Khi nhiệt độ tăng trên 0 độ C, Robin Mongoyak, Giám đốc Công ty du lịch địa phương Kiita Tours, dự định nấu món aluutagaàq (thịt tuần lộc hầm nước sốt) truyền thống của người Iñupiat tại thành phố Utqiaġvik, bang Alaska, Mỹ.
Lấy thịt tuần lộc ra khỏi tuyết, Mongoyak quan sát bầu trời tìm chim sẻ tuyết – dấu hiệu mùa xuân về. Vào giữa tháng 5, loài chim màu đen trắng này thường đậu trên mái nhà, cột điện và hót dưới ánh mặt trời lúc nửa đêm.
Nằm giữa vùng lãnh nguyên Bắc Cực, Utqiaġvik là thành phố cực bắc của Mỹ với khoảng 4.500 dân, chỉ có thể tiếp cận bằng máy bay hoặc phà vào mùa hè.
Tới tháng 4, vùng đất bước vào mùa xuân tràn ngập ánh sáng sau nhiều tháng chìm trong bóng tối. Từ tháng 11, mặt trời lặn dưới đường chân trời và không xuất hiện cho đến cuối tháng 1. Trong mùa đông, nhiệt độ có thể giảm xuống âm 45,5 độ C. Tuy nhiên, theo anh Robin Mongoyak, vào những ngày gió lạnh, nhiệt độ ngoài trời có thể mang lại cảm giác như âm 62 độ C.
Corrine Danner, một người dân địa phương, cho biết mọi người thường nhảy các điệu Iñupiaq truyền thống để chào mùa xuân và đón lễ Phục sinh. Người dân cũng tổ chức lễ hội Piuraagiaqta với các hoạt động như săn tìm kho báu, chơi golf trên băng, chơi bài hoặc quây quần bên lửa trại.
“Sau nhiều tháng ngủ đông, cuối cùng chúng tôi cũng được ra ngoài, duỗi chân và để má mình hơi cháy nắng một chút”, Robin nói.
Danner, 51 tuổi, từng trải qua tuổi thơ dựng lều và săn ngỗng cùng người cha là thuyền trưởng kiêm thợ săn. Mỗi năm, gia đình chị cô vào sâu trong vùng lãnh nguyên để câu cá trên băng và đi săn ngỗng khi mùa xuân đến. Trong những chuyến đi kéo dài nhiều tuần với quãng đường khoảng 80 km, họ thường mang về khoảng 100 con cá để dự trữ cho mùa đông.
“Đó là khoảng thời gian vui nhất, trời lúc nào cũng ấm áp và nắng đẹp”, người mẹ 8 con nhớ lại.
Hiện nay, nhiều gia đình tại Utqiaġvik vẫn duy trì lối sống săn bắn tự cung tự cấp kết hợp làm việc tại các khu dầu mỏ, trường học, bệnh viện hoặc các tổ chức địa phương. Thu nhập bình quân tại đây đạt khoảng 115.000 USD mỗi năm, cao hơn mức 84.000 USD của toàn quốc. Tuy nhiên, chi phí sinh hoạt tại vùng cực bắc này rất đắt đỏ, nhất là thực phẩm. Một khay 12 quả trứng có giá 5 USD, bình sữa gần 4 lít khoảng 13 USD và pizza đông lạnh lên tới 25 USD.
Thành phố có quy mô nhỏ, các tiện ích thiết yếu tập trung gần nhau và các gia đình được cung cấp đầy đủ điện, nước, khí đốt, Internet.
Danner cho biết do chi phí xây dựng và vận chuyển vật liệu từ nơi khác đến quá lớn nên địa phương không có đường trải nhựa. Người dân nơi đây không phản đối việc mở rộng đô thị nhưng mong muốn quá trình phát triển đi đôi với bảo vệ môi trường để giảm thiểu hệ lụy. Giữa những biến động, các giá trị văn hóa truyền thống tại Utqiaġvik vẫn được cộng đồng nỗ lực gìn giữ.
Săn cá voi là phần quan trọng nhất trong văn hóa của người dân Utqiaġvik, với nhịp sống xoay quanh các chuyến đi biển vào mùa xuân và thu. Để chuẩn bị, phụ nữ Iñupiat may umiaq, loại thuyền làm bằng da hải cẩu. Lớp da được căng và khâu tay bằng ivalu – loại chỉ làm từ gân tuần lộc khô, sau đó gắn lên khung thuyền để phơi trắng dưới nắng.
“Lớp da sẽ trở nên sáng, trắng như màu băng để ngụy trang, giúp cá voi không phát hiện ra”, Danner nói.
Đến mùa xuân, các đội săn cá voi mở những con đường dài trên băng ra tận rìa đại dương để hạ thủy thuyền. Nếu chuyến săn thành công, món muktuk làm từ da và mỡ cá voi sẽ được chia sẻ cho cộng đồng. Phần còn lại được cất giữ trong hầm băng đến lễ hội ném chăn Nalukataq diễn ra vào tháng 6. Tại lễ hội này, các gia đình sẽ cùng thưởng thức muktuk, thịt ngỗng, tuần lộc và các món truyền thống khác.
Dù nằm ở vị trí biệt lập, Utqiaġvik đang dần thu hút khách du lịch từ khắp thế giới. Hiện dân bản địa chỉ còn một nửa, phần còn lại là người nhập tịch từ Philippines, Hàn Quốc và bang Hawaii.
“Mọi người ở đây rất quan tâm nhau”, Shane Parker, cảnh sát kiêm nhiếp ảnh gia động vật hoang dã tại thành phố, cho biết. Công việc của anh chủ yếu là giải quyết tranh chấp gia đình, chó thả rông hay tiếng ồn từ việc đua xe.
Mùa hè thường đông khách du lịch nhất tại Utqiaġvik. Du khách đến ngắm hàng nghìn con vịt biển, cắm trại trên vùng lãnh nguyên hoặc khám phá bờ biển Bắc Cực.
“Đừng sợ nếu bạn thấy ai đó đang lột da tuần lộc bên hiên nhà. Bạn có thể đến gần hỏi han và quan sát, mọi người rất vui vẻ chia sẻ”, Robin nói.
Theo Robin, chính những nét truyền thống và sự ấm áp đã thu hút du khách quay trở lại. Ngay cả những người trẻ rời đi học tập, làm việc cũng thường trở về nhà và anh không ngoại lệ.
Robin từng sống ở nhiều nơi nhưng luôn bị thôi thúc quay về. Tên thành phố Utqiaġvik cũng mang ý nghĩa “nơi để quay về”, gợi nhớ truyền thống di cư theo mùa của người Iñupiat trước khi trở lại quê hương.
“Dù chúng tôi đi đâu, đây vẫn luôn là nơi để quay về”, Robin nói.
Những ngày này, vào khoảng tháng 3 âm lịch, vùng biển quanh Lý Sơn lại rộn ràng mùa cá kình non. Theo dòng nước, những đàn cá xuất hiện dày đặc ven bờ - báo hiệu mùa sinh sôi của loài cá mà ngư dân Lý Sơn, Quảng Ngãi quen gọi là cá bù nú hay cá giò.
Với nhiều ngư dân, đây là "lộc biển" đầu mùa. Tuy nhiên cá kình ở giai đoạn này chưa mang lại giá trị kinh tế đáng kể. Phần lớn sản lượng đánh bắt chỉ dùng để làm mắm hoặc thức ăn chăn nuôi, với giá bán rất thấp.
Ngược lại, nếu để cá phát triển thêm một thời gian ngắn, khi đạt kích cỡ khoảng 10 con/kg, giá bán có thể lên trên 150.000 đồng/kg - và còn cao hơn nữa khi cá trưởng thành hoàn toàn.
Với sự chênh lệch giá trị đó, UBND đặc khu Lý Sơn kêu gọi bà con đừng vì cái lợi nhỏ trước mắt mà bỏ qua cái lợi lớn hơn về lâu dài.
Mối lo lớn nhất là việc khai thác cá non ồ ạt sẽ làm suy giảm nguồn lợi thủy sản, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân khi hệ sinh thái biển bị tổn hại. Vì vậy chính quyền đặc khu đã phát đi thông điệp kêu gọi ngư dân thay đổi thói quen: không đánh bắt ồ ạt cá kình non trong mùa sinh sản.
"Nhường" lại cho biển một khoảng thời gian để cá sinh trưởng không chỉ là bài toán kinh tế, mà còn là trách nhiệm với hệ sinh thái. Khi nguồn lợi được bảo vệ, ngư dân sẽ có điều kiện khai thác ổn định, bền vững hơn.
Là địa phương đang phát triển mạnh du lịch biển đảo, Lý Sơn không chỉ cần cảnh quan đẹp mà còn cần hệ sinh thái biển lành mạnh.
Những đàn cá kình lớn lên tự nhiên chính là một phần "tài sản" du lịch, tạo nên sức hấp dẫn riêng cho vùng biển này - khi du khách có thể ra khơi thả lưới, câu cá ngay tại Lý Sơn.
"Không bắt cá kình non làm mắm là bảo vệ sinh kế của chính mình" - thông điệp tuy đơn giản nhưng đầy ý nghĩa, nếu người dân trên đảo cùng chung ý thức gìn giữ.
Sáng 10/4, ông Nguyễn Văn Hãnh, Phó Chủ tịch UBND xã Phố Bảng, cho biết địa phương đã cấm hoạt động địu hoa ra dốc Thẩm Mã chờ khách chụp ảnh để xin tiền. Theo UBND xã Phố Bảng, gần đây nhiều người già, trẻ em tập trung đông tại khu vực này để chèo kéo, giành giật khách.
Một số trường hợp liên tục nài ép du khách cầm hoa để chụp ảnh dù họ không có nhu cầu, sau đó tỏ thái độ khó chịu. Có tình trạng 6-7 trẻ em cùng tập trung tết tóc cho một người, sau đó khách phải cho tiền đủ cả nhóm.
"Tình hình thực tế rất phức tạp, nếu không quản lý tốt sẽ ảnh hưởng đến hình ảnh du lịch địa phương", ông Hãnh nói.
Hiện nay, xã Phố Bảng soạn thảo bộ quy tắc ứng xử văn minh và tổ chức lại hoạt động này. Theo đó, người tham gia phải đáp ứng các yêu cầu từ chính quyền, hoa được để gọn trong khu vực chỉ định và nghiêm cấm chèo kéo. Xã cũng dự kiến thành lập đội biểu diễn văn nghệ truyền thống, số tiền thu được từ du khách sẽ chia đều nhằm tránh tình trạng tranh giành khách.
Theo ghi nhận đầu tháng 3, trẻ em và người già thường tập trung đông tại dốc Thẩm Mã, gây cản trở và làm khó những khách chỉ có nhu cầu chụp ảnh phong cảnh.
Năm qua, xã Phố Bảng nghiêm cấm việc xin tiền nên khách thường cho bánh kẹo hoặc trả tiền tùy tâm, khoảng 10.000 đồng mỗi lượt. Vào cao điểm, mỗi đứa trẻ có thể thu về khoảng 300.000 đồng một ngày, nhưng số tiền này phần lớn bị người lớn thu lại ngay sau đó.
Cơ quan chức năng đã thành lập tổ công tác đảm bảo an ninh trật tự tại dốc Thẩm Mã, đồng thời bàn giao người già, trẻ em và phụ nữ địu con cho các xã quản lý. Chính quyền cũng tuyên truyền bằng loa với ba ngôn ngữ (Anh, Việt, Mông) để khuyến cáo du khách không cho tiền, quà và cung cấp số điện thoại đường dây nóng.
Tuy nhiên, ông Hãnh cho biết việc thay đổi nhận thức của những người lười lao động, ỷ lại vào lòng thương hại vẫn khó khăn. Mặt khác, nhiều du khách vẫn cho quà, tiền bất chấp cảnh báo.
"Họ tưởng làm vậy là tốt nhưng thực chất đang hủy hoại tương lai trẻ em. Trẻ có thể rủ nhau bỏ học, tạo ra thế hệ mù chữ, lười lao động và trở thành gánh nặng xã hội", ông Hãnh nói.
Ông Hoàng Xuân Đôn, Trưởng ban quản lý Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, đồng quan điểm, cho rằng tình trạng trẻ em địu hoa phản ánh nguyên lý cung cầu của kinh tế thị trường. Khi du khách động lòng trắc ẩn, thể hiện tình thương với trẻ nhỏ, mang đến hiệu quả kinh tế cao hơn, trong học thuật gọi là "poverty porn" (khai thác sự đói nghèo để tăng cảm thông, kiếm tiền).
Vòng chung kết Global Chefs Challenge 2026 diễn ra từ ngày 16 đến 19/5 tại thành phố Newport, xứ Wales. Đại diện Việt Nam gồm hai đầu bếp Trịnh Tuấn Dũng và Lê Đắc Minh Quân (thuộc Chi hội Đầu bếp Chuyên nghiệp Sài Gòn - SPC) thi đấu tại hạng mục danh giá nhất dành cho đầu bếp chuyên nghiệp.
Kết quả chung cuộc, tuyển Việt Nam đạt 81,875 điểm, xếp thứ 8 trên tổng số 15 đội và giành huy chương bạc. Đây là lần đầu tiên Việt Nam có đại diện góp mặt và giành giải tại vòng chung kết toàn cầu của cuộc thi này. Trước đó, trải qua hơn hai thập kỷ tổ chức, chưa có đội tuyển Việt Nam nào tiến sâu vào vòng chung kết xếp hạng.
Đội giành điểm cao nhất cuộc thi năm nay là Italy (94,167 điểm), tiếp theo là Đan Mạch và Singapore.
Theo quy chế của Hiệp hội Đầu bếp Thế giới (Worldchefs), giải thưởng được trao dựa trên khung điểm tuyệt đối thay vì thứ hạng. Các đội đạt từ 90 đến 100 điểm sẽ nhận huy chương vàng, từ 80 đến 89,99 điểm nhận huy chương bạc và từ 70 đến 79,99 điểm nhận huy chương đồng.
Tại vòng chung kết, mỗi đội gồm một đầu bếp chính và một phụ tá, phải thực hiện thực đơn 4 món (khai vị, hai món chính, tráng miệng) với tổng cộng 12 phần ăn theo chuẩn quốc tế trong 7 tiếng.
Với thực đơn mang tên Tinh hoa Việt Nam, hai đầu bếp Việt đã kết hợp các nguyên liệu bắt buộc đắt đỏ (tôm sú Na Uy, cá halibut, nội tạng bê, trứng cá caviar, chocolate Valrhona...) cùng loạt đặc sản quê hương như gạo ST25, hạt mắc ca Đăk Lăk, tỏi Lý Sơn, nước mắm Phú Quốc, đường thốt nốt An Giang. Thực đơn cũng lồng ghép các kỹ thuật chế biến bản địa như hấp bánh phở, cuốn chả giò và đổ bánh xèo.
Rào cản lớn nhất của đội trong 9 tháng chuẩn bị là chi phí nguyên liệu đắt đỏ và khan hiếm tại thị trường trong nước. Do không có điều kiện tiếp cận cá halibut kích thước lớn hay nội tạng bê (sweetbreads), đầu bếp Trịnh Tuấn Dũng phải tự học qua video của các chuyên gia quốc tế để hình dung quy trình xử lý.
Trong các buổi tập luyện, đội dùng phương pháp mô phỏng: dùng cá chim thay cá halibut để luyện phi lê; dùng gan gà, gan lợn mô phỏng nội tạng bê; và thay thế chocolate cao cấp bằng các loại phổ thông.
"Phải mô phỏng nguyên liệu đắt tiền bằng nguyên liệu bình dân ở nhà khiến chúng tôi gặp áp lực lớn khi bước vào thao tác thực tế. Tuy nhiên, bằng kỹ năng và sự ứng biến, chúng tôi đã hoàn thành trọn vẹn bài thi", đầu bếp Trịnh Tuấn Dũng nói.
Global Chefs Challenge là cuộc thi nghề bếp quốc tế được tổ chức trong khuôn khổ Đại hội Worldchefs. Cuộc thi quy tụ những đầu bếp xuất sắc trên thế giới sau quá trình tuyển chọn nghiêm ngặt từ các khu vực. Mỗi năm, hàng trăm đội tuyển phải thi đấu loại trực tiếp tại các châu lục để giành 15 suất tới vòng chung kết.
Trước khi góp mặt tại xứ Wales, đội tuyển Việt Nam đã vượt qua vòng loại khu vực châu Á tổ chức năm 2025. Tại đó, Chef Trịnh Tuấn Dũng giành huy chương vàng, đưa Việt Nam cùng Singapore trở thành đại diện của khu vực tranh tài ở sân chơi toàn cầu.
