PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, tại tọa đàm nâng cao hiểu biết về phế cầu khuẩn do Hội Y học dự phòng Việt Nam phối hợp Pfizer Việt Nam tổ chức ngày 24/6, cho biết con số này được công bố năm 2025, dựa trên nghiên cứu 274 ca bệnh phế cầu xâm lấn tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2019-2022, trong đó 24 trẻ tử vong, chủ yếu dưới 5 tuổi.
Theo ông Thái, gánh nặng bệnh do phế cầu vẫn bị nhiều phụ huynh đánh giá thấp, dù đây là một trong những tác nhân gây bệnh xâm lấn nguy hiểm hàng đầu ở trẻ nhỏ. Dữ liệu từ Bệnh viện Nhi đồng 1 và 2 cũng cho thấy phế cầu khuẩn là nguyên nhân của hơn 86% ca viêm màng não vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi.
BS.CK2 Nguyễn Minh Tiến, Phó giám đốc Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, kể về một bệnh nhi 11 tuổi nhập viện với biểu hiện ban đầu sốt, ho, sổ mũi nên gia đình nghĩ bị cảm cúm và tự điều trị tại nhà . Sau vài ngày, trẻ khó thở, viêm phổi nặng rồi nhanh chóng suy tim, phải can thiệp ECMO để duy trì sự sống.
“Bệnh nhi phải chạy ECMO suốt 4 tuần, sau đó điều trị thêm gần một tháng mới xuất viện, chi phí hàng trăm triệu đồng”, bác sĩ Tiến nói, cho biết phế cầu thường khởi phát bằng các triệu chứng rất dễ nhầm với cảm cúm thông thường như ho, sổ mũi, sốt nhẹ.
Phế cầu khuẩn là tác nhân phổ biến gây viêm phổi, viêm tai giữa, viêm xoang ở trẻ nhỏ. Khi xâm lấn vào máu hoặc hệ thần kinh trung ương, vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, tràn mủ màng phổi, thậm chí suy đa cơ quan. Theo bác sĩ Tiến, trẻ mắc bệnh mạn tính có nguy cơ nhiễm phế cầu nặng cao gấp 3 lần trẻ khỏe mạnh, trong khi trẻ suy giảm miễn dịch có nguy cơ cao gấp tới 40 lần.
Theo nghiên cứu công bố năm 2026, khoảng 33% trẻ em Việt Nam dưới 18 tuổi mang phế cầu khuẩn ở vùng mũi họng nhưng không có triệu chứng, trở thành nguồn lây chính trong gia đình và cộng đồng.
Một thách thức lớn khác là tình trạng kháng kháng sinh ngày càng nghiêm trọng. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, 75,3% chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn đã kháng cephalosporin thế hệ ba, gần 100% kháng erythromycin và clindamycin. Tại Bệnh viện Nhi đồng Thành phố, tỷ lệ kháng một số nhóm kháng sinh phổ biến cũng lên tới khoảng 80%. Các chuyên gia nhận định việc tự ý dùng kháng sinh trong cộng đồng là nguyên nhân quan trọng khiến vi khuẩn ngày càng đề kháng, làm thu hẹp lựa chọn điều trị.
Phó giáo sư Thái cho biết sau khi vaccine Hib được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng, tỷ lệ viêm màng não mủ do Hib giảm mạnh 60-70% xuống khoảng 6%. Trong khi đó, phế cầu nổi lên, chiếm khoảng 70% số ca viêm màng não mủ ở trẻ em.
“Ở các trường hợp phế cầu xâm lấn nặng, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 40-45%, gần tương đương não mô cầu”, ông nói. Ngay cả khi được cứu sống, nhiều trẻ vẫn có thể mang di chứng lâu dài như điếc, giảm khả năng học tập, rối loạn vận động hoặc co giật.
GS.TS.BS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Hội Y học dự phòng Việt Nam, nhấn mạnh có những bệnh nếu chờ đến khi vào viện mới quan tâm thì thường đã muộn, hoặc ít nhất là đã phải trả giá bằng rất nhiều lo lắng, chi phí và đôi khi là cả những hậu quả nặng nề cho trẻ. Bệnh do phế cầu khuẩn là một ví dụ như vậy vì khuẩn này là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây viêm phổi, viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết ở trẻ em.
“Dưới tác động của ô nhiễm môi trường, đô thị hóa và tình trạng tự ý sử dụng kháng sinh, bức tranh dịch tễ của bệnh do phế cầu khuẩn đang trở nên phức tạp hơn”, giáo sư Lân nói.
PGS.TS.BS Cao Hữu Nghĩa, Trưởng Bộ môn Khoa học Y sinh, Viện Pasteur TP HCM, cho biết bệnh do phế cầu không chỉ là mối nguy ở trẻ dưới 5 tuổi mà còn có thể gây bệnh nặng ở trẻ lớn hơn có bệnh nền nguy cơ cao. Theo ông, nhận diện đúng nhóm nguy cơ ở từng độ tuổi là yếu tố quan trọng để lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp.
Các chuyên gia khuyến cáo phụ huynh cần đặc biệt lưu ý nếu trẻ sốt kéo dài, ho nặng dần, thở mệt, bỏ bú hoặc lừ đừ sau một đợt cảm cúm tưởng như đã hồi phục. “Không nên chủ quan, bởi một cơn sổ mũi tưởng nhẹ đôi khi chỉ sau vài ngày có thể trở thành ca cấp cứu nặng”, bác sĩ Tiến cảnh báo.
Nhiều loại sữa chua chứa prebiotics, những sinh vật sống mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe khi được tiêu thụ với hàm lượng phù hợp. Probiotic (men vi sinh) trong sữa chua hỗ trợ tiêu hóa và giúp hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh hơn. Hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh giúp tăng cường sức khỏe miễn dịch, tăng cường giao tiếp giữa não và ruột.
Để tăng cường lợi khuẩn, nên lựa chọn các loại sữa chua có nhãn “vi khuẩn sống và hoạt tính”, chứng nhận các sản phẩm chứa lượng lớn lợi khuẩn (probiotics) sống sót sau chế biến. Các vi khuẩn có lợi gồm Lactobacillus và Bifidobacterium.
Dưa cải bắp
Dưa cải bắp muối chua truyền thống chứa nhiều loại vi khuẩn axit lactic phát triển trong quá trình lên men tự nhiên. Chúng có thể hỗ trợ sức khỏe đường ruột bằng cách tăng cường sự phát triển của các vi khuẩn có lợi. Chúng cũng tạo ra các hợp chất axit béo chuỗi ngắn, có thể giúp giảm viêm và tăng cường sức khỏe của hàng rào ruột.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải tất cả các thực phẩm lên men đều chứa probiotic. Để một loại thực phẩm được coi là probiotic, cần phải có nghiên cứu chứng minh rằng chủng vi khuẩn cụ thể của nó có lợi cho sức khỏe.
Vì dưa cải bắp truyền thống không được tiêu chuẩn hóa hoặc kiểm tra các loại vi khuẩn cụ thể, nên về mặt kỹ thuật, nó không đáp ứng định nghĩa đó. Nhiều loại dưa cải bắp được tiệt trùng, nghĩa là chúng không chứa vi khuẩn sống.
Chuối là một nguồn tinh bột kháng tốt. Chất xơ này hoạt động như một probiotic, giúp nuôi dưỡng các vi khuẩn có lợi trong đường ruột và hỗ trợ sản xuất các axit béo chuỗi ngắn, giúp tăng cường sức khỏe đường ruột và sức khỏe tổng thể.
Chuối cũng có thể kích thích cơ thể sản sinh nhiều chất nhầy hơn trong dạ dày, tạo ra một lớp chắn tốt hơn giữa axit dạ dày và các tác nhân gây ra các vấn đề như ợ hơi hoặc đau dạ dày.
Măng tây chứa inulin, một loại chất xơ prebiotic giúp nuôi dưỡng vi khuẩn có lợi trong đường ruột. Chất xơ prebiotic hỗ trợ sự phát triển và hoạt động của vi khuẩn có lợi cho đường ruột, từ đó giúp cải thiện sức khỏe tiêu hóa.
Loại rau này cũng là nguồn cung cấp vitamin K dồi dào. Bốn ngọn măng tây nấu chín chứa 30mcg vitamin K, tương đương 25% giá trị hằng ngày. Vitamin K có thể giúp cải thiện hệ vi sinh vật đường ruột và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tổng thể.
Các loại quả mọng như việt quất, dâu tây, mâm xôi giàu hợp chất thực vật polyphenol và chất xơ, cả 2 chất này giúp mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe đường ruột. Chất xơ trong quả mọng giúp thúc đẩy quá trình tiêu hóa khỏe mạnh hơn, trong khi polyphenol có thể đóng vai trò trong hỗ trợ hệ vi sinh vật đường ruột khỏe mạnh hơn và giúp giảm cholesterol xấu LDL.
Nước hầm xương
Được làm bằng cách ninh xương động vật trong nước trong thời gian dài, nước hầm xương chứa một lượng đáng kể collagen, khoáng chất và axit amin, các khối xây dựng protein.
Các axit amin và khoáng chất trong nước hầm xương có thể mang đến nhiều lợi ích cho sức khỏe đường ruột, bao gồm giảm viêm và cải thiện hàng rào ruột.
Uống nước ép củ dền vào buổi sáng có thể mang lại những lợi ích tim mạch sau:
Một trong những lợi ích nổi bật nhất của nước ép củ dền đối với tim mạch là khả năng giúp giảm huyết áp. Củ dền chứa hàm lượng nitrate khá cao. Sau khi được hấp thu, nitrate sẽ được vi khuẩn trong khoang miệng chuyển thành nitrite, sau đó tiếp tục được cơ thể chuyển hóa thành nitric oxide, theo chuyên trang sức khỏe Healthline (Mỹ).
Nitric oxide có tác dụng làm giãn cơ trơn của thành mạch máu, giúp mạch máu mở rộng và giảm sức cản của dòng máu lưu thông. Khi mạch giãn ra, tim không cần tạo áp lực quá lớn để bơm máu đi khắp cơ thể, từ đó góp phần làm giảm huyết áp.
Một nghiên cứu công bố trên chuyên san The Journal of Nutrition cho thấy bổ sung nitrate vô cơ hoặc nước ép củ dền có thể giúp giảm huyết áp tâm thu. Uống nước ép củ dền vào buổi sáng giúp cơ thể tiếp nhận nitrate từ sớm, tạo điều kiện cho quá trình sản xuất nitric oxide diễn ra trong nhiều giờ tiếp theo.
Nội mô là lớp tế bào lót bên trong thành mạch máu. Đây là phần quan trọng với chức năng điều hòa co giãn của mạch máu và duy trì lưu thông máu bình thường.
Khi cơ thể sản xuất đủ nitric oxide, lớp nội mô hoạt động hiệu quả hơn, giúp mạch máu giữ được độ đàn hồi cần thiết. Điều này góp phần hạn chế tình trạng co thắt mạch máu và giúp hệ tuần hoàn vận hành ổn định.
Một trong những lợi ích khác của nước ép củ dền là cải thiện lưu thông máu. Khi mạch máu giãn nở tốt hơn, máu có thể lưu thông dễ dàng hơn đến các cơ quan trong cơ thể.
Nhờ tác động của nitric oxide, hệ tuần hoàn vận chuyển ô xy và dưỡng chất hiệu quả hơn. Điều này có lợi cho các cơ quan cần nhiều ô xy như tim, não và cơ bắp. Tác dụng giãn mạch của nước ép củ dền có thể xuất hiện chỉ vài giờ sau khi uống.
Ngoài nitrate, củ dền còn chứa nhiều hợp chất chống ô xy hóa như betalain, polyphenol và vitamin C. Những chất này giúp trung hòa các gốc tự do và giảm căng thẳng ô xy hóa trong cơ thể. Đây được xem là một trong những yếu tố thúc đẩy quá trình viêm mạn tính và tổn thương thành mạch máu. Khi tình trạng này kéo dài, nguy cơ xơ vữa động mạch và các bệnh lý tim mạch sẽ gia tăng.
Mặc dù mang lại nhiều lợi ích tiềm năng, nước ép củ dền không phải là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người. Những người đang sử dụng thuốc hạ huyết áp nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi uống thường xuyên. Nguyên nhân là nước ép củ dền có thể làm huyết áp giảm thêm.
Người có tiền sử sỏi thận cũng cần thận trọng do củ dền chứa oxalate, một hợp chất có thể góp phần hình thành sỏi ở một số trường hợp. Ngoài ra, sau khi ăn hoặc uống củ dền, nước tiểu hoặc phân có thể chuyển sang màu đỏ hoặc hồng. Đây là hiện tượng lành tính và thường không gây ảnh hưởng đến sức khỏe, theo Healthline.
TS.BS Hoàng Tiến Trọng Nghĩa, Chủ nhiệm khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Quân y 175, cho biết theo các tổ chức y tế uy tín như Tổ chức Giấc ngủ Quốc gia Mỹ và Học viện Y học Giấc ngủ Mỹ (AASM), thời lượng ngủ trung bình cần thiết được chia theo độ tuổi.
Người trưởng thành (18-64 tuổi) cần 7-9 giờ mỗi đêm, trong khi người lớn trên 65 tuổi giảm nhẹ nhu cầu xuống còn khoảng 7-8 giờ. Trẻ em cần thời gian ngủ dài hơn do não bộ đang trong giai đoạn phát triển và xây dựng cấu trúc mạnh mẽ. Trong đó, trẻ sơ sinh đòi hỏi nhiều thời gian nhất với 14-17 giờ và thanh thiếu niên cần 8-10 giờ.
Lý giải nguyên nhân não bộ người trưởng thành cần 7-9 giờ nghỉ ngơi, bác sĩ Nghĩa nhấn mạnh đây là lúc não thực hiện những nhiệm vụ không thể làm được khi thức, điển hình là việc dọn dẹp "rác thải" chuyển hóa thông qua hệ thống Glymphatic. Trong giấc ngủ sâu, không gian giữa các tế bào não mở rộng, cho phép dịch não tủy rửa trôi các protein độc hại tích tụ ban ngày như Beta-amyloid và Tau - những tác nhân liên quan mật thiết đến bệnh Alzheimer.
Đồng thời, giấc ngủ giúp củng cố trí nhớ và học tập bằng cách chọn lọc thông tin, chuyển ký ức ngắn hạn ở đồi hải mã lên vỏ não để lưu trữ thành ký ức dài hạn và xóa bỏ những thông tin thừa thãi, đặc biệt trong giai đoạn giấc ngủ REM và giấc ngủ sóng chậm.
Quá trình bảo dưỡng này còn bao gồm việc cân bằng nội môi Synapse và phục hồi cảm xúc. Khi thức, não bộ liên tục tạo ra các kết nối thần kinh mới khiến tiêu hao rất nhiều năng lượng. Giấc ngủ giúp "cắt tỉa" bớt các kết nối yếu, đưa mạng lưới thần kinh về trạng thái cân bằng để sẵn sàng tiếp nhận thông tin mới. Bên cạnh đó, giấc ngủ điều chỉnh sự kết nối giữa hạch hạnh nhân (trung tâm kiểm soát cảm xúc) và vỏ não trước trán (trung tâm tư duy logic), giúp con người giữ được sự điềm tĩnh và phán đoán chính xác vào hôm sau.
Tuy nhiên, chất lượng hay còn gọi là kiến trúc giấc ngủ cũng đóng vai trò quan trọng không kém số lượng. Não bộ không chỉ cần đủ thời gian mà còn phải hoàn thành 4 đến 5 chu kỳ giấc ngủ mỗi đêm, mỗi chu kỳ kéo dài 90-110 phút bao gồm đầy đủ các giai đoạn ngủ nông, ngủ sâu và ngủ REM.
Việc ngủ đủ 8 tiếng nhưng bị gián đoạn liên tục, ví dụ do chứng ngưng thở khi ngủ, sẽ khiến não bộ thiếu hụt giấc ngủ sâu trầm trọng. Hậu quả của tình trạng này thậm chí còn tồi tệ hơn cả việc chỉ ngủ 6 tiếng nhưng ngủ liền mạch. Để một bộ não người trưởng thành hoạt động minh mẫn, sắc bén và phòng ngừa các bệnh lý thoái hóa thần kinh về già, việc đảm bảo 7-8 giờ ngủ liền mạch mỗi đêm là bắt buộc.
