Các môn khoa học xã hội (KHXH) tiếp tục chiếm ưu thế áp đảo khi lịch sử tăng từ 42,85% năm 2025 lên 46,64% năm 2026, còn giáo dục kinh tế và pháp luật tăng từ 21,22% lên 23,27%. Địa lý giảm từ 42,4% xuống còn 36,67%, nhưng vẫn xếp thứ 2 trong các môn tự chọn.
Nhóm khoa học tự nhiên (KHTN) tuy có tín hiệu tích cực là sự chuyển dịch sang các môn STEM nhưng chuyển biến còn khiêm tốn. Vật lý tăng nhẹ, từ 30,4% lên 31,84%. Các môn công nghệ và tin học đều tăng, cho thấy học sinh (HS) bắt đầu quan tâm hơn đến lĩnh vực công nghệ số và kỹ thuật, dù tỷ lệ vẫn còn rất thấp. Tuy nhiên hóa học giảm từ 21,17% xuống 20,75% còn sinh học giảm từ 6,0% xuống 5,74% – mức rất thấp đối với môn học nền tảng của công nghệ sinh học, khoa học sự sống, sinh học lượng tử trong thế kỷ 21.
Đáng chú ý, ngoại ngữ chỉ còn 28,39% thí sinh (TS) lựa chọn – một con số gây nhiều suy nghĩ trong bối cảnh VN đặt mục tiêu hội nhập quốc tế sâu rộng và đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học. Khi hơn 70% HS không chọn thi ngoại ngữ, khoảng cách giữa khát vọng hội nhập và thực tế học tập đang bộc lộ ngày càng rõ.
Nhìn tổng thể, cơ cấu chọn môn năm 2026 cho thấy nhiều HS vẫn ưu tiên chiến lược “dễ học, dễ thi” hơn là các môn nền tảng cho khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế.
Giai đoạn 2021-2025 là thời kỳ đặc biệt của kỳ thi tốt nghiệp THPT khi vừa vượt qua tác động của Covid-19, vừa chuyển tiếp sang Chương trình GDPT 2018. Đến nay, kỳ thi đã ổn định hơn về tổ chức và công nghệ, nhưng cũng bộc lộ rõ nhiều thách thức về chất lượng giáo dục, định hướng nguồn nhân lực và khoảng cách học tập giữa các vùng miền.
Một trong những tín hiệu đáng lo ngại nhất của giai đoạn 2021-2025 là xu hướng HS nghiêng mạnh sang các môn KHXH trong lựa chọn tổ hợp thi.
Tỷ lệ TS chọn các môn KHXH luôn cao hơn KHTN trong nhiều năm qua. Năm 2021, tỷ lệ chọn KHXH là 53,38%, KHTN là 33,85%; năm 2022 lần lượt là 55,53% và 31,94%; năm 2023 là 55,30% và 31,52%. Đến năm 2024, khoảng cách tiếp tục nới rộng với khoảng 63% TS chọn KHXH và 37% chọn KHTN. Đặc biệt, tại một số tỉnh miền núi, tỷ lệ này lên tới 90% và 10%.
Năm 2025, khi kỳ thi chỉ còn hai môn bắt buộc là toán, ngữ văn và hai môn tự chọn, các môn lịch sử, địa lý và giáo dục kinh tế và pháp luật vẫn chiếm tỷ lệ lựa chọn áp đảo.
Giai đoạn 2021-2025, kỳ thi tốt nghiệp THPT có tỷ lệ tốt nghiệp duy trì ở mức rất cao, bình quân khoảng 98,93% mỗi năm, nhiều năm vượt 99%. Tuy nhiên, đằng sau con số 99% ấy vẫn tồn tại nhiều vấn đề cần được nhìn nhận thẳng thắn.
Đó là khoảng cách chất lượng giáo dục giữa các vùng miền vẫn rất rõ rệt. Trong khi nhiều địa phương có phổ điểm khá cao và tỷ lệ điểm giỏi tăng mạnh, không ít tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa vẫn gặp khó khăn về điều kiện dạy học, cơ sở vật chất và chất lượng đội ngũ nên kết quả thi còn thấp, như Lào Cai, Tuyên Quang, Lạng Sơn, Điện Biên, Đắk Lắk, Lai Châu, Cao Bằng, Sơn La…
Một con số đáng chú ý là khoảng cách điểm trung bình giữa hai nhóm địa phương. Tính bình quân 5 năm, 10 tỉnh, thành phố có điểm cao nhất đạt khoảng 6,85, trong khi 10 địa phương thấp nhất chỉ 5,99 điểm, chênh gần 0,9 điểm.
Khoảng cách này phản ánh sự phân tầng chất lượng giáo dục theo vùng miền. Trong chu kỳ 5 năm, mức chênh dao động: 2021 là 0,75 điểm; 2022 là 0,89; 2023 là 0,91; 2024 là 0,96; và 2025 giảm còn 0,77.
Đặc biệt, năng lực ngôn ngữ học thuật của HS đồng bào dân tộc thiểu số đang là rào cản lớn đối với chất lượng giáo dục vùng khó. Điều này ảnh hưởng không chỉ đến các môn KHXH, mà còn là khả năng tiếp cận kiến thức KHTN và công nghệ.
Một dấu ấn nổi bật của giai đoạn này là chuyển đổi số được thúc đẩy mạnh mẽ. Hầu hết TS đăng ký dự thi trực tuyến; việc truyền đề thi đã được mã hóa qua đường thông tin bảo mật của cơ yếu Chính phủ; dữ liệu thi, xét tuyển và đối sánh kết quả được số hóa đồng bộ hơn trước, góp phần giảm thủ tục hành chính, tiết kiệm chi phí và tăng tính minh bạch.
Đề thi cũng từng bước chuyển từ kiểm tra ghi nhớ kiến thức sang đánh giá năng lực vận dụng theo định hướng Chương trình GDPT 2018, góp phần thúc đẩy đổi mới dạy học trong nhà trường phổ thông.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện phục vụ 3 mục tiêu: xét tốt nghiệp; cung cấp dữ liệu tuyển sinh đại học – giáo dục nghề nghiệp; và đánh giá chất lượng dạy và học. Năm 2025, xét tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp vẫn chiếm hơn 50% số TS nhập học, cho thấy các trường đại học vẫn đặt niềm tin lớn vào kỳ thi này. Tuy nhiên, cùng với xu hướng tự chủ tuyển sinh, nhiều trường đã mở rộng các phương thức linh hoạt và tổ chức kỳ thi riêng như đánh giá năng lực, đánh giá tư duy để chọn người học phù hợp hơn.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT giai đoạn 2021-2025 đã đạt nhiều thành tựu quan trọng nhưng chưa thể giải quyết toàn bộ những vấn đề của giáo dục phổ thông. Vì vậy, giai đoạn 2026-2030 cần tập trung vào những giải pháp căn cơ hơn.
Trước hết, cần tiếp tục đổi mới kiểm tra – đánh giá theo hướng đánh giá năng lực thực tiễn thay vì chỉ kiểm tra khả năng ghi nhớ. Việc ra đề cần gắn với yêu cầu HS biết vận dụng kiến thức, giải quyết vấn đề và tư duy liên môn.
Cùng với đó, cần tăng cường hướng nghiệp và phân luồng HS sau THCS, THPT. Một nền giáo dục hiện đại không thể để mọi HS cùng chạy vào một hướng là đại học.
Đặc biệt, cần nghiên cứu mô hình thi và cấp bằng trung học nghề cho HS theo chương trình trung học nghề nhằm tạo động lực phân luồng hiệu quả hơn sau THCS, nâng cao chất lượng đầu vào THPT.
Đối với giáo dục vùng khó, vấn đề không chỉ nằm ở cơ sở vật chất mà còn ở chất lượng đội ngũ giáo viên và năng lực ngôn ngữ học thuật của HS. Muốn thu hẹp khoảng cách vùng miền, cần chính sách đủ mạnh để thu hút giáo viên giỏi đến vùng sâu, vùng xa.
Cuối cùng, chuyển đổi số cần được đẩy mạnh hơn nữa, trong đó có lộ trình tổ chức thi trên máy tính từ sau năm 2027. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật thi cử mà còn là bước đi cần thiết để giáo dục tiến gần hơn với xu hướng đánh giá hiện đại của thế giới.
GS. TS Trần Xuân Nam, Phó giám đốc Học viện Kỹ thuật quân sự (MTA), cho biết thông tin trên tại hội thảo "Đào tạo tài năng - Giải pháp đột phá phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại", ngày 29/4.
Cụ thể, Học viện đặt mục tiêu đào tạo được 100-150 kỹ sư quân sự tài năng, 60-75 thạc sĩ tài năng và 30 tiến sĩ chất lượng cao, từ nay đến 2030. Đây là nhóm có bản lĩnh chính trị vững vàng, có kiến thức quân sự chung, kiến thức chuyên môn sâu, năng lực vượt trội, có thể dẫn dắt đổi mới sáng tạo, tạo ra tri thức và công nghệ mới.
Chương trình ưu tiên một số lĩnh vực then chốt, chiến lược mà quân đội và xã hội có nhu cầu cao, cấp thiết như Khoa học máy tính, Kỹ thuật Điện tử - Viễn thông, Kỹ thuật Ra đa dẫn đường, Kỹ thuật Cơ khí động lực, Kỹ thuật Cơ khí, Kỹ thuật Cơ điện tử, Kỹ thuật Điều khiển và Tự động hóa.
Học viện sẽ triển khai nhiều giải pháp, gồm khâu tuyển chọn. Như với hệ kỹ sư tài năng, trường dự kiến ba nhóm. Một là học viên của học viện đoạt ba các kỳ thi Olympic quốc gia, quốc tế trở lên các môn Toán, Lý, Hóa, Tin học.
Hai là những học viên có đầu vào thuộc top 20% cao nhất toàn quốc, đạt loạt giỏi hai năm đầu, có tố chất nổi bật trong học tập, nghiên cứu, ngoại ngữ B1 trở lên.
Cuối cùng, MTA dự kiến tuyển chọn sinh viên xuất sắc từ các trường ngoài quân đội, có lý lịch rõ ràng, phẩm chất chính trị, đạo đức tốt, có đủ sức khỏe, năng lực đặc biệt và có điểm đỗ đại học tương đương hệ kỹ sư quân sự tài năng.
Ông Nam cho biết dự kiến học viên chương trình này được cấp bằng kỹ sư quân sự tài năng bậc 7/8 (tương đương thạc sĩ, các trường khác thường là 6/8). Nếu tốt nghiệp giỏi, học viên được phong quân hàm Thượng úy (thông thường là thiếu úy, trung úy). Nhóm này cũng có cơ hội học chuyển tiếp chương trình tiến sĩ chất lượng cao.
Các học viên tốt nghiệp chương trình thạc sĩ tài năng và tiến sĩ chất lượng cao sẽ được xem xét thăng quân hàm trước niên hạn.
Với cả ba chương trình, học viên còn được hưởng nhiều quyền lợi như thực tập và làm đồ án tốt nghiệp tại doanh nghiệp công nghệ, nhà máy quốc phòng, thực tập ngắn hạn ở nước ngoài, nhưng phải đáp ứng các chuẩn đầu ra cao hơn so với thông thường.
Học viện Kỹ thuật quân sự là trường trọng điểm quốc gia, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, nghiên cứu phát triển, sản xuất chế thử, chuyển giao công nghệ tiên tiến và hội nhập quốc tế, góp phần phát triển ngành khoa học công nghệ quân sự Việt Nam.
Học viện hiện có gần 2.000 cán bộ, giảng viên, đào tạo hơn 120 chương trình trình độ từ đại học đến tiến sĩ.
Hệ thống cũng ghi nhận thí sinh miễn thi ngoại ngữ là 8.065 trường hợp (chiếm 0,67%), giảm rất mạnh so với những năm gần đây (từ 47.000 - 67.000 em). Tỷ lệ đăng ký dự thi các môn ngoại ngữ giữ số lượng cao với gần 350.000 thí sinh.
Ông Huỳnh Văn Chương cho rằng, việc này cũng đã dự báo trước, các em mong muốn đăng ký thi trực tiếp tại kỳ thi để lấy điểm xét tuyển sinh ĐH.
Trước năm 2025, ngoại ngữ là môn thi bắt buộc cùng với ngữ văn và toán. Nhiều học sinh không có nhu cầu lấy điểm môn này để xét tuyển đại học nên đăng ký miễn thi nhằm giảm áp lực.
Quy chế thi từ năm 2025, ngoại ngữ trở thành môn lựa chọn đồng thời thí sinh đủ điều kiện miễn thi cũng không được quy đổi điểm xét tốt nghiệp THPT như trước. Ví dụ, giai đoạn trước, thí sinh có chứng chỉ IELTS 4.0 trở lên đã được quy đổi thành điểm 10 môn ngoại ngữ.
Theo quy chế thi tốt nghiệp THPT, thí sinh được miễn thi môn ngoại ngữ nếu có một trong 22 chứng chỉ. Trong đó, 12 chứng chỉ môn tiếng Anh, còn lại ở các môn tiếng Nga, Pháp, Trung Quốc, Đức, Nhật, Hàn. Yêu cầu tối thiểu mà thí sinh cần đạt là tương đương bậc 3/6 (B1) trở lên.
Cũng theo Cục trưởng Huỳnh Văn Chương, hệ thống đăng ký thi rất ổn định và hầu như thí sinh không gặp khó khăn nào. Năm nay cũng là năm 100% thí sinh có thể đăng ký trực tuyến, kể cả thí sinh tự do.
"Từ nay đến hết 17 giờ ngày 5.5, các em vẫn có quyền rà soát lại thông tin và vẫn được quyền điều chỉnh môn thi và các thông tin nếu có sai sót", ông Chương lưu ý và nhắn nhủ các thí sinh cần giữ gìn sức khoẻ, sắp xếp thời gian hợp lý để tập trung ôn tập kỹ các môn đã đăng ký thi tốt nghiệp.
"Các em cần bám sát kế hoạch ôn thi của nhà trường, tham gia thi thử để có thêm nhiều trải nghiệm, kinh nghiệm kỳ thi và đánh giá được các nội dung còn hạn chế, qua đó tập trung ôn tập kỹ hơn", ông Chương nói.
Đặc biệt, theo ông Chương, năm nay muốn xét tuyển ĐH dù bằng phương thức nào cũng cần tổ hợp 3 môn xét tuyển phải đạt 15 điểm thi tốt nghiệp THPT trở lên, dự kiến một số ngành học sẽ được hỗ trợ học bổng. Đây cũng là cơ hội mà các em cần cân nhắc khi đăng ký môn thi phù hợp với tổ hợp các môn vào các ngành yêu thích.
Diện ưu tiên năm nay được điều chỉnh để phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và đồng nhất với nhóm được ưu tiên trong tuyển sinh ĐH, CĐ để các cơ quan thuận lợi rà soát. Theo đó, thí sinh được cộng 0,25 - 0,75 điểm tùy theo khu vực ưu tiên.
Nếu như năm trước có 2 loại đề thi, 2 quy chế thi ứng với 2 chương trình giáo dục phổ thông 2006 và 2018, thì năm nay chỉ còn 1 đề thi, 1 quy chế.
Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 diễn ra ngày 11 - 12.6. Điểm thi dự kiến được công bố vào 8 giờ ngày 1.7, tất cả đều đẩy sớm so với năm 2025.
Ngày 10-4, Trường đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM phối hợp cùng Tòa án nhân dân khu vực 1 - TP.HCM tổ chức tọa đàm "Tòa án điện tử trong bối cảnh cải cách tư pháp ở Việt Nam".
PGS.TS Ngô Hữu Phước, Phó trưởng khoa phụ trách khoa luật kinh tế, Trường đại học Kinh tế - Luật, cho rằng tòa án điện tử cần được nhìn nhận như một mô hình vận hành tư pháp mới, trong đó toàn bộ quy trình tố tụng được thiết kế lại trên nền tảng số.
Theo ông, tòa án điện tử có thể chia thành ba cấp độ gồm số hóa dữ liệu, thực hiện các giao dịch tố tụng trực tuyến và cấp độ cao nhất là tái cấu trúc toàn diện theo nguyên tắc "digital by design" (tạm dịch: thiết kế số ngay từ đầu).
Ở cấp độ cuối cùng, công nghệ đi vào lõi vận hành của tòa án, từ quản lý dữ liệu, kết nối liên thông, hỗ trợ tra cứu, cho tới ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong các tác vụ tư pháp.
Theo ông, muốn xây dựng tòa án điện tử thì phải có khung pháp lý đồng bộ, hạ tầng công nghệ đủ mạnh, dữ liệu được chuẩn hóa và bảo mật.
Quan trọng hơn cả, đội ngũ thẩm phán, thư ký, cán bộ tư pháp phải được đào tạo bài bản về năng lực số, từ kỹ năng vận hành hệ thống đến khả năng đánh giá chứng cứ điện tử, tổ chức phiên tòa trực tuyến và xử lý các tình huống phát sinh trong môi trường số.
Ông Nguyễn Cao Trí, Tòa án nhân dân khu vực 1 - TP.HCM, chia sẻ một trong những chuyển động rõ nhất là quá trình từng bước số hóa quy trình tố tụng, từ tiếp nhận đơn, quản lý hồ sơ cho đến tổ chức xét xử.
Nhờ sử dụng phần mềm quản lý án, hệ thống lưu trữ dữ liệu điện tử và các công cụ hỗ trợ điều hành, thời gian xử lý, hạn chế sai sót và tăng khả năng theo dõi tiến độ giải quyết vụ việc đã giảm đáng kể.
Một khó khăn được ông Trí nhấn mạnh là yếu tố con người. Theo ông, không phải cán bộ nào cũng sẵn sàng thích ứng ngay với môi trường làm việc số, trong khi kỹ năng công nghệ thông tin giữa các vị trí còn chưa đồng đều.
Vì vậy xây dựng tòa án điện tử cần đi cùng chiến lược đào tạo liên tục, giúp đội ngũ thẩm phán, thư ký và cán bộ tư pháp vừa sử dụng thành thạo công cụ, vừa thay đổi tư duy làm việc theo hướng phù hợp với mô hình tư pháp số.
