sơ bảo lãnh gia đình sẽ hiệu quả hơn trong vài năm tới.
Trên thế giới, nhiều trường hợp già trước tuổi từng khiến giới y học bối rối vì mức độ hiếm gặp và kỳ lạ. Điển hình, Hồ Quyên người phụ nữ Trung Quốc bỗng già nua như 80 khi mới 28 tuổi từng gây chấn động dư luận suốt nhiều năm. Từ một cô gái trẻ trung, xinh đẹp, cô phải sống trong mặc cảm, tuyệt vọng suốt hơn một thập kỷ trước khi biết mình mắc căn bệnh cực hiếm mang tên hội chứng da chùng mắc phải.
Cô gái Hồ Quyên xinh đẹp ngày nào với cuộc sống hôn nhân viên mãn không thể ngờ rằng chỉ sau khi sinh con, cuộc đời cô lại rẽ sang hướng hoàn toàn khác. Gương mặt thanh xuân ngày nào dần biến mất, thay vào đó là vẻ ngoài già nua đến mức chính cô cũng không dám nhìn mình trong gương.
Hồ Quyên và chồng Chu Kế Siêu là thanh mai trúc mã lớn lên cùng nhau ở Hà Nam (Trung Quốc). Sau nhiều năm yêu nhau, họ kết hôn và đón con trai đầu lòng khi cô vừa 28 tuổi. Những tưởng đó là giai đoạn hạnh phúc nhất của cuộc đời, theo Sohu.
Sau sinh, Hồ Quyên hồi phục khá nhanh. Vóc dáng gần như không thay đổi, đồng nghiệp còn khen cô "không giống mẹ bỉm". Nhưng niềm vui ấy chẳng kéo dài được bao lâu.
Chỉ sau một thời gian ngắn, cô bắt đầu nhận ra làn da trên gương mặt ngày càng chảy xệ, xuất hiện nhiều nếp nhăn bất thường. Ban đầu, Hồ Quyên nghĩ đó chỉ là thay đổi nội tiết sau sinh nên cố gắng chăm sóc da, dùng mỹ phẩm và nghỉ ngơi điều độ. Thế nhưng tình trạng ngày một nghiêm trọng hơn.
Một buổi sáng khi đứng trước gương, cô chết lặng. Người phụ nữ phản chiếu trong đó có khuôn mặt già nua như gần 80 tuổi, làn da trùng xuống và các đường nét biến dạng hoàn toàn. Hồ Quyên bật khóc, hoảng loạn hỏi chồng liệu mình có thật sự đã "già đi chỉ sau một đêm".
Lo lắng trước sự thay đổi bất thường ấy, hai vợ chồng lập tức đưa nhau đi khám khắp nơi. Từ xét nghiệm máu, kiểm tra nội tiết, sinh thiết mô đến hàng loạt chụp chiếu chuyên sâu, kết quả đều không phát hiện điều gì bất thường.
Không ai có thể gọi tên căn bệnh mà Hồ Quyên mắc phải. Các bác sĩ càng không đưa ra được hướng điều trị rõ ràng.
Trong suốt những năm sau đó, cô chỉ có thể bất lực nhìn khuôn mặt mình ngày một già nua hơn. Áp lực tâm lý cũng dần bủa vây cuộc sống của người phụ nữ trẻ.
Đồng nghiệp bắt đầu dè dặt khi tiếp xúc. Hàng xóm bàn tán sau lưng. Mỗi lần đưa con ra ngoài, nhiều người nhầm cô là bà nội của đứa trẻ. Ngay cả con trai nhỏ cũng dần nhận ra mẹ mình "khác với những người mẹ khác".
Sự thay đổi ngoại hình khiến Hồ Quyên khép mình hoàn toàn. Cô không muốn ra ngoài, không chụp ảnh và thậm chí yêu cầu trong nhà không được đặt gương hay bất cứ vật gì có thể phản chiếu hình ảnh của mình.
Sống trong mặc cảm và tuyệt vọng suốt thời gian dài, Hồ Quyên từng nhiều lần rơi vào trầm cảm nặng. Người luôn ở bên động viên cô lúc ấy chính là chồng.
Chu Kế Siêu chưa từng rời bỏ vợ. Anh luôn nói rằng rồi ai cũng sẽ già đi, điều quan trọng nhất là họ vẫn còn là một gia đình.
Không muốn vợ tiếp tục sống trong đau khổ, anh quyết định nhờ truyền thông giúp đỡ. Câu chuyện về "người phụ nữ trẻ già đi chỉ sau một đêm" nhanh chóng gây chú ý trên khắp Trung Quốc.
Và rồi sau 11 năm mòn mỏi tìm kiếm, Hồ Quyên cuối cùng cũng được chẩn đoán mắc hội chứng da chùng mắc phải (Acquired Cutis Laxa) một căn bệnh cực hiếm khiến da mất độ đàn hồi nghiêm trọng. Theo ghi nhận y học, trên thế giới chỉ có chưa đến 10 trường hợp tương tự.
Căn bệnh này không gây tử vong nhưng gần như không thể chữa khỏi hoàn toàn. Người bệnh chỉ có thể cải thiện phần nào bằng phẫu thuật thẩm mỹ kết hợp trị liệu tâm lý.
Khi lần đầu tiên biết được tên căn bệnh của mình, Hồ Quyên đã bật khóc. Không phải vì tuyệt vọng, mà bởi cuối cùng cô cũng hiểu rằng bản thân không hề "kỳ lạ" hay vô cớ bị số phận tước mất tuổi xuân.
Điều đáng nói dù vợ có ngoại hình già hơn tuổi Chu Kế Siêu vẫn đồng hành cùng vợ trong hành trình điều trị và thích nghi với cuộc sống mới. Anh từng nói điều mong mỏi lớn nhất của mình chỉ đơn giản là:
"Sau này, khi cả hai đều già đi, em sẽ không còn đau đớn vì điều đó nữa."
Câu chuyện của Hồ Quyên không chỉ khiến nhiều người ám ảnh bởi một căn bệnh hiếm gặp có thể "đánh cắp" tuổi xuân chỉ sau thời gian ngắn, mà còn gợi nhắc về những tổn thương tinh thần mà người bệnh phải âm thầm chịu đựng phía sau vẻ ngoài khác biệt. Giữa sự khắc nghiệt của số phận, điều giúp cô vượt qua những năm tháng tăm tối nhất không phải phép màu y học, mà là sự đồng hành, yêu thương và kiên nhẫn từ gia đình. Đôi khi, thứ đáng sợ nhất không phải sự già đi, mà là cảm giác bị cô lập khi không còn nhận ra chính mình.
Cuối năm 2017, con trai chị Bảo Yến sốt cao và co giật. Lúc đó, người mẹ là nhân viên kế toán, đang bận quyết toán sổ sách, còn chồng đi công tác xa. Trong tình huống khẩn cấp, mẹ chồng chị cầm lái xe máy, mẹ đẻ bế cháu đưa thẳng vào bệnh viện. Trở về nhà, nhìn hai người mẹ phờ phạc, chị nhận ra mình đang để họ bước vào hành trình "nuôi con mọn" lần nữa. Ý định sinh thêm con khép lại.
Chị Yến kết hôn năm 2013 và sinh con đầu lòng một năm sau. Khi bé ba tháng tuổi, chị quay lại công việc. Dù hai bên nội ngoại sống cùng chung cư ở phường An Lạc, việc chăm con không dễ san sẻ. Bé ốm đau liên tục, bên nội phải lo cho hai cháu nhỏ khác, mẹ đẻ không thể gánh vác hết. Chị trở nên ít nói, dễ kích động, cảm giác tách khỏi mọi người. Ban ngày làm việc trong trạng thái kiệt sức, về nhà lại căng thẳng, nhiều lần không kiểm soát được cảm xúc với chồng con.
Khi con vào lớp 1, tình trạng dần cải thiện. Vợ chồng chị nghĩ đến việc sinh thêm nhưng e ngại bài toán kinh tế. Hiện chi phí nuôi con khoảng 15 triệu đồng mỗi tháng, chiếm 35% thu nhập gia đình, gồm học bán trú, các lớp năng khiếu và các khoản phát sinh. Nếu có con thứ hai, chi phí sẽ tăng lên 70% thu nhập của vợ chồng. "Thà một con nhưng đảm bảo chất lượng sống, vì người lớn có thể nhịn chứ trẻ nhỏ không thể thiếu thốn", chị Yến nói.
Chị từng chứng kiến những gia đình "rơi từ tầng lớp trung lưu xuống nhóm khó khăn" do sinh con thứ hai. Một người bạn của chị từng vay mượn để xoay xở khi sinh bé thứ hai ngoài kế hoạch. Một người khác ở Phan Rí Cửa (Bình Thuận), từng là kỹ sư IT, nghỉ việc 10 năm chăm hai con và không thể quay lại thị trường lao động. "Tôi chọn không đi vào con đường đó", Yến nói.
Tại TP HCM, số con trung bình của một phụ nữ trong độ tuổi sinh sản là 1,51, tăng nhẹ so với mức 1,43 của năm trước nhưng vẫn ở mức thấp kéo dài. Theo Chi cục Dân số TP HCM, mức sinh này dưới xa ngưỡng thay thế 2,1 con, gây áp lực lớn lên hệ thống an sinh tương lai.
Tiến sĩ Phạm Thị Thúy, giảng viên Học viện Chính trị khu vực II, nhận định xu hướng phụ nữ đô thị 25-40 tuổi chọn sinh một con đang gia tăng. Quyết định này là kết quả từ những thay đổi cấu trúc xã hội, trong đó áp lực kinh tế là rào cản lớn nhất, chi phí nuôi dạy trẻ ngày càng đắt đỏ.
Theo tính toán của Đại biểu Quốc hội, GS TS Nguyễn Thiện Nhân, để nuôi một người con đến năm 18 tuổi, gia đình cần chi ít nhất 900 triệu đồng. Tại các đô thị lớn như TP HCM, giáo dục và y tế là hai khoản ngốn nhiều tiền nhất, có thể đến hàng chục triệu đồng mỗi tháng.
Trên bình diện quốc tế, gánh nặng này cũng đang là "nút thắt" đánh gục mức sinh của nhiều nền kinh tế. Báo cáo của Viện Nghiên cứu Dân số YuWa chỉ ra Hàn Quốc là quốc gia tốn kém nhất thế giới để nuôi một đứa trẻ, với chi phí cao gấp 7,79 lần GDP bình quân đầu người. Tại Mỹ, viện Brookings ước tính chi phí này đã vượt 300.000 USD cho một trẻ dưới 17 tuổi do lạm phát.
Theo bà Thúy, nhiều phụ nữ không dám sinh thêm bởi thị trường lao động chưa tạo cơ hội cho phụ nữ vừa sinh con vừa phát triển sự nghiệp. Với nhóm người có học vấn cao, việc có thêm con thường đồng nghĩa với lộ trình thăng tiến bị bỏ dở. Nhiều bà mẹ hiện đại còn lo ngại về chất lượng dịch vụ xã hội. Các nhu cầu về trường lớp, an toàn thực phẩm và y tế hiện chưa đáp ứng được kỳ vọng.
Việc chuyển sang mô hình gia đình hạt nhân khiến các cặp vợ chồng mất đi mạng lưới hỗ trợ từ ông bà. Khi sự giúp đỡ từ người thân trở thành điều xa xỉ, mọi áp lực chăm sóc dồn hết lên vai người mẹ. "Lựa chọn sinh một con trở thành giải pháp an toàn để họ bảo toàn chất lượng sống", bà Thúy nói.
Đó cũng là lý do Minh Hạnh, 29 tuổi, quê Bình Dương, thường cười khi bạn bè khuyên sinh thêm để nhận hỗ trợ từ thành phố. "Không ai sinh con chỉ để nhận 5 triệu đồng", chị nói.
Vợ chồng chị đón con đầu lòng năm 2022. Chồng làm thiết kế đồ họa, chị từng làm marketing nhưng chấp nhận ở nhà làm hậu phương. Nội ngoại ở cách 40 km nên vợ chồng tự xoay xở. Chị thường thức trắng đêm khi con ốm, đến việc mua cháo cũng phải nhờ người trông con giúp. Trở ngại lớn nhất của Hạnh là sự tự ti về công việc sau 5 năm nghỉ chăm con và dịch bệnh, kỹ năng dần tụt hậu giữa thị trường cạnh tranh khắc nghiệt.
Chuyên gia Phạm Thị Thúy cho rằng mức sinh dưới ngưỡng thay thế kéo dài đang để lại nhiều hệ quả. Đầu tiên là già hóa dân số, lực lượng lao động thu hẹp, tạo gánh nặng cho thế hệ trẻ. Những gia đình một con dễ khiến người cao tuổi sống một mình khi con cái đi làm xa, gia tăng nguy cơ cô đơn. Trẻ em thiếu tương tác với anh chị em dễ chịu kỳ vọng lớn, tạo thêm căng thẳng cho cả phụ huynh và trẻ.
Về chính sách, chuyên gia đánh giá các quy định hiện nay chưa đủ. Cần cải cách chế độ thai sản cho nam giới, tăng cường các lớp kỹ năng tiền hôn nhân và cải thiện chất lượng dịch vụ công thay vì chỉ dừng ở việc miễn phí y tế, giáo dục.
Cuối năm ngoái, chị Yến mở một sổ tiết kiệm cho tuổi già của mình. Là con một trong gia đình có cha mẹ ly hôn, chị hiểu cảm giác một mình gánh vác trách nhiệm. "Khoản tiết kiệm là cách tôi tự lo cho bản thân, không tạo gánh nặng cho con sau này", chị nói.
Một clip ghi lại cảnh một số thợ chụp ảnh dạo và cán bộ an ninh trật tự tại bãi biển Sầm Sơn (Thanh Hóa) quyên góp tiền giúp nhóm thiếu niên bắt xe về quê do vô tình bị rơi hết tiền khi tắm biển.
Ngày 1/6, trao đổi với phóng viên Dân trí, anh Văn Đình Thái, cán bộ Đội An ninh trật tự số 3 (phường Sầm Sơn) - người quay clip - cho biết sự việc xảy ra cách đây khoảng 3 ngày.
Khi đang làm nhiệm vụ tại bãi tắm B, anh Thái cùng một số người dân hành nghề chụp ảnh dạo phát hiện nhóm 4-5 thiếu niên đi dọc bãi biển với vẻ mặt lo lắng.
Qua trò chuyện, mọi người được biết các em quê ở tỉnh Ninh Bình, bắt ô tô vào Sầm Sơn để tắm biển. Tuy nhiên, khi chuẩn bị về, nhóm thiếu niên phát hiện đã làm rơi số tiền mang theo. Các em lo lắng không thể bắt được xe để về nhà.
Sau đó, anh Thái cùng một số người dân đã góp hơn 400.000 đồng để hỗ trợ các em có đủ tiền bắt xe về.
Theo anh Thái, khi quay clip, anh chỉ mong muốn lan tỏa những điều tích cực trong cộng đồng, góp phần tôn vinh những hành động đẹp của người dân địa phương và hình ảnh thân thiện của vùng đất du lịch Sầm Sơn.