Tôi đầu tư chứng khoán cũng được vài năm nhưng bản thân tự nhận thấy một “tật” rất lớn, đó chính là hay chốt lời “hụt”. Ví dụ trường hợp gần nhất là với cổ phiếu NVL. Tôi mua từ hồi 10.000 đồng, đến cuối tháng 4, NVL lên hơn 20.000 đồng, tính bán nhưng sợ nó tăng tiếp, sau này sẽ tiếc, nên giữ lại và chờ đợi thêm. Kết quả là mã này giảm về 16.000 đồng mấy ngày gần đây, tôi mới vội vàng bán ra, hụt mất 40 triệu tiền lãi.
Có cách nào để tôi hạn chế việc này không?
Chuyên gia tư vấn:
Đây là tâm lý rất phổ biến của nhiều nhà đầu tư, đặc biệt trong những giai đoạn thị trường chứng khoán biến động mạnh hoặc cổ phiếu tăng nóng. Tôi sẽ chia sẻ một số góc nhìn chung về tâm lý học hành vi của con người và cách giảm áp lực trong đầu tư để bạn có thể hiểu rõ hơn.
Trước hết, trong behavioral finance (tài chính hành vi) có một khái niệm gọi là “hiệu ứng mỏ neo” (anchoring heuristic). Hiểu đơn giản, não bộ thường bám vào một mức giá nào đó rồi xem đó là mốc chuẩn để đưa ra quyết định.
Trong trường hợp của bạn, có thể tồn tại cùng lúc hai “mỏ neo” tâm lý. Mỏ neo đầu tiên là giá mua 10.000 đồng. Vì mua ở vùng giá thấp nên khi cổ phiếu điều chỉnh từ 20.000 về 16.000 đồng, nhà đầu tư vẫn có xu hướng nghĩ rằng “mình còn lời nhiều”, từ đó trì hoãn quyết định bán ra.
Tuy nhiên, mỏ neo mạnh hơn lại là vùng giá hơn 20.000 đồng mà NVL từng đạt được. Từ thời điểm cổ phiếu lên mức này, não bộ bắt đầu mặc định đây mới là “giá trị hợp lý” của khoản đầu tư. Vì vậy, khi cổ phiếu giảm dần, cảm giác không còn là “vẫn đang có lãi”, mà chuyển thành “mình đang mất đi khoản lợi nhuận từng có”. Đây là lý do nhiều nhà đầu tư cảm thấy rất tiếc nuối dù thực tế vẫn đang sinh lời khá lớn so với giá vốn ban đầu.
Ngoài hiệu ứng mỏ neo, yếu tố FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) cũng ảnh hưởng lớn. Khi cổ phiếu tăng mạnh, nhà đầu tư thường lo rằng nếu bán quá sớm, cổ phiếu có thể tiếp tục tăng và mình sẽ “bỏ lỡ” phần lợi nhuận phía sau. Điều này khiến nhiều người không bán trong lúc hưng phấn, nhưng lại bán khi cảm xúc bắt đầu áp lực và khó chịu hơn. Nói cách khác, quyết định bán lúc đó không còn hoàn toàn dựa trên chiến lược đầu tư, mà là để giải tỏa áp lực tâm lý.
Một điều quan trọng là ngay cả các chuyên gia đầu tư hay quỹ chuyên nghiệp cũng không thể liên tục dự đoán chính xác “đỉnh” và “đáy” của thị trường. Việc mua chưa đúng “đáy” hoặc bán chưa đúng “đỉnh” thực tế là điều rất bình thường trong đầu tư. Vì vậy, thay vì cố tìm “điểm bán hoàn hảo”, nhà đầu tư nên tập trung vào việc xây dựng một hệ thống đầu tư phù hợp với khẩu vị rủi ro và mục tiêu tài chính của mình.
Để hạn chế cảm giác tiếc nuối hoặc bị cảm xúc chi phối quá mạnh, nhà đầu tư có thể chia nhỏ các lần chốt lời thay vì bán toàn bộ trong một lần; xác định trước nguyên tắc bán khi mua cổ phiếu; hạn chế lấy mức giá cao từng đạt được làm cơ sở cho quyết định hiện tại. Bên cạnh đó, bạn có thể tự đặt câu hỏi: Nếu hôm nay chưa sở hữu cổ phiếu này, bản thân có còn muốn mua ở vùng giá hiện tại hay không?
Cuối cùng, nhà đầu tư cũng nên lưu ý rằng thị trường chứng khoán luôn vận động theo chu kỳ kinh tế. Ở các giai đoạn thanh khoản dồi dào và tâm lý hưng phấn, nhiều cổ phiếu có thể tăng rất mạnh trong thời gian ngắn. Ngược lại, khi nền kinh tế bước vào giai đoạn tăng trưởng chậm lại hoặc dòng tiền suy yếu, áp lực điều chỉnh thường xuất hiện.
Do đó, thay vì chỉ tập trung vào biến động giá của một mã cổ phiếu riêng lẻ, nhà đầu tư nên quan sát thêm xu hướng lãi suất, tăng trưởng kinh tế, dòng tiền trên thị trường và vị trí hiện tại của chu kỳ kinh tế.
Một số người lựa chọn đầu tư dài hạn hơn thông qua hình thức tích sản cổ phiếu, quỹ mở cổ phiếu hoặc quỹ ETF để giảm áp lực phải liên tục “mua đúng đáy – bán đúng đỉnh” nhưng vẫn đảm bảo lợi nhuận tốt về dài hạn. Khi nhìn theo chu kỳ dài hạn và đa dạng hóa danh mục, tâm lý đầu tư thường ổn định hơn và ít bị cảm xúc ngắn hạn chi phối quá mạnh.
Trên thị trường chứng khoán, điều khó nhất thường không phải tìm được cổ phiếu tăng giá, mà là giữ được sự tỉnh táo khi cảm xúc bắt đầu bị kéo theo biến động lợi nhuận.
Theo tài liệu trình Đại hội đồng cổ đông thường niên năm 2025, Công ty cổ phần Ánh Dương Việt Nam (Vinasun - VNS) cho biết năm qua xảy ra nhiều biến động về địa chính trị, kinh tế, tạo ra nhiều bất ổn, khó khăn, thách thức.
Biến động giá xăng dầu khiến chi phí phục vụ vận tải tăng vọt. Ngoài ra, cạnh tranh khốc liệt cùng với suy giảm sức mua, sức tiêu dùng đã tác động tiêu cực đến các hoạt động sản xuất kinh doanh, đặc biệt là ngành vận tải hành khách bằng taxi.
Kết quả, doanh thu thuần năm 2025 của Vinasun đạt gần 883 tỉ đồng, giảm gần 12% so với năm 2024. Lợi nhuận sau thuế đạt hơn 39 tỉ đồng, giảm hơn 53%. Tổng tài sản tại thời điểm 31-12-2025 đạt 1.773,64 tỉ đồng, giảm 4,4% so với cùng kỳ năm 2024.
Một điểm đáng chú ý khác trong tài liệu là tờ trình về thù lao cho hội đồng quản trị (HĐQT) và ban kiểm soát.
Theo đề xuất, mức thù lao dành cho Chủ tịch HĐQT Vinasun chỉ ở mức 10 triệu đồng/tháng. Các thành viên khác trong HĐQT nhận mức 8 triệu đồng/tháng. Trưởng ban kiểm soát có thù lao 5 triệu đồng/tháng. Các thành viên trong ban kiểm soát và ban kiểm toán nội bộ nhận 4 triệu đồng/tháng.
Mức thù lao này thấp hơn đáng kể so với các năm trước. Báo cáo tài chính kiểm toán hợp nhất năm 2025 cho biết ông Tạ Long Hỷ, Chủ tịch HĐQT Vinasun, nhận mức thù lao hơn 573 triệu đồng, tương ứng trung bình gần 47,8 triệu đồng/tháng. Thậm chí, năm 2024 ông Hỷ còn được nhận thù lao hơn 603 triệu đồng, trung bình khoảng 50,3 triệu đồng/tháng.
Tính đến cuối năm 2025, quy mô nhân sự Vinasun cũng giảm mạnh, chỉ còn 1.407 người. Báo cáo tài chính tại ngày 31-12-2015, doanh nghiệp có 17.047 lao động. Như vậy, Vinasun giảm 15.640 lao động sau một thập kỷ.
Vinasun dự báo môi trường kinh doanh năm 2026 sẽ còn nhiều khó khăn thách thức. Doanh thu dự kiến cho năm 2026 là 902,7 tỉ đồng, tăng 2,3% so với mức thực hiện năm 2025. Lợi nhuận sau thuế đạt 32,68 tỉ đồng, giảm hơn 16% so với mức đạt được năm trước.
Doanh nghiệp cho biết năm 2026 tập trung chủ yếu vào việc duy trì sự ổn định, phát triển bền vững và tăng cường tái cấu trúc toàn diện, tăng cường đầu tư mới dòng xe hybrid, nâng cao chất lượng dịch vụ, nâng cấp hệ thống kết nối, tích hợp thêm các tính năng và khả năng thanh toán đa dạng.
Vinasun dự kiến không chia cổ tức năm 2026, chi khen thưởng phúc lợi cho người lao động 7% lợi nhuận trước thuế, chi khen thưởng ban điều hành 5% lợi nhuận sau thuế vượt kết hoạch.
Một quản lý công nghệ tại Mỹ mới đây chia sẻ trên diễn đàn tài chính rằng thu nhập hộ gia đình của anh từng tăng mạnh từ 240.000 USD năm 2021 lên hơn 415.000 USD trong giai đoạn 2022-2023. Nhưng chỉ vài năm sau, khi ngành công nghệ chững lại, thu nhập giảm dần xuống còn 350.000 USD rồi dự kiến dưới 250.000 USD trong năm nay.
Điều đáng nói là cảm giác giàu có không hề tăng theo mức lương. Người này từng tiết kiệm tới 80% thu nhập ròng. Tuy nhiên, sau khi mua một chiếc xe giá 28.000 USD, một chiếc nhẫn đính hôn 20.000 USD cùng chi phí đám cưới đắt đỏ, anh bắt đầu phải rút tiền từ các khoản đầu tư để bù chi tiêu.
“Lúc 22 tuổi kiếm 70.000 USD/năm, tôi từng nghĩ mình rất giàu. Giờ thu nhập gấp 3 lần nhưng hoàn toàn không còn cảm giác đó nữa”, người này viết. Ví dụ trên là điển hình của lạm phát lối sống - một trong những chiếc bẫy tài chính cá nhân phổ biến nhất hiện nay.
Vì sao càng kiếm nhiều tiền càng dễ thấy thiếu?
Nhiều người tin rằng thu nhập tăng sẽ tự động giúp tài chính thoải mái hơn. Thực tế, điều thường tăng nhanh không phải tiền tiết kiệm mà là mức sống.
Ban đầu chỉ là những nâng cấp nhỏ như điện thoại tốt hơn, ăn ngoài nhiều hơn, quần áo đắt hơn, thêm vài gói subscription, chuyển sang căn hộ rộng hơn hay đổi xe mới tiện nghi hơn. Mỗi thay đổi riêng lẻ đều có vẻ “xứng đáng”. Nhưng theo thời gian, chúng âm thầm biến thành tiêu chuẩn sống mặc định.
Đó là lý do nhiều người dù lương tăng mạnh vẫn không tích lũy được bao nhiêu. Toàn bộ phần thu nhập tăng thêm bị hấp thụ vào các chi phí mới mà bản thân gần như không nhận ra.
Điều nguy hiểm nhất của lạm phát lối sống là nó không giống kiểu tiêu tiền bốc đồng. Nó diễn ra từ từ, hợp lý và mang tính cảm xúc.
Sau một ngày làm việc căng thẳng, việc gọi đồ ăn, đi taxi công nghệ hay mua một món đồ “tự thưởng” luôn rất dễ được hợp lý hóa. Theo thời gian, những khoản chi nhỏ lặp đi lặp lại đó bắt đầu bào mòn khả năng tiết kiệm.
Jeff Bezos tránh chiếc bẫy này như thế nào?
Để thoát khỏi vòng xoáy này, những thói quen của người sáng lập Amazon mang lại một lăng kính tài chính đầy giá trị. Theo GObankingrates ngay cả khi đã trở thành một trong những người quyền lực và giàu có nhất hành tinh, Jeff Bezos vẫn tuân thủ những nguyên tắc vô cùng giản dị.
Thói quen đầu tiên và quan trọng nhất của ông là sống dưới khả năng tài chính của mình. Minh chứng rõ nét nhất là việc vị tỷ phú này vẫn tự lái một chiếc Honda Accord phổ thông cho tới ít nhất là năm 2013. Khi đó, Bezos đã cực kỳ giàu có và dư sức tậu những chiếc siêu xe hào nhoáng nhất. Ông đã chọn không làm vậy. Chi tiêu ít hơn số tiền kiếm được chính là bước nền tảng vững chắc nhất để xây dựng sự giàu có dài lâu.
Thói quen thứ hai là luôn bắt đầu từ những điều nhỏ nhất. Năm 1995, Bezos sáng lập Amazon trong một gara nhỏ ở Bellevue thuộc bang Washington. Văn phòng khi đó tối giản đến mức chỉ có một chiếc bàn và một dàn máy tính. Nhờ không phải gánh chi phí thuê văn phòng đắt đỏ ở giai đoạn đầu, Amazon giữ được nền tảng tài chính vững vàng và duy trì sự linh hoạt. Bài học rút ra là không cần vội vàng mở rộng hay tăng tốc khi chưa thực sự sẵn sàng. Con đường chậm mà chắc luôn tạo ra sự tiến bộ bền vững.
Thói quen thứ ba là duy trì triết lý "ngày đầu tiên". Đây là cách tiếp cận mọi vấn đề như thể đó là ngày đầu tiên bạn bắt đầu hành trình. Thay vì máy móc làm theo một kế hoạch tài chính đã vạch sẵn, tư duy này đòi hỏi sự linh hoạt và liên tục xem xét lại các giả định cốt lõi. Việc chủ động thích nghi với thông tin mới sẽ giúp bạn dễ dàng vượt qua những thăng trầm tự nhiên của nền kinh tế.
Cuối cùng, Bezos luôn sẵn sàng học hỏi từ thất bại. Ông từng công khai thừa nhận bản thân đã tạo ra những thất bại trị giá hàng tỷ USD tại Amazon. Những sai lầm đắt giá đó không khiến ông chùn bước. Cách duy nhất để thực sự thất bại là bỏ cuộc. Việc rút kinh nghiệm từ những thử thách sẽ giúp quá trình quản lý tiền bạc ngày một hoàn thiện hơn.
Nghệ thuật điều chỉnh thay vì "ép xác"
Để áp dụng triết lý của Bezos vào thực tế, bạn không cần phải thực hiện những bước đi quá lớn. Bezos thường bắt đầu ngày mới bằng một buổi sáng chậm rãi trong gian bếp và hoàn toàn tránh xa các thiết bị điện tử. Đây là khoảng thời gian vàng để nhìn lại các thói quen chi tiêu và đánh giá lại kế hoạch đầu tư xem chúng có còn phù hợp với hiện tại hay không.
Khi nhận ra bản thân đang vướng vào lạm phát lối sống, nhiều người vội vã thắt lưng buộc bụng cực đoan. Họ ngừng mua sắm, cắt bỏ mọi khoản giải trí và ép bản thân sống kham khổ. Cách làm này thường sớm thất bại vì tạo ra sự mệt mỏi tâm lý. Cảm giác bị gò bó quá mức rất dễ dẫn đến những đợt chi tiêu bù mang tính trả đũa.
Thay vào đó, những thay đổi nhỏ mới thực sự tạo ra khác biệt lớn. Bạn có thể hủy một gói dịch vụ không dùng tới, tự nấu ăn thêm một bữa mỗi tuần hoặc đơn giản là trì hoãn việc đổi điện thoại thêm một tháng. Hãy đợi thêm 30 ngày trước khi quyết định mua một món đồ đắt tiền để xem đó là nhu cầu thực sự hay chỉ là cảm xúc nhất thời.
Quan trọng nhất, bạn hãy xem tăng lương là cơ hội để tăng tiết kiệm trước khi nâng mức sống. Thay vì tiêu thoải mái hơn ngay khi có thêm thu nhập, nhiều chuyên gia khuyên nên chuyển một phần tiền tăng thêm vào tiết kiệm hoặc đầu tư và tự đặt giới hạn chi tiêu cho ăn uống, mua sắm.
Ngày 18/5, Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc cho biết doanh số bán lẻ tháng 4 của nước này tăng 0,2% so với cùng kỳ năm ngoái. Tốc độ này chậm lại so với tháng 3 và thấp hơn đáng kể dự báo của các nhà kinh tế học là 2%. Đây cũng là mức tăng thấp nhất kể từ tháng 12/2022, theo hãng dữ liệu Wind.
Sản lượng công nghiệp của Trung Quốc tăng 4,1% trong tháng 4 so với cùng kỳ năm ngoái. Tốc độ này giảm so với tháng 3 và cũng thấp hơn dự báo trong khảo sát của Reuters (5,9%).
Đầu tư vào tài sản cố định tại khu vực thành thị, gồm bất động sản và cơ sở hạ tầng, cũng sụt 1,6% trong 4 tháng đầu năm so với cùng kỳ 2025. Đà giảm chủ yếu do lĩnh vực bất động sản.
So với đỉnh năm 2021, đầu tư vào bất động sản tại đây đã giảm một nửa. Việc giá nhà tiếp tục đi xuống có thể gây thêm áp lực lên tài sản của các hộ gia đình, đồng thời khiến nhiều việc làm xây dựng và các ngành liên quan bị cắt giảm, theo Lizzi Lee - chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc (CCA).
Ngược lại, xuất khẩu tăng tốc trong tháng 4, với kim ngạch tăng hơn 14%, gần gấp đôi dự báo là 7,9%. Các nhà máy tại đây đang tăng tốc đáp ứng nhu cầu tích trữ của khách quốc tế, do người mua lo ngại chiến sự Trung Đông khiến chi phí đầu vào tăng thêm.
Trong cuộc họp báo hôm nay, người phát ngôn Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc Fu Linghui cảnh báo biến động trên thị trường năng lượng và gián đoạn chuỗi cung ứng phát sinh từ xung đột Trung Đông tiếp tục phủ bóng lên đà hồi phục kinh tế toàn cầu. Dù vậy, xung đột lại làm nổi bật nỗ lực chuyển dịch sang năng lượng tái tạo của nước này.
Sản lượng lọc dầu của Trung Quốc đã giảm 2 tháng liên tiếp. Chi phí nhiên liệu tăng cũng khiến chỉ số giá hàng hóa và giá tiêu dùng tại đây tăng tốc trong tháng trước.
Fu nhấn mạnh giới chức cần làm nhiều hơn nữa để thúc đẩy nhu cầu nội địa, đồng thời thúc giục doanh nghiệp cải thiện sản phẩm để thu hút người tiêu dùng. Bắc Kinh năm nay ưu tiên thúc đẩu nhu cầu trong nước. Tuy nhiên, các chính sách kích cầu đến nay chỉ có tác động hạn chế.
Chi tiêu cho văn hóa, du lịch, thể thao và giải trí lại là điểm sáng của nền kinh tế này. Doanh số bán lẻ ngành dịch vụ tăng 5,6% trong 4 tháng đầu năm, cao hơn mức tăng của bán lẻ nói chung.
Các nhà phân tích dự báo Trung Quốc giữ nguyên chính sách kích thích hiện tại đến khi có thêm dấu hiệu suy yếu rõ ràng hơn. Bắc Kinh nhiều khả năng sẽ chờ dữ liệu GDP quý II trước khi đánh giá lại các chính sách vào tháng 7. Quý đầu năm, nền kinh tế này tăng trưởng 5%.
