Tôi nghỉ hưu khi đã bước qua tuổi 60. Hơn 30 năm đi làm, tôi gần như sống theo một guồng quay cố định: sáng đi sớm, tối về muộn, cuối tuần cũng hiếm khi thật sự nghỉ ngơi. Tôi thuộc kiểu người lúc nào cũng sợ mình không đủ cố gắng. Cơ quan cần tăng ca, tôi cũng nhận. Đồng nghiệp nghỉ, tôi cũng làm thay. Nhiều năm liền, cuộc sống của tôi chỉ xoay quanh hai chữ “trách nhiệm”.
Mỗi lần mệt, tôi lại tự nhủ: “Ráng thêm vài năm nữa thôi, về hưu rồi tha hồ nghỉ”. Và thực tế là tôi đã có nhà cửa, có tiền tiết kiệm để dưỡng già. Tôi từng mơ về những ngày nghỉ hưu rất đẹp: sáng uống cà phê, chiều đi bộ, cùng vợ đi du lịch. Tôi nghĩ mình sẽ có thời gian đọc sách, chăm cây, gặp bạn bè cũ. Nhưng thực tế lại không giống tưởng tượng.
Hệ quả của những năm tháng làm việc đến kiệt sức khiến tôi mang theo nhiều bệnh tật ở tuổi xế chiều. Đầu gối tôi đau khi đi bộ lâu. Rối loạn huyết áp nên tôi phải uống thuốc mỗi ngày. Chưa kể bệnh mất ngủ kinh niên kéo dài gần 10 năm qua. Có lúc ngồi ở nhà, tôi tự hỏi: “Mình đã đánh đổi quá nhiều để làm gì?”.
Ngày các con còn nhỏ, tôi gần như luôn vắng mặt ở nhà. Sáng tôi đi làm trước khi con thức dậy, tối về thì chúng đã học xong hoặc chuẩn bị đi ngủ. Cuối tuần nhiều khi tôi vẫn ôm việc. Tôi còn nhớ có lần con gái diễn văn nghệ ở trường. Tôi đã hứa sẽ đến xem, nhưng đúng hôm đó cơ quan có cuộc họp đột xuất. Đến giờ tôi vẫn nhớ ánh mắt hụt hẫng của con hôm ấy.
>> 15 năm nghỉ hưu giúp tôi nhận ra tuổi già đáng giá nhường nào
Ngày đó tôi cứ nghĩ chỉ cần kiếm tiền, lo đầy đủ vật chất là đã làm tròn trách nhiệm của một người cha. Nhưng càng lớn tuổi tôi càng hiểu, điều con cái cần nhiều khi chỉ là vài bữa cơm đủ mặt, một buổi đưa đón hay cảm giác có cha mẹ bên cạnh. Bây giờ các con đều trưởng thành, có cuộc sống riêng. Chúng vẫn thương và quan tâm tôi, nhưng cảm giác tiếc nuối vì đã bỏ lỡ quá nhiều năm tháng của con thì không thể biến mất.
Tôi biết rất nhiều người ở tuổi trung niên giống mình. Chúng ta lớn lên trong suy nghĩ phải hy sinh hết cho gia đình, phải làm đến khi không còn sức mới dám nghỉ. Nhiều người xem việc lao lực là trách nhiệm, thậm chí là niềm tự hào. Nhưng đến một lúc nào đó, bạn sẽ nhận ra tiền có thể kiếm thêm, công việc có thể thay thế, còn sức khỏe thì mất rất khó lấy lại.
Nếu được quay lại, tôi vẫn sẽ chăm chỉ làm việc, nhưng tôi sẽ không sống như trước nữa. Tôi sẽ dành thời gian cho bản thân nhiều hơn, ngủ sớm hơn, đi khám sức khỏe định kỳ và bớt ôm hết mọi thứ vào người. Quan trọng nhất là tôi sẽ dành nhiều thời gian hơn cho gia đình khi còn có thể.
Trước kia, tôi từng nghĩ, sau này có cháu nội thì mình sẽ là người bế bồng, chăm nom để đỡ đần con cái. Đó dường như là điều rất nhiều người ở thế hệ tôi mặc nhiên xem là trách nhiệm. Nhưng đến khi con trai lập gia đình, sinh con, tôi lại là người chủ động nói với các con: "Thà bỏ khoảng 10 triệu đồng mỗi tháng thuê giúp việc, chứ mẹ không nhận trông cháu".
Nhiều người nghe xong bảo tôi ích kỷ. Có người còn nói tôi không thương con, không thương cháu. Thực ra, chỉ người trong cuộc mới hiểu, quyết định ấy không hề xuất phát từ sự vô trách nhiệm hay thiếu tình cảm. Ngược lại, vì thương con, thương cháu nên tôi mới tính kỹ như vậy.
Tôi biết chăm một đứa trẻ vất vả đến mức nào? Thức đêm, bế ẵm, cho ăn, thay tã... tất cả đều tốn sức. Nhưng nếu chỉ có chuyện vất vả thì tôi vẫn có thể cố gắng được. Điều khiến tôi ngần ngại nhất lại là khoảng cách trong cách nuôi dạy con giữa hai thế hệ.
Thời chúng tôi nuôi con khác bây giờ rất nhiều. Ngày xưa, trẻ khóc thì bế, ăn thì cố đút cho hết bát, lớn lên chủ yếu nhờ kinh nghiệm ông bà truyền lại. Còn bây giờ, mọi thứ đều có sách, có chuyên gia, có mạng xã hội. Con dâu tôi đọc rất nhiều, có nguyên tắc rất rõ ràng trong việc chăm con. Có những điều tôi thấy bình thường thì con lại cho là không khoa học. Có những việc con yêu cầu, tôi lại cảm thấy quá cầu kỳ.
Nếu tôi là người trông cháu cả ngày, những khác biệt ấy chắc chắn sẽ xuất hiện liên tục. Tôi làm theo ý mình thì con không yên tâm. Tôi cố làm theo ý con thì nhiều lúc lại thấy áp lực. Mà trẻ con đâu phải cái máy, chỉ cần lệch một chút là người lớn lại bắt đầu góp ý, nhắc nhở.
Điều đáng nói là mình bỏ biết bao công sức nhưng chưa chắc đã được ghi nhận. Làm tốt thì ai cũng nghĩ đó là chuyện đương nhiên. Chỉ cần có một việc chưa vừa ý là dễ khiến cả hai bên khó chịu. Tôi từng chứng kiến không ít gia đình vì chuyện chăm trẻ mà mẹ chồng, nàng dâu từ quý mến chuyển sang xa cách. Ban đầu chỉ là góp ý nhỏ, sau thành trách móc. Người thì nghĩ mình có kinh nghiệm hơn, người lại cho rằng con mình thì mình có quyền quyết định.
Tôi không muốn gia đình mình rơi vào hoàn cảnh ấy. Tôi vẫn muốn làm trong trách nhiệm một người bà: sang chơi với cháu, bế cháu, kể chuyện, mua cho cháu mấy món đồ chơi, đưa cháu đi công viên... Tôi muốn những lần gặp nhau đều là niềm vui, chứ không phải bắt đầu bằng câu hỏi của con: "Hôm nay bà cho cháu ăn gì?", "sao bà lại làm thế này?", hay những ánh mắt không hài lòng mà cả hai bên đều cố giấu.
Có người bảo thuê giúp việc mỗi tháng mất khoảng 10 triệu đồng là tốn kém. Tôi lại nghĩ đó là khoản tiền đáng bỏ ra nếu đổi lấy sự thoải mái và hòa thuận của cả gia đình. Người giúp việc làm đúng công việc của họ, có yêu cầu thì điều chỉnh. Còn tình cảm mẹ con, mẹ chồng nàng dâu, một khi đã sứt mẻ thì rất khó hàn gắn.
Tôi vẫn sẽ hỗ trợ các con khi cần. Con bận đột xuất, người giúp việc nghỉ, cháu ốm... tôi sẵn sàng sang phụ. Nhưng tôi không muốn trở thành người chăm cháu toàn thời gian. Đó không phải là trốn tránh trách nhiệm, mà là lựa chọn một cách đồng hành phù hợp với hoàn cảnh của gia đình mình. Với tôi, giữ được sự vui vẻ với con cháu trong nhiều năm còn quý hơn việc hy sinh tất cả, để rồi sau đó chỉ còn lại những mâu thuẫn và tổn thương.
Những ngày cuối tháng 5, đầu tháng 6, nền nhiệt tại các tỉnh miền Bắc và miền Trung liên tục chạm ngưỡng 40 độ C, có nơi vượt qua kỷ lục do hiệu ứng đô thị và gió Lào.
Giữa cái lò lửa hầm hập ấy, hàng triệu học sinh phổ thông lại phải căng mình, vắt kiệt những giọt mồ hôi cuối cùng để chạy đua trong các kỳ thi chuyển cấp và tốt nghiệp THPT.
Nhìn những gương mặt phờ phạc, những chiếc áo ướt đầm đìa của các cháu tôi lại nhớ về mùa thi đại học năm 2000 của thế hệ mình. Hơn một phần tư thế kỷ trôi qua, dù phòng thi nay đã có thêm cây quạt, chiếc điều hòa, nhưng con cái chúng ta vẫn đang phải đối chọi với thiên tai khí hậu bằng một lịch trình xơ cứng từ thế kỷ trước.
Tại sao chúng ta không chủ động điều chỉnh lịch trình giáo dục để bảo vệ sức khỏe của học sinh?
Tôi nghĩ đã đến lúc cần thay đổi tư duy quản lý vĩ mô: "Quản lý đồng bộ không có nghĩa là bắt buộc phải đồng loạt". Việc áp một cái khuôn duy nhất về thời gian học, thời gian thi và tuyển sinh cho cả 34 tỉnh thành bất chấp sự khác biệt lớn về địa lý và khí hậu đang gây khó khăn cho thí sinh và sức khỏe xã hội.
Vì vậy tôi để xuất một số giải pháp sau:
- Đẩy lịch thi lên sớm để "tránh nắng" cho học sinh
Việt Nam có đặc điểm khí hậu phân hóa rất rõ rệt theo vĩ độ. Giai đoạn tháng 6 - 7 là đỉnh điểm nắng nóng ở phía Bắc và miền Trung, nhưng lại là mùa mưa mát mẻ ở Nam Bộ. Việc bắt tất cả học sinh cả nước phải bước vào phòng thi cùng một ngày là một sự cào bằng cơ học.
Với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, quản trị số và ngân hàng đề thi chuẩn hóa, rào cản "phải thi chung một ngày" hoàn toàn có thể xóa bỏ. Chúng ta hoàn toàn có thể tổ chức thi tốt nghiệp, thi đánh giá năng lực thành nhiều đợt trong năm trên máy tính như cách các chứng chỉ quốc tế đang làm.
Giải pháp căn cơ nhất hiện nay là mạnh dạn giao quyền tự chủ cho các địa phương tự quyết định khung thời gian phù hợp với thời tiết vùng mình:
- Các tỉnh từ Hà Tĩnh trở ra miền Bắc: Cần đẩy tiến độ năm học lên sớm để kết thúc toàn bộ các kỳ thi học kỳ, thi tuyển sinh lớp 10 và tốt nghiệp THPT trước ngày 15/5.
Việc dịch chuyển này giúp các cháu được làm bài trong thời tiết cuối xuân dịu mát, giải phóng áp lực sinh tồn cho cả học sinh lẫn phụ huynh. Các tỉnh này có thể khai giảng sớm vào cuối tháng 7, nhưng khung năm học sẽ tự động thiết lập một "quỹ dự phòng 4 tuần" để học sinh nghỉ an toàn tại nhà mỗi khi có bão lũ thiên tai mà không sợ trễ chương trình.
- Các tỉnh miền Nam và Cao nguyên Trung Bộ: Thời tiết ít cực đoan, hoàn toàn có thể duy trì việc học xuyên mùa hè (mùa mưa mát mẻ) và kéo dài kỳ nghỉ vào mùa khô nắng nóng đỉnh điểm trước và sau Tết Nguyên Đán.- Đào tạo theo tín chỉ tại sao phải nhập học đồng loạt?
Sự xơ cứng của tư duy "đồng loạt" không chỉ dừng lại ở bậc phổ thông mà còn đang trói buộc cả hệ thống giáo dục đại học. Bản chất của đào tạo đại học hiện nay là theo hệ thống tín chỉ và quản lý chất lượng dựa trên chuẩn đầu ra, nghĩa là thời gian và không gian học tập vốn dĩ rất linh hoạt.
Vậy tại sao trường Đại học ở các vùng kinh tế khác nhau vẫn phải bắt buộc nhập học đồng loạt vào cuối tháng 8 và tốt nghiệp đồng loạt vào tháng 6?
Nghịch lý hiện nay là khi hàng trăm ngàn sinh viên, cùng tốt nghiệp ồ ạt vào tháng 6, thị trường lao động rơi vào trạng thái quá tải cục bộ.
Trong khi hầu hết các doanh nghiệp không có nhu cầu tuyển dụng lớn vào thời điểm giữa năm, dẫn đến việc cử nhân ra trường phải trải qua một giai đoạn "thất nghiệp kỹ thuật", mòn mỏi chờ đợi việc làm, gây lãng phí nguồn nhân lực chất lượng cao.
Nếu các trường Đại học được trao quyền tự chủ xây dựng chương trình tuyển sinh và đào tạo phù hợp với lịch trình thời tiết và nhịp sống kinh tế của vùng mình, bài toán này sẽ được giải quyết triệt để:
- Các trường Đại học có thể mở nhiều kỳ tuyển sinh và tốt nghiệp trong năm (kỳ mùa thu, kỳ mùa xuân) để tiếp nhận học sinh từ các vùng miền có lịch tốt nghiệp phổ thông khác nhau.
- Các trường được quyền bố trí cho sinh viên tốt nghiệp các ngành nghề có nhu cầu cao tại địa phương trước mùa tuyển dụng của ngành nghề đó khoảng 30 ngày. Sự đồng bộ này sẽ giúp thị trường lao động luôn có nguồn cung tươi mới, doanh nghiệp tuyển được người ngay, và sinh viên ra trường là có việc làm, giảm thiểu tối đa lãng phí của xã hội.
Khi được tinh chỉnh để đồng bộ một cách khoa học, giáo dục và kinh tế địa phương sẽ ăn khớp với nhau giúp thúc đẩy phát triển kinh tế giảm thiểu chi phí và lãng phí.
Quản lý theo kiểu "đồng loạt" là cách làm dễ nhất cho cơ quan quản lý, nhưng lại là cách làm gây hao tổn tài lực, vật lực và sức khỏe nhất của nhân dân. Đã đến lúc phải trả lại cho giáo dục sự linh hoạt vốn có của nó.
Năm 2011 tôi 24 tuổi. Sau khi học xong cao đẳng ngành du lịch và đã thử đi làm ở một khách sạn 5 sao với mức lương bọt bèo, sau 6 tháng vẫn chỉ là nhân viên part-time.
Tự thấy bản thân không có tài năng gì, không đẹp trai cao to vạm vỡ, không có tư duy kinh doanh, không có gan làm ăn, tôi quyết định đăng ký xuất khẩu lao động làm thuyền viên cho một du thuyền của Italy.
Lúc đầu, do tiếng Anh còn bập bẹ nên làm công việc thấp nhất với mức lương 650 USD (năm 2011), bao ăn ở trên tàu và làm thêm một số việc, mỗi tháng cũng được 800 - 900 USD nếu không mua sắm gì.
Tôi làm 9 tháng, về nghỉ 2 tháng. Năm 2012 là bước ngoặt lớn của cuộc đời khi may mắn và do chăm chỉ nên được lên chức, lương cứng 1.800 USD + tip từ 500 đến 700 euro.
Vậy là từ đó đến nay, 2026, chưa tháng nào kiếm dưới 2.500 USD. Thật sự, xuất khẩu lao động là con đường kiếm tiền tốt nhất đối với tôi.
Từ ngày đi xuất khẩu lao động, tôi có thể trả nợ, chăm lo cho cha mẹ, sửa nhà và mua được một miếng đất, có một số tiền để dành trong tài khoản, giúp đỡ chị anh, mua xe máy cho cha và chị hai... và nhiều việc khác nữa.
Nhưng nếu không có cái bằng cao đẳng du lịch thì lúc đó tôi không có đủ điều kiện nộp hồ sơ cho hãng du thuyền, nên đi học cũng rất quan trọng. Tôi rất biết ơn bằng cao đẳng du lịch và hãng du thuyền.
