Khi tham gia sản xuất sản phẩm thủ công tại Doanh nghiệp xã hội Chạm Vào Xanh và được khuyến khích đưa sản phẩm ra thị trường, chị bắt đầu có thu nhập và dần xây dựng sự tự tin.
Việc có thể đóng góp vào kinh tế gia đình giúp chị chuyển từ vị thế phụ thuộc sang một người có vai trò, có tiếng nói. Sự chủ động về tài chính cũng mở ra những thay đổi rõ rệt trong cách chị tham gia vào đời sống xã hội.
“Trời cho” nhiều năng khiếu tạo ra sản phẩm đẹp
Người khuyết tật ở Việt Nam không thiếu năng lực lao động. Điều họ thiếu là cơ hội để tham gia vào thị trường một cách phù hợp và bền vững.
Một sản phẩm thủ công nhỏ có thể không thay đổi nền kinh tế, nhưng có thể thay đổi cuộc đời của một con người. Khi nghệ thuật trở thành sinh kế, nó mở ra một cách nhìn khác về hòa nhập cho người khuyết tật.
Dù các chính sách hỗ trợ đã có những bước tiến nhất định, một khoảng trống lớn vẫn tồn tại: làm thế nào để người khuyết tật có thể sống bằng chính năng lực của mình, thay vì phụ thuộc vào trợ cấp hoặc gia đình.
Thực tế cho thấy nhiều chương trình đào tạo nghề hiện nay chưa gắn với nhu cầu thị trường. Người học có kỹ năng nhưng không có đầu ra ổn định. Việc làm, nếu có, thường thu nhập thấp và thiếu bền vững. Vấn đề không nằm ở khả năng của người khuyết tật, mà ở cách xã hội thiết kế cơ hội cho họ.
Một hướng tiếp cận khác đang dần được chứng minh trong thực tế: sử dụng nghệ thuật và lao động sáng tạo như một con đường tạo sinh kế.
Câu chuyện này không phải là cá biệt. Tại Việt Nam, một số doanh nghiệp xã hội như Chạm Vào Xanh, Vụn Arts hay Kym Viet đang cho thấy một hướng đi khả thi: khi có tổ chức phù hợp làm cầu nối, kỹ năng sáng tạo của người khuyết tật có thể trở thành sản phẩm có giá trị trên thị trường.
Những mô hình này đặt ra một cách nhìn khác: nghệ thuật không chỉ là công cụ trị liệu, mà có thể trở thành một ngành kinh tế vi mô nếu được tổ chức đúng cách.
Tại Nhật Bản, hướng tiếp cận này đã được phát triển từ sớm. Các sản phẩm do người khuyết tật tạo ra được thiết kế, đóng gói và phân phối như hàng hóa thực thụ, với sự tham gia của cả khu vực công và tư. Điều này cho thấy khi có cơ chế phù hợp, lao động sáng tạo của người khuyết tật hoàn toàn có thể trở thành một phần của nền kinh tế.
Việt Nam vẫn thiếu những cơ chế để đưa sản phẩm của người khuyết tật ra thị trường một cách bền vững. Nhiều mô hình hiện nay hoạt động trong điều kiện hạn chế, phụ thuộc vào nguồn lực ngắn hạn và chưa có sự kết nối thị trường mang tính hệ thống.
Đáng chú ý, các doanh nghiệp xã hội – dù đóng vai trò cầu nối quan trọng – vẫn chưa tiếp cận được các chính sách ưu đãi tương xứng. Việc tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm phần lớn dựa vào nỗ lực cá nhân và các mối quan hệ của người quản lý, thay vì được hỗ trợ bởi các cơ chế kết nối chính thức. Điều này khiến nhiều mô hình hiệu quả khó mở rộng, và những giải pháp đã được kiểm chứng khó trở thành quy mô lớn.
Nếu coi đây là một hướng đi nghiêm túc, chính sách cần có những điều chỉnh tương ứng.
Trước hết, cần xây dựng cơ chế ưu đãi rõ ràng hơn cho các doanh nghiệp xã hội trong lĩnh vực này, đặc biệt về thuế và tiếp cận tài chính, nhằm khuyến khích các mô hình tạo tác động dài hạn.
Thứ hai, cần phát triển các chương trình kết nối thị trường mang tính hệ thống, trong đó Nhà nước đóng vai trò trung gian, giúp đưa sản phẩm của người khuyết tật vào các chuỗi giá trị hiện có, bao gồm cả mua sắm công.
Thứ ba, giáo dục nghề cần mở rộng theo hướng linh hoạt hơn, đưa nghệ thuật ứng dụng và sáng tạo vào như một lựa chọn thực chất, thay vì chỉ giới hạn trong một số ngành nghề truyền thống.
Xóa bỏ rào cản cho người khuyết tật không chỉ là cải thiện hạ tầng, mà là thiết kế lại cách họ tham gia vào đời sống kinh tế – xã hội. Khi cơ hội được tổ chức đúng cách, người khuyết tật không cần được “hỗ trợ” để tồn tại, mà có thể tự tạo ra giá trị và khẳng định vị trí của mình.
Và trong hành trình đó, nghệ thuật – nếu được nhìn nhận đúng – có thể không chỉ thay đổi một cuộc đời, mà còn góp phần thay đổi cách xã hội vận hành.
Sáng 8-5, Trường đại học Tôn Đức Thắng tổ chức Ngày hội tuyển dụng và kết nối doanh nghiệp lần thứ 1 năm 2026, thu hút hơn 60 doanh nghiệp trong và ngoài nước với hơn 5.000 sinh viên tham gia.
Đánh giá về thị trường lao động hiện nay, bà Phạm Ngọc Anh Thy - trưởng phòng hành chính nhân sự Tập đoàn Ree Corporation - cho biết trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp liên tục mở rộng dự án, nhu cầu về nguồn nhân lực chất lượng đang ngày càng lớn. Tuy nhiên bài toán khó nhất hiện nay không chỉ là tuyển được người mà còn là giữ được nhân sự gắn bó lâu dài với doanh nghiệp.
Theo bà Thy, doanh nghiệp hiện ưu tiên tuyển dụng sinh viên mới ra trường đúng chuyên ngành, sau đó đào tạo và phát triển từ đầu để xây dựng đội ngũ có chuyên môn và khả năng gắn bó lâu dài.
“Kiến thức chuyên môn là điều kiện cần, nhưng chưa đủ. Điều doanh nghiệp quan tâm nhiều hơn là thái độ làm việc, khả năng thích nghi và tinh thần học hỏi của các bạn trẻ”, bà nói.
Theo bà Thy, môi trường làm việc thực tế đòi hỏi người trẻ phải có tính kỷ luật, sự kiên nhẫn và khả năng thích nghi với quy trình làm việc của doanh nghiệp. Trong khi đó, nhiều sinh viên hiện nay lại chịu ảnh hưởng từ tâm lý muốn thành công nhanh, dễ thay đổi công việc hoặc kỳ vọng thăng tiến trong thời gian ngắn.
“Đối với tôi, ba năm đầu sau khi ra trường là giai đoạn để học nghề, va chạm và tích lũy kinh nghiệm. Kiến thức trong nhà trường khi bước vào thực tế không thể áp dụng hoàn toàn ngay được”, bà Thy nhận định.
Bà Thy cũng cho rằng việc nhảy việc quá nhiều trong thời gian ngắn có thể khiến ứng viên khó tạo được niềm tin về sự ổn định và cam kết lâu dài. Theo bà, điều doanh nghiệp cần là người có thể làm được việc và sẵn sàng đồng hành cùng tổ chức.
Đối với sinh viên mới tốt nghiệp, ngoài chuyên môn phù hợp, yếu tố được đánh giá cao là thái độ nghiêm túc với nghề nghiệp, tinh thần cầu tiến và sự chủ động phát triển bản thân. Bởi điều doanh nghiệp muốn nhìn thấy là sự nghiêm túc với công việc và định hướng phát triển của các bạn.
Trước nhiều tranh luận của sinh viên về việc nên lựa chọn thực tập tại doanh nghiệp lớn với công việc chuyên biệt hay ở các công ty nhỏ để được trải nghiệm đa dạng vị trí, bà Nguyễn Hoàng Ánh Nhi - chuyên viên đối ngoại Công ty cổ phần JobsGo - cho rằng mỗi môi trường đều có ưu điểm riêng, quan trọng là phù hợp với nhu cầu và định hướng của từng sinh viên.
Các doanh nghiệp nhỏ thường có môi trường linh hoạt hơn, tạo điều kiện để sinh viên dễ cân bằng giữa lịch học và lịch làm việc. Trong khi đó, doanh nghiệp lớn thường có quy trình và thời gian làm việc cố định nên các bạn cần đảm bảo được tính kỷ luật và sự ổn định.
Ngoài ra hiện nay có không ít sinh viên sở hữu điểm số, GPA cao nhưng vẫn gặp khó khăn trong quá trình tìm việc sau khi ra trường, bà Nhi cho rằng đây không còn là trường hợp hiếm gặp nữa. Nhiều bạn tập trung quá nhiều vào kiến thức chuyên ngành mà quên trang bị các kỹ năng phục vụ cho môi trường làm việc thực tế.
Ngoài kiến thức chuyên môn, sinh viên cần chủ động rèn luyện kỹ năng mềm, kỹ năng giao tiếp, làm việc nhóm. Ngoài ra các bạn nên tham gia thêm các dự án cá nhân, hoạt động ngoại khóa hoặc làm cộng tác viên, thực tập từ sớm để tích lũy trải nghiệm thực tế.
“Điểm số đẹp chỉ phản ánh phần lý thuyết trên trường. Trong khi đó, doanh nghiệp đánh giá rất cao những trải nghiệm thực tế vì đó là cách thể hiện năng lực làm việc và khả năng thích nghi của ứng viên”, bà Ánh Nhi chia sẻ.
Tương tự, bà Lưu Thị Hồng Phúc - tổ trưởng tổ tuyển dụng, phòng tổ chức nhân sự Liên hiệp HTX thương mại TP.HCM (SaiGon Co.op) - cho rằng trong sinh viên cần bổ sung thêm ngoại ngữ, kỹ năng công nghệ, khả năng sử dụng các công cụ AI và phần mềm chuyên ngành. Đặc biệt, kỹ năng mềm như tư duy phản biện, giao tiếp hay giải quyết vấn đề là điều doanh nghiệp hiện nay rất quan tâm.
Theo bà, một trong những hạn chế phổ biến ở sinh viên hiện nay là sự thụ động trong quá trình học tập và làm việc. Nhiều bạn vẫn có tâm lý làm theo hướng dẫn thay vì chủ động tìm hiểu, đề xuất hoặc giải quyết vấn đề.
Việc trao trả được thực hiện qua cửa khẩu quốc tế Bình Hiệp (xã Bình Hiệp, Tây Ninh).
73 người được trao trả gồm 26 nữ và 47 nam có quê từ 25 tỉnh, thành phố trong cả nước. Đây là những người sang Campuchia làm việc trong các tổ chức hoạt động lừa đảo trực tuyến và các nghề bán hàng, phục vụ bếp, cắt tóc... tại Phnom Penh và tỉnh Svay Rieng được phát hiện cư trú, lao động bất hợp pháp.
Qua quá trình sàng lọc, đơn vị chức năng phát hiện trong số này có Phạm Ngọc Hải (22 tuổi, ngụ phường Hiệp Hòa, Quảng Ninh) là người bị truy nã về hành vi giữ người trái pháp luật.
42 người xuất cảnh hợp pháp đã được làm thủ tục nhập cảnh, bên cạnh đó xử phạt vi phạm hành chính đối với 29 người về hành vi qua lại biên giới quốc gia mà không làm thủ tục xuất cảnh theo quy định của pháp luật.
Cô gái 9X ấy đã khai trương Limart Zero Waste đầu tiên tại TP.HCM năm 2019 với hai mục tiêu rõ ràng: giảm rác thải nhựa, và tạo việc làm cho người khuyết tật, trả lương hằng tháng từ 7-12 triệu đồng/người/tháng tùy kỹ năng và vị trí.
Trò chuyện cùng Tuổi Trẻ, chị Hằng chia sẻ: "Chọn tuyển dụng người khuyết tật, tôi muốn tái định nghĩa năng lực của họ. Tôi nhìn thấy ở họ nguồn lực bị lãng quên".
* Hành trình chị đang đi đã bắt đầu thế nào?
- Khó khăn nhất không phải ở kỹ thuật mà là niềm tin. Ngay gia đình có khi cũng không tin con em mình có thể làm ra sản phẩm thời trang cao cấp. Chúng tôi bắt đầu trong một căn xưởng nhỏ, ngôn ngữ là ánh mắt và ký hiệu vụng về.
Có ngày chúng tôi hỏng hàng chục mét vải tái chế, thùng hàng lỗi ngổn ngang. Nhưng hành trình đó không phải tôi giúp họ, mà là chúng tôi cùng nhau tìm hướng đi.
* Câu chuyện nào khiến chị nhớ mãi khi làm việc với các nhân viên đặc biệt ấy?
- Thực lòng tôi từng nghĩ mình phải vất vả hơn nhiều, rằng mình sẽ bảo bọc, che chở họ. Tôi có lo lắng về hiệu suất và khả năng giao tiếp, một kiểu định kiến mang tên "sự thương hại kín đáo" song tôi đã bất ngờ bởi chính sự nỗ lực của các bạn.
Họ không cần sự thương hại, chỉ cần công bằng. Các bạn khiếm thính tại dự án Limloop của công ty có khả năng tập trung cao độ mà ngay cả người nghe bình thường khó lòng đạt được.
Tôi nhớ mãi bạn nhân viên khiếm thính ngày đầu đến xưởng luôn cúi gằm mặt không dám nhìn thẳng vào ai. Sau sáu tháng, thấy khách hàng tỏ ra thích thú khi cầm trên tay chiếc túi do bạn ấy tạo ra, bạn đã dùng ngôn ngữ ký hiệu nói với tôi bạn rất vui và tự tin để sáng tạo nhiều hơn nữa. Câu nói đó tiếp thêm động lực để tôi biết mình đang đi đúng hướng.
* Liệu xã hội đang hiểu chưa đúng về năng lực của người khuyết tật?
- Xã hội thường nhìn vào cái họ thiếu thay vì cái họ có. Chúng ta gọi là người khuyết tật và đóng khung họ với những công việc đơn giản nhưng thực tế họ có thể là nghệ nhân, nhà thiết kế, chuyên viên kinh doanh xuất sắc nếu được cung cấp một hệ sinh thái hỗ trợ phù hợp.
Chúng ta cần văn hóa thấu cảm. Khi tạo ra một môi trường xóa bỏ rào cản, bạn sẽ nhận lại một đội ngũ tận hiến.
Tại Limloop và Limart, nhờ họ mà chúng tôi tối ưu hóa quy trình trực quan hóa, giúp mọi thứ trở nên đơn giản và hiệu quả hơn. Họ trân trọng công việc hơn bất cứ ai. Mỗi giờ ở xưởng là một giờ họ được sống rực rỡ nhất. Tinh thần trách nhiệm của họ không đến từ áp lực KPI mà là niềm tự hào về nghề nghiệp.
* Chị cho rằng rào cản của người khuyết tật đến từ đâu?
- Đáng buồn thay rào cản lớn nhất không phải là cơ sở vật chất mà từ các định kiến, có doanh nghiệp sợ rắc rối, sợ chi phí phát sinh. Với lao động khuyết tật, rào cản lớn nhất là sự tự ti tích tụ qua nhiều năm bị xã hội từ chối.
Đó còn là sự lệch pha trong giao tiếp. Người nghe thường mất kiên nhẫn khi phải lặp lại hoặc học cách dùng ký hiệu. Sự cô lập về mặt cảm xúc trong môi trường làm việc chính là rào cản vô hình khiến họ khó phát huy hết năng lực.
* Chị thấy chính sách hiện tại cho người khuyết tật cần thay đổi gì?
- Chúng ta đã có những bước tiến nhưng vẫn mang tính chất hỗ trợ hơn là thúc đẩy. Các chính sách hiện còn nặng thủ tục hành chính khiến doanh nghiệp ngại tiếp cận. Chúng ta cần chính sách ưu tiên cụ thể hơn như ưu đãi thuế hoặc ưu tiên mua sắm công cho các doanh nghiệp có tỉ lệ người khuyết tật cao. Đặc biệt, cần đầu tư mạnh vào giáo dục nghề nghiệp công nghệ cao cho người khuyết tật để họ bắt kịp kỷ nguyên số.
* Câu chuyện mà doanh nghiệp của chị đang áp dụng là gì?
- Chúng tôi xây dựng hệ sinh thái không rào cản. Không chỉ là lối đi cho người dùng xe lăn hay đèn tín hiệu cho người khiếm thính, chính sách linh hoạt cho người khiếm thị mà là xây dựng văn hóa tôn trọng sự khác biệt. Chúng tôi học ngôn ngữ của nhau, cùng nhau xây dựng một thế giới chung chứ không yêu cầu họ hòa nhập vào thế giới của người bình thường.
Tôi cho rằng với doanh nghiệp xin đừng bắt đầu vì trách nhiệm xã hội mà hãy bắt đầu vì bạn nhận thấy giá trị thực sự của người khuyết tật. Chỉ cần kiên nhẫn trong ba tháng đầu đào tạo, sau đó bạn sẽ có những nhân viên xuất sắc nhất mà bạn từng sở hữu. Đừng cho họ cá, hãy cho họ cần câu và một hồ nước công bằng để câu cá.
