Những câu hỏi của nhà trường khiến người mẹ Việt ngạc nhiên. Hiệu trưởng và giáo viên không nói đến chuyện phạt hay dạy lại trẻ mà liên tục đặt câu hỏi về đời sống gia đình như: Bố mẹ có thường cãi nhau trước mặt con không? Gần đây nhà có ai mới chuyển đến sống cùng không? Cô giáo nói trẻ không đi vệ sinh đúng chỗ có thể là biểu hiện của bất ổn tâm lý.
Không khí cuộc họp thêm căng thẳng khi giáo viên hỏi về sự vắng mặt của bố. Chị Ngọc cho biết mình ở nhà chăm sóc con toàn thời gian để chồng tập trung làm việc, lo kinh tế gia đình. Tuy nhiên, nhà trường không chấp nhận lý do này. Việc nuôi dạy con không thể dồn lên vai một người. Trong giáo dục Bỉ, sự hiện diện của người bố là rất quan trọng với sự phát triển của trẻ. Người bố không được phép vắng mặt nếu không có lý do đặc biệt. Chồng chị Ngọc được yêu cầu tham gia đón con và xem văn nghệ ở trường.
“Tôi hơi sốc vì tư duy giáo dục này rất khác ở Việt Nam”, chị Ngọc, 33 tuổi, quê Hà Nội, kể về những ngày đầu cho con đi học mẫu giáo ở xứ người.
Chia sẻ của chị Ngọc nhận được đồng cảm của nhiều phụ huynh Việt ở Bỉ. Một người mẹ có con 24 tháng tuổi nói thấy thương khi con phải tự ăn, không được giáo viên hỗ trợ. Đến bữa, nếu con từ chối ăn, giáo viên chỉ hỏi lại một, hai lần rồi dọn khay sau khoảng 30-40 phút, để đứa trẻ chịu đói.
Trường mẫu giáo ở Bỉ chỉ lên thực đơn và giờ ăn, còn đứa trẻ được quyền quyết định ăn bao nhiêu hoặc có ăn hay không. Các giáo viên giải thích đây là cách để trẻ cảm nhận cơn đói, hiểu giá trị của việc ăn và học cách lắng nghe nhu cầu của cơ thể.
Bé được gần hai tuổi, chị Ngọc thêm một lần bất ngờ khi trường thông báo các con sẽ tham gia lớp học bơi bắt buộc. Con chị vốn hay ốm vặt, thể trạng yếu nên chị không yên tâm để con xuống nước từ quá sớm.
Chồng chị nói đây là điều bình thường ở Bỉ. Trẻ được khuyến khích vận động và làm quen với nước từ rất sớm. Việc rèn thể chất tại trường học được coi trọng ngang với giờ học trên lớp. Ngoài học bơi, trẻ từ 3 tuổi còn phải tham gia trượt tuyết với mức phí 1.200 USD. Phụ huynh nào không đủ điều kiện có thể đóng trả góp.
Những “cú sốc” như của chị Ngọc khi cho con đi học ở Bỉ từng được phản ánh trong nghiên cứu của giáo sư Đại học Bang Michigan (Mỹ) Désirée Baolian Qin về “Nghịch âm văn hóa” (Cultural Dissonance) trong những gia đình gốc Á khi định cư tại phương Tây. Khoảng 60-70% người nhập cư gốc Á thừa nhận gặp phải áp lực thích nghi văn hóa (acculturative stress) đáng kể trong hai năm đầu định cư. Họ thường cảm thấy hệ thống trường học phương Tây quá khác biệt, dẫn đến cảm giác lo lắng, căng thẳng.
Joke Otter van Zuijlen, Hiệu trưởng SmartKids International ở phường An Khánh, TP HCM, người có 30 năm kinh nghiệm giáo dục ở châu Âu, cho rằng cú sốc này bắt nguồn từ khác biệt trong cách nuôi dạy trẻ và vai trò của gia đình.
Tại các trường mẫu giáo châu Âu, trẻ 18 tháng tuổi đã phải ăn được thức ăn thô, tự cầm thìa ngồi ăn thay vì chờ người lớn giúp. Trong khi đó, nhiều cha mẹ Việt vẫn giữ thói quen đút cháo, bế con tận lớp, thậm chí, không muốn trẻ đi chân trần trên cỏ.
Chuyên gia cho rằng điều kiện sống và sự hỗ trợ từ bên ngoài tạo nên sự khác biệt này. Tại Việt Nam, nhiều gia đình khá giả thường thuê bảo mẫu để chăm sóc trẻ. Ở Hà Lan, chi phí thuê người giúp việc có thể lên đến 5.000 USD mỗi tháng, ngay cả những gia đình thu nhập cao cũng hiếm khi có người giúp việc. Trẻ em từ 18 tháng đã phải tự chủ sinh hoạt cá nhân như đeo ba lô, đi giày hay rửa tay.
Dù có sự khác biệt rõ rệt, bà Joke cho rằng không nên lý tưởng hóa bất kỳ phương pháp nào bởi giáo dục luôn gắn liền với đặc thù văn hóa. Văn hóa châu Á coi gia đình là trung tâm, đề cao sự gắn kết, tình cảm giữa các thế hệ nên trẻ thường nhận được sự chăm sóc tỉ mỉ từ ông bà, cha mẹ. Trong khi đó, phương Tây ưu tiên tính cá nhân và sự độc lập.
“Chính sự giao thoa giữa các hệ giá trị này khiến phụ huynh dễ gặp áp lực khi tiếp cận hệ thống giáo dục mới”, bà nói.
Chị Ngô Thị Bắc, 40 tuổi, sống tại Melbourne, Australia, có con gái ba tuổi chuẩn bị vào mẫu giáo. Chị đã lường trước sự khác biệt này khi nhiều lần chứng kiến cảnh những đứa trẻ hàng xóm chạy nhảy ngoài trời lạnh chỉ với chiếc quần đùi và áo thun cộc tay. Da thịt chúng đỏ ửng vì lạnh, vục tay vào vũng nước, lấm lem trong đất cát. Trong khi đó, mỗi lần trời trở lạnh, con gái chị được mẹ “bọc” kín mít với đủ lớp áo len, khăn quàng và mũ trùm đầu.
Chị nhận ra con mình rồi cũng phải bước vào môi trường đề cao tính tự lập như trẻ khác. Để con dễ thích nghi khi vào mẫu giáo, vợ chồng chị bắt đầu rèn nếp sinh hoạt cho con. Khi 11 tháng tuổi, bé đã được tập tự xúc ăn. Mỗi tuần, vợ chồng chị đưa con đến các khu vui chơi công cộng gần nhà, chỉ cách khu dân cư khoảng 5 phút đi bộ. Mạng lưới này dày đặc ở Australia, được thiết kế lồng ghép yếu tố học tập với bảng chữ cái, con số và tên loài vật gắn trên thiết bị vui chơi.
“Tiếp xúc và học qua các hoạt động vui chơi từ sớm, con sẽ không bị sốc hay khóc nhiều khi bắt đầu đi mẫu giáo”, chị nói.
Bà Joke Otter van Zuijlen cho rằng rào cản lớn nhất của phụ huynh Việt khi ra nước ngoài không phải là ngôn ngữ mà là sự khép kín. Việc nhà trường mời họp hay đặt câu hỏi về đời tư thực chất là để tìm giải pháp hỗ trợ trẻ. Phụ huynh nên chủ động chia sẻ thói quen sinh hoạt và bối cảnh văn hóa của gia đình, thay vì giữ tâm lý phòng thủ. Sự trao đổi trực tiếp giúp giảm hiểu lầm và giúp giáo viên hiểu đúng hoàn cảnh để hỗ trợ trẻ tốt hơn.
Chuyên gia khuyên bố mẹ cần điều chỉnh cách nhìn về việc học. Thay vì đặt nặng ghi nhớ sớm như màu sắc hay toán học, nên để trẻ học qua trải nghiệm hằng ngày, kể cả việc chơi với cát, nước hay bùn đất. Những hoạt động này giúp trẻ phát triển vận động, tăng sự tự tin và dễ thích nghi hơn với môi trường mới.
“Nên để trẻ học cách đối mặt với những bất tiện nhỏ từ sớm, bởi đó chính là nền tảng của khả năng thích ứng linh hoạt trong một thế giới không ngừng biến đổi”, bà nói.
Không ít cụ ông, cụ bà trên thế giới vẫn sống khỏe mạnh, minh mẫn ở tuổi ngoài 100 khiến nhiều người tò mò về bí quyết trường thọ của họ. Điều thú vị là đằng sau những cuộc đời kéo dài hơn một thế kỷ ấy thường không phải chế độ đắt đỏ hay phương pháp quá cầu kỳ, mà chỉ là những thói quen sống giản dị được duy trì suốt nhiều năm.
Điển hình trường hợp ông James Sneed hiện sống tại Shiloh, bang Alabama, Mỹ. Cụ là cựu binh Lục quân từng tham gia Thế chiến II và đã chứng kiến nhiều giai đoạn khắc nghiệt nhất của thế kỷ 20. Dù vậy, người đàn ông hơn một thế kỷ tuổi đời này vẫn khiến nhiều người ngạc nhiên bởi sự minh mẫn, khỏe khoắn và nguồn năng lượng tích cực.
"Luôn cố gắng để mọi thứ từ tốt thành tốt hơn, từ tốt hơn thành tốt nhất", ông chia sẻ.
Tuổi thơ của James Sneed không mấy êm đềm khi mẹ qua đời lúc ông mới 9 tuổi. Sau đó, ông sống cùng bà nội cho đến khi cha tái hôn. May mắn là mẹ kế dành cho ông tình yêu thương chân thành như con ruột.
Lớn lên giữa thời kỳ Đại Khủng hoảng, đến năm 18 tuổi, James Sneed nhập ngũ chỉ vài tháng sau sự kiện Trân Châu Cảng. Sau khóa huấn luyện, ông được điều động tới Bắc Phi, Italy rồi Thụy Sỹ.
Nhớ lại những ngày tháng chiến tranh, ông kể bản thân từng sống trong sợ hãi tột độ giữa tiếng bom đạn và còi báo động vang lên suốt ngày đêm.
"Ai mà không sợ cho được. Máy bay liên tục thả bom, chẳng thể nào ngủ nổi", ông hồi tưởng.
Khi chiến tranh kết thúc, ông tiếp tục trải qua 361 ngày lênh đênh trên tàu để chờ các hiệp ước có hiệu lực trước khi được trở về nhà.
Theo ông Sneed, điều giúp bản thân vượt qua tất cả chính là luôn giữ hy vọng và không cho phép mình gục ngã trước nghịch cảnh.
Sau chiến tranh, ông trở lại cuộc sống đời thường với công việc lao động giản dị, kiếm từng đồng ít ỏi để xây dựng mái ấm gia đình. Trong khi đó, vợ ông là bà Minnie trở thành một trong những giáo viên da màu tiên phong tham gia phong trào xóa bỏ phân biệt chủng tộc tại các trường học dành cho người da trắng.
Hai vợ chồng đã phải đối mặt với không ít bất công, nhưng chưa bao giờ từ bỏ niềm tin vào cuộc sống tốt đẹp hơn.
Ông Sneed cũng từng tham gia chi hội địa phương của NAACP tổ chức đấu tranh vì quyền lợi của người da màu tại Mỹ. Sau này, ông được vinh danh trong Sảnh danh vọng Người cao tuổi bang Alabama vì những đóng góp cho cộng đồng.
Ở tuổi ngoài 100, cụ ông vẫn duy trì thói quen tập thể dục ba buổi mỗi tuần khi tham gia sinh hoạt cùng nhóm người cao tuổi địa phương.
"Tôi từng trải qua rất nhiều thất vọng trong đời. Nhưng tôi luôn giữ cho mình bận rộn và bình thản, vì thế chẳng điều gì có thể khiến tôi phiền lòng quá lâu", ông nói.
Con gái ông cho biết cha mình đến nay vẫn là chỗ dựa tinh thần vững chắc của cả gia đình nhờ lối sống chăm chỉ, vị tha và luôn nghĩ cho người khác.
Dự kiến vào tháng 9/2026, ông James Sneed sẽ bước sang tuổi 104. Sau hơn một thế kỷ trải nghiệm đủ vui buồn của cuộc đời, điều ông muốn nhắn nhủ chỉ đơn giản là: "Hãy làm điều tốt đẹp với tất cả những người bạn gặp, ở bất cứ nơi nào bạn đặt chân tới".
Những câu chuyện sống thọ không chỉ là minh chứng cho sức bền kỳ diệu của cơ thể con người, mà còn gợi mở về cách mỗi người lựa chọn sống mỗi ngày. Dù khác nhau về hoàn cảnh, điểm chung của họ vẫn là tinh thần lạc quan, sự kiên trì và lối sống giản dị bền bỉ theo năm tháng.
Khác mọi năm, ấn bản năm nay tạo bước ngoặt khi đặt giới trẻ làm tâm điểm phân tích. Trong sáu chương chuyên sâu, trọng tâm dồn vào các chương giải mã mối liên hệ giữa thanh thiếu niên và kỷ nguyên số.
Suốt hơn một thập kỷ, chúng ta mặc định sự phát triển của công nghệ và kết nối số tỉ lệ thuận với chất lượng sống. Nhưng lần đầu tiên trong lịch sử báo cáo, người trẻ vốn là thế hệ lẽ ra tràn đầy nhựa sống lại đang kém hạnh phúc hơn cả thế hệ cha ông mình.
Báo cáo xoáy sâu vào thủ phạm mang tên "nghịch lý mạng xã hội". Với chuyên đề "Bẫy sản phẩm và sự lãng phí thời gian", các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng những thuật toán gây nghiện đang âm thầm tước đoạt của thanh niên những giá trị nền tảng như giấc ngủ, sự vận động, đặc biệt là năng lực thấu cảm trực tiếp.
Chúng ta đang đối mặt với một thế hệ "cô đơn trên mạng". Khi một người trẻ dành hơn bảy giờ mỗi ngày để đắm mình trong thế giới ảo, họ không chỉ tiêu tốn thời gian mà còn tự nhốt mình vào một cái bẫy so sánh xã hội khốc liệt.
Những tiêu chuẩn vẻ đẹp phi thực tế và áp lực phải "trông thật hoàn hảo" trên màn hình đang bào mòn lòng tự trọng, tạo ra một lỗ hổng lớn về trí tuệ cảm xúc (EQ).
Báo cáo nhấn mạnh sự thiếu hụt trong giao thoa giáo dục gia đình và công nghệ. Cha mẹ nỗ lực cung cấp cho con cái những thiết bị tân tiến nhất cũng là lúc vô tình bỏ quên việc xây dựng những tương tác cảm xúc ngoài đời thực.
Sự im lặng trong các bữa cơm gia đình khi mỗi thành viên đều cúi đầu vào màn hình chính là khởi đầu cho những xung đột thế hệ và áp lực đô thị mà người trẻ phải gánh chịu.
Dù báo cáo tập trung dữ liệu tại các nước phát triển nhưng có thể xem như hồi chuông cảnh tỉnh cho các đô thị lớn như TP.HCM, Hà Nội. Tốc độ số hóa chóng mặt đang đẩy giới trẻ Việt Nam vào kịch bản tương tự. Hạnh phúc không nằm ở số lượt like hay sự nhận diện trên thế giới ảo.
Báo cáo này khẳng định sự thức tỉnh và quay lại với các kết nối đời thực mới là con đường duy nhất để thế hệ tương lai thoát khỏi hiện trạng tâm lý "trầm uất" thời kỹ thuật số.
Đã đến lúc cần cuộc đối thoại thẳng thắn về việc giành lấy lại sự thấu hiểu và kết nối gia đình làm trục giá trị cốt lõi thay vì phó mặc tâm hồn người trẻ cho những thuật toán không cảm xúc.
Theo ông Nguyễn Văn Chín, Trưởng ban quản lý Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn, giếng đã hơn 500 năm tuổi, có trước khi xây dựng chùa. “Năm 1978, hạn hán khủng khiếp khiến hầu hết giếng trong vùng đều khô đáy nhưng giếng này vẫn đầy nước”, ông Chín kể.
Hơn 40 năm gắn bó với công tác bảo tồn Chùa Bà, ông Chín dành nhiều thời gian tìm hiểu lịch sử thương cảng Nước Mặn. Theo ông, khu vực Chùa Bà ngày nay là cảng thị Nước Mặn, thương cảng sầm uất, nơi từng diễn ra nhiều hoạt động buôn bán giữa các thương nhân trong và ngoài nước.
“Dưới đáy hồ nước trong khuôn viên chùa từng phát hiện những neo tàu biển cỡ lớn bị vùi sâu trong bùn cùng nhiều đoạn dây thừng lớn. Đến nay, mỗi khi đào móng nhà, người dân vẫn tìm thấy mảnh gốm sứ cổ và nhiều di vật liên quan đến hoạt động hàng hải, minh chứng nơi đây từng là một thương cảng sầm uất”, ông Chín nói
Theo các tư liệu lịch sử, thế kỷ II-XV, cư dân Chăm Pa sinh sống ở vùng cận biển Nước Mặn, biết đào giếng trên các cồn cát để tìm mạch nước ngọt.
Đến thế kỷ XVI, khi cộng đồng người Hoa đến định cư, Nước Mặn phát triển thành đầu mối giao thương quốc tế. Nguồn nước từ các giếng cổ được sử dụng để cung cấp cho thương thuyền trước những hải trình dài.
Từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XVIII, Nước Mặn là một trong những thương cảng lớn của xứ Đàng Trong, sánh cùng Hội An (Quảng Nam cũ), Thanh Hà (Huế) và Gia Định (TPHCM).
Đây không chỉ là nơi giao thương hàng hóa trong nước mà còn đón nhiều tàu buôn quốc tế đến trao đổi hàng hóa.
Đến giữa thế kỷ XVIII, khi cửa biển dần bồi lấp, tàu thuyền lớn không còn cập bến được, thương cảng Nước Mặn cũng suy tàn. Tuy nhiên, những giếng nước của người Chăm Pa xưa tồn tại gần như nguyên vẹn, trở thành chứng tích hiếm hoi của một thương cảng từng phồn thịnh bậc nhất Đàng Trong.
Ngoài giếng vuông trong khuôn viên Chùa Bà, khu vực Cảng thị Nước Mặn còn lưu giữ một số giếng cổ của người Chăm. Điều đặc biệt của những giếng này không chỉ nằm ở hình dáng vuông mà còn là chất lượng nguồn nước. Dù từng nằm ở cồn cát ven biển, nơi thường chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, nước trong giếng vẫn trong, ngọt mát quanh năm.
Theo ông Chín, bí quyết nằm ở kỹ thuật khai thác mạch nước ngầm và xây dựng của người Chăm xưa. Khác với giếng thông thường, giếng vuông không đào quá sâu nhưng luôn có nguồn nước dồi dào.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Ngọc, nguyên Giám đốc Bảo tàng Bình Định (nay là Gia Lai), cho biết hệ thống giếng Chăm Pa ở Bình Định xưa, khu vực Trung Trung Bộ có cả giếng vuông và giếng tròn. Tuy nhiên, trong dân gian, người dân quen gọi chung là giếng vuông.
“Một số giếng được chỉnh sửa phần miệng để thuận tiện sử dụng nhưng cấu trúc vuông bên trong vẫn được giữ nguyên. Điều đáng chú ý là giếng khá nông nhưng nước chưa bao giờ cạn, kể cả trong những đợt nắng hạn gay gắt. Độ trong và vị ngọt của nước đã trở thành niềm tự hào của nhiều làng biển”, ông Ngọc cho biết.
Theo ông Ngọc, hệ thống giếng cổ không chỉ là công trình khai thác nước mà còn là di sản văn hóa của người Chăm Pa, kết tinh tri thức về địa mạch, kỹ thuật xây dựng và tín ngưỡng gắn với nguồn nước.
Chùa Bà Nước Mặn tọa lạc tại thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc, Gia Lai, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng 25km. Ngôi chùa được xây dựng thế kỷ XVI-XVII, trong giai đoạn cảng thị Nước Mặn phát triển hưng thịnh. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương mà còn lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất này.
Năm 2010, Chùa Bà Nước Mặn được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Năm 2022, lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
