Nằm cheo leo trên dãy Andes của Peru ở độ cao khoảng 5.100m so với mực nước biển, La Rinconada được xem là khu định cư cao nhất thế giới. Khoảng 50.000 người đang sinh sống tại đây giữa băng tuyết, không khí loãng và điều kiện hạ tầng thiếu thốn, với hy vọng tìm được vàng để đổi đời.
Phía sau những mỏ vàng nằm sâu trong núi là cuộc sống được nhiều người mô tả như “địa ngục trên mây”, nơi cư dân phải đối mặt với thiếu oxy, ô nhiễm hóa chất, bệnh tật và tuổi thọ ngắn ngủi.
La Rinconada nằm ở vùng Puno, phía Đông Nam Peru, dưới chân sông băng La Bella Durmiente và cách biên giới Bolivia khoảng 650km. Từ xa, thị trấn hiện lên như một cụm nhà tạm bằng tôn và gỗ bám trên sườn núi phủ tuyết trắng.
Con đường dẫn vào La Rinconada là tuyến độc đạo kéo dài qua những triền núi phủ đầy băng giá, đá vụn và bùn đất. Một chuyến đi thường mất nhiều ngày do địa hình hiểm trở và thời tiết khắc nghiệt.
Trong khi đó, không khí loãng kéo dài khiến nhiều cư dân mắc chứng bệnh núi mãn tính, tình trạng gây đau đầu, chóng mặt, khó thở và các vấn đề tim mạch nghiêm trọng.
Các nhà khoa học ước tính khoảng 25% dân số tại đây có thể mắc căn bệnh này. Tuy nhiên, cơ sở y tế ở La Rinconada vô cùng hạn chế. Với những trường hợp nặng, bệnh nhân thường phải được chuyển xuống vùng thấp hơn để điều trị.
Nhiệt độ tại đây thường xuyên xuống dưới 0 độ C. Đất đá lẫn băng tuyết và rác thải khai khoáng phủ kín các con đường lầy lội. Dẫu vậy, cuộc sống vẫn tiếp diễn giữa vùng đất được xem là một trong những nơi khắc nghiệt nhất mà con người sinh sống.
La Rinconada ban đầu chỉ là một trại khai thác vàng tạm thời, hình thành cách đây hơn 40 năm. Tuy nhiên, khi ngày càng nhiều người đổ về tìm vận may, nơi này dần phát triển thành khu dân cư đông đúc gần như không có quy hoạch hạ tầng.
Khu vực này không có hệ thống xử lý nước thải, cống rãnh hay dịch vụ vệ sinh hoàn chỉnh. Điện chỉ mới được lắp đặt từ đầu những năm 2000, trong khi lương thực phải vận chuyển từ vùng thấp hơn.
Người dân chủ yếu sử dụng nước mưa hoặc nước từ băng tan để sinh hoạt. Tuy nhiên, các nguồn nước này đang bị ô nhiễm nghiêm trọng bởi hoạt động khai thác vàng kéo dài nhiều năm.
Một số người từng đặt chân tới La Rinconada mô tả nơi đây giống “một bãi rác khổng lồ” nằm giữa vùng núi tuyết. Rác thải sinh hoạt và chất thải khai khoáng bị đổ hoặc đốt ngay bên ngoài khu dân cư.
Những căn nhà bằng tôn và gỗ mọc san sát trên sườn núi, xen lẫn các cửa hàng nhỏ, quán ăn tạm bợ và những con đường đất hẹp ngoằn ngoèo. Dù điều kiện khí hậu khắc nghiệt và thiếu thốn dịch vụ công cộng, La Rinconada vẫn tiếp tục mở rộng từng ngày.
Từ năm 2001-2009, giá vàng toàn cầu tăng, kéo theo làn sóng người đổ về La Rinconada tìm cơ hội đổi đời. Dân số thị trấn tăng nhanh lên hơn 50.000 người chỉ trong thời gian ngắn.
Kinh tế địa phương gần như phụ thuộc hoàn toàn vào khai thác vàng. Bao quanh thị trấn là hàng loạt mỏ vàng nhỏ hoạt động tự phát, nhiều nơi bị cho là khai thác trái phép.
Các thợ mỏ tại đây làm việc theo hệ thống gọi là “cachorreo”. Theo cơ chế này, họ làm việc liên tục khoảng 30 ngày mà không nhận lương. Đổi lại, vào ngày cuối cùng, họ được phép mang khỏi mỏ lượng quặng nhiều nhất có thể tự vác được. Nếu quặng chứa vàng, toàn bộ số vàng sẽ thuộc về họ. Nếu không tìm thấy vàng, coi như cả tháng lao động trắng tay.
Cơ hội đổi đời khiến hàng nghìn người chấp nhận đánh đổi sức khỏe để bám trụ tại vùng núi cao khắc nghiệt này. Mỗi ngày, các thợ mỏ phải đi bộ khoảng 30 phút để tới những đường hầm tối, thiếu ánh sáng và chứa đầy khí độc như thủy ngân, xyanua.
Phần lớn hoạt động khai thác được thực hiện thủ công. Thủy ngân được sử dụng phổ biến để tách vàng khỏi đá, khiến đất, nước và không khí tại La Rinconada ô nhiễm nặng.
Các hóa chất độc hại xâm nhập vào cơ thể người dân qua nguồn nước và không khí, làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh thần kinh, tim, gan, phổi và các vấn đề về trí nhớ. Nhiều cư dân bị đổi màu da hoặc ngộ độc thủy ngân sau thời gian dài sinh sống tại đây. Một số báo cáo cho rằng tuổi thọ trung bình của công nhân mỏ ở La Rinconada chỉ khoảng 30-35 năm, bằng gần một nửa mức trung bình của Peru.
Ngoài vấn đề ô nhiễm và an ninh, La Rinconada còn đối mặt với tác động từ biến đổi khí hậu khi các sông băng quanh khu vực đang dần tan chảy.
Dù điều kiện sống khắc nghiệt, La Rinconada vẫn tiếp tục thu hút người lao động nghèo từ nhiều nơi ở Peru. Với họ, vàng vẫn là cơ hội hiếm hoi để thay đổi cuộc sống, dù phải đánh đổi bằng sức khỏe và tuổi thọ giữa vùng núi cao lạnh giá quanh năm.
Năm 29 tuổi, Tiffany Tate ở Charlotte, bang North Carolina mua được căn nhà riêng. Trong buổi hẹn hò đầu, chàng trai đặt câu hỏi: "Nếu em tự mua nhà, đàn ông còn vai trò gì?". Người này cho biết không hiểu lý do Tiffany tìm kiếm mối quan hệ khi đã tự mua nhà. Đó là lần cuối họ gặp nhau.
"Tại sao việc tôi mua nhà lại là rào cản của chuyện yêu đương? Lẽ ra đó phải là một điểm cộng nhưng lại thành lý do để bị từ chối", Tiffany kể.
Xu hướng mua nhà của người độc thân
Khác biệt quan điểm hẹn hò ngày càng rõ trong bối cảnh tỷ lệ kết hôn và sinh con tại Mỹ giảm. Một khảo sát cho thấy 31% nam giới Gen Z đồng ý với quan điểm "vợ phải nghe lời chồng". Trong khi đó, phụ nữ trẻ ưu tiên sự nghiệp và độc lập tài chính.
Báo cáo năm 2025 của Hiệp hội Chuyên viên Địa ốc Quốc gia Mỹ (NAR) cho thấy phụ nữ độc thân chiếm 25% lượng người mua nhà lần đầu, cao gấp đôi tỷ lệ 10% của nam giới độc thân.
Dù thu nhập trung bình thấp hơn, phụ nữ sẵn sàng cắt giảm chi tiêu để mua nhà. Có 41% phụ nữ chấp nhận giảm chi tiêu giải trí, mua sắm, so với 31% ở nam giới độc thân.
Bà Daryl Fairweather, nhà kinh tế trưởng của nền tảng bất động sản Redfin, cho biết phụ nữ hiện đại ưu tiên nắm bắt cơ hội tài chính thay vì chờ đợi cột mốc kết hôn để mua nhà.
Tâm lý phòng thủ của nam giới
Tonya chuyển đến San Francisco năm 2021 để giảng dạy tại Đại học California. Cô mua căn hộ chung cư năm 36 tuổi để tích lũy tài sản. Chuyện tình cảm của cô gặp trục trặc ngay khi đối phương biết cô có nhà riêng.
Khi quen một người gần 50 tuổi qua mai mối, đến thăm căn hộ của Tonya, người đàn ông bình luận về giá thuê. Khi cô cho biết đây là nhà tự mua, người đàn ông nổi giận và chỉ trích cô. "Họ coi việc nữ giới đạt thành tựu hơn mình là hành động hạ thấp bản lĩnh đàn ông, ngay cả khi đối phương không có ý đó", Tonya nói.
Tiến sĩ kinh tế học Joanna Syrda từng công bố nghiên cứu năm 2019, chỉ ra mức độ căng thẳng của nam giới tăng lên khi vợ kiếm hơn 40% thu nhập gia đình. Tiến sĩ Y Joel Wong, chuyên gia tâm lý tại Đại học Indiana, cho biết nam giới có xu hướng muốn chứng tỏ bản lĩnh khi cảm thấy cái tôi bị đe dọa.
"Phụ nữ thành công hơn về kinh tế khiến đàn ông có cảm giác đánh mất một phần bản lĩnh phái mạnh", ông Wong nói.
Lựa chọn dừng lại
Diana Pegoraro, luật sư, mua căn hộ ở bờ biển Toronto (Canada) vào năm 2020. Cô cho biết căn hộ trở thành điểm xung đột trong các mối quan hệ. Dù nhiều người đủ khả năng mua nhà nhưng chọn đi thuê, họ vẫn yêu cầu cô dọn đến ở cùng thay vì chuyển về căn hộ của cô.
Sau khi thử cho thuê nhà để dọn đến sống cùng người yêu cũ và thất bại, Diana quyết định dừng các mối quan hệ nếu đối phương có thái độ tiêu cực về việc cô sở hữu tài sản.
Bà Fairweather nhận định việc chuyển đến sống trong nhà của bạn gái đi ngược lại chuẩn mực xã hội truyền thống, khiến nhiều nam giới e ngại.
Angela Johnson, môi giới bất động sản tại Los Angeles, cho biết lượng khách hàng nữ độc thân mua nhà đang tăng. Theo chị, nhóm này hào hứng với việc sở hữu nhà và không coi đây là một áp lực.
Tiffany, hiện 40 tuổi, cho biết cô xóa toàn bộ ứng dụng hẹn hò để dành thời gian cho những việc khác sau nhiều lần bị từ chối vì quá độc lập.
Vào mùa hè, cơ thể tiết nhiều mồ hôi nên dễ mất nước và khoáng chất, gây mệt mỏi, chán ăn. Vì vậy, cần duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý để bảo vệ sức khỏe và bù nước cho cơ thể.
Các chuyên gia khuyến cáo nên ăn đa dạng thực phẩm, đủ 4 nhóm chất gồm tinh bột, đạm, chất béo, vitamin và khoáng chất. Đồng thời, hạn chế món nhiều dầu mỡ, tăng cường rau xanh, trái cây tươi và uống đủ nước.
Theo TS.BS Nguyễn Trọng Hưng, Giám đốc Trung tâm tư vấn, Phục hồi dinh dưỡng và Kiểm soát béo phì, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chia sẻ với Sức khỏe & Đời sống, mùa hè nên ưu tiên các loại trái cây nhiều nước như dưa hấu, dưa chuột, dưa lê để bổ sung vitamin và khoáng chất. Những loại quả như xoài, mít, vải hay nhãn không phải là thực phẩm "nóng", tuy nhiên không nên ăn quá nhiều để tránh dư thừa năng lượng.
Ngoài ra, nên chọn các món luộc, hấp, salad, canh rau thay cho món chiên xào nhiều dầu mỡ. Các món canh như canh cua mồng tơi, canh bầu nấu tôm hay canh chua giúp dễ ăn và bổ sung điện giải cho cơ thể.
Mùa nóng cũng là thời điểm thực phẩm dễ hư hỏng, vì vậy cần chọn thực phẩm tươi sạch, bảo quản đúng cách và ăn ngay sau khi chế biến để đảm bảo an toàn sức khỏe.
Nước dừa vị ngọt mát, tính bình; vào kinh tỳ, thận và vị; tác dụng giải nhiệt, tiêu khát, lợi niệu, giải độc, cầm máu.
Nước dừa chứa nhiều nước; có protein, lipid, chất vô cơ, cacbonhydrat, Ca, P, Fe và nhiều acid amin, vitamin nhóm B. Hàm lượng magiê và kali rất phong phú và hỗn hợp các chất trong nước dừa tương tự như dịch trong tế bào nên được dùng làm nước bổ dưỡng, chữa chứng mất nước và phục hồi cân bằng chất điện giải.
Cùi dừa vị ngọt, tính bình; vào kinh tỳ, thận và vị; tác dụng ích khí bổ dưỡng, nhuận tràng và lợi niệu; trị say nắng, say nóng, sốt khát nước, nôn mất nước, phù nề, tiểu ít, mụn nhọt lở ngứa, viêm da, chàm chốc.
Cách pha nước chanh giải nhiệt
Dù có nhiều lợi ích, nước chanh nên được pha loãng để tránh ảnh hưởng đến men răng và dạ dày. Những người bị trào ngược hoặc viêm loét dạ dày cần thận trọng.
Cách làm đơn giản:
1 quả chanh tươi 250 - 300 ml nước
Có thể thêm một chút muối hoặc mật ong
Khuấy đều và dùng mát.
Nhìn chung, nước chanh là thức uống dễ làm, chi phí thấp nhưng mang lại nhiều lợi ích nếu sử dụng hợp lý. Trong mùa nắng nóng, lựa chọn những thức uống tự nhiên như nước chanh không chỉ giúp giải nhiệt mà còn góp phần duy trì sức khỏe tổng thể.
Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Võ Văn Minh - Hiệu trưởng Trường ĐH Sư phạm (ĐH Đà Nẵng) - cho rằng nếu nhìn nhận theo hướng "cấm" hoặc "không cấm" thì dễ rơi vào cách tiếp cận cực đoan bởi đây là câu chuyện liên quan đến giáo dục trong bối cảnh mới.
* Nhiều quốc gia gần đây đã ban hành luật cấm người dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội. Quan điểm của ông về vấn đề này ra sao?
- Mạng xã hội hiện nay không còn là một công cụ bên ngoài mà đã trở thành một phần trong môi trường sống của học sinh. Các em học qua video ngắn, trao đổi với bạn bè qua nền tảng số, tiếp cận thông tin từ nhiều nguồn khác nhau.
Dù nhà trường có cấm thì học sinh vẫn có thể sử dụng bên ngoài. Do đó vấn đề đặt ra lúc này không phải là "có cho dùng hay không" mà là "làm thế nào để các em sử dụng một cách đúng đắn và có trách nhiệm".
* Không chỉ ảnh hưởng tới thời gian, mức độ tập trung học hành, việc học sinh dùng mạng xã hội tạo ra rất nhiều nguy cơ khi nhận thức và kỹ năng ứng xử trên môi trường mạng chưa đầy đủ. Những lo ngại này có đúng không?
- Tôi cho rằng những lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở. Mạng xã hội có thể khiến học sinh lệ thuộc, giảm khả năng tập trung và tư duy độc lập.
Thông tin sai lệch, nội dung độc hại lan truyền nhanh cũng là vấn đề đáng lo. Ngoài ra, việc kiểm soát và đảm bảo công bằng trong học tập cũng trở nên khó khăn hơn khi mạng xã hội quá phổ biến.
Tuy nhiên ở chiều ngược lại, mạng xã hội cũng mở ra cơ hội học tập, giúp học sinh tiếp cận tri thức nhanh hơn, mở rộng giao tiếp và phát triển kỹ năng tự học. Cả hai cách nhìn này đều đúng nhưng sẽ thiếu nếu chỉ nhìn một phía.
* Nhưng nếu không cấm mạng xã hội thì sẽ rất khó để quản lý học sinh?
- Với trẻ nhỏ chúng ta cần ưu tiên bảo vệ và hạn chế tiếp xúc, với lứa tuổi trung gian cần hướng dẫn và kiểm soát, còn với học sinh lớn thì nên trao quyền đi kèm trách nhiệm. Cách tiếp cận phân tầng sẽ hợp lý hơn so với một quy định đồng loạt.
Giáo viên không chỉ truyền đạt kiến thức mà cần định hướng, giúp học sinh phân biệt đúng - sai, biết chọn lọc thông tin và giữ được bản lĩnh trước môi trường số. Quan trọng hơn là truyền cảm hứng để học sinh học một cách chủ động.
* Theo ông, ai sẽ "dẫn dắt" học sinh làm chủ mình khi dùng mạng xã hội để không xảy ra những hệ lụy xấu?
- Đây là trách nhiệm chung. Nhà trường cần có quy định phù hợp và đổi mới phương pháp dạy học. Giáo viên đóng vai trò hướng dẫn và đồng hành. Gia đình cần quan tâm, giám sát và định hướng.
Xã hội cũng cần truyền thông có trách nhiệm, tránh những quan điểm cực đoan. Điều quan trọng là không nên để những lo ngại nhất thời dẫn đến các quyết định thiếu cân nhắc dài hạn.
