Theo thống kê trên thế giới, cứ 4 người thì có ít nhất 1 người từng mắc các bệnh viêm đường hô hấp.
Trăn trở trước thực tế đó, GS.TS Nguyễn Mạnh Cường và nhóm nghiên cứu Viện Hoá học – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã kiên trì theo đuổi hướng tìm kiếm các hoạt chất chống viêm từ dược liệu tự nhiên.
Ông kỳ vọng những nghiên cứu bài bản này sẽ góp phần tạo ra các sản phẩm an toàn, có cơ sở khoa học, hỗ trợ bảo vệ sức khỏe lá phổi. Đồng thời, đây cũng là hướng đi giúp phát huy giá trị nguồn dược liệu địa phương, đặc biệt là cây Quýt hôi, cây thuốc đặc trưng của Việt Nam nói chung và của tỉnh Thanh Hóa nói riêng.
Nghiên cứu tập trung khảo sát 8 cây thuốc chọn lọc có tác dụng kháng viêm trong đó có Quýt hôi, nhằm đánh giá toàn diện từ thành phần hóa học, cơ chế tác dụng đến khả năng phát triển sản phẩm.
Quýt hôi là cây thuốc bản địa của vùng núi Pù Luông, Thanh Hóa. Hiện nay, cây được trồng và mọc tự nhiên tại một số xã vùng núi cao của huyện Bá Thước như Ban Công, Thành Lâm, Thành Sơn, Lũng Cao, Cổ Lũng và Lũng Niêm với diện tích ước tính khoảng 60-80ha.
GS Cường chia sẻ: “Trong dân gian, lá và vỏ quả Quýt hôi từ lâu đã được đồng bào Thái và Mường sử dụng để trị ho hen, cảm cúm, phong thấp. Đặc biệt, lá Quýt hôi còn là thành phần chính trong bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm phổi của mế Tiến ở Tân Lạc (Hòa Bình), khu vực giáp ranh với Bá Thước, Thanh Hóa.
Tuy nhiên, dù được sử dụng khá phổ biến trong y học dân gian, loài cây này trước đây hầu như chưa được nghiên cứu đầy đủ về tên khoa học, thành phần hóa học cũng như tác dụng kháng viêm”.
Từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát và đánh giá một cách hệ thống nhằm làm rõ giá trị khoa học của nguồn dược liệu bản địa này.
Bằng việc kết hợp song song phương pháp so sánh hình thái thực vật và giải trình tự gen, nhóm nghiên cứu lần đầu tiên xác định chính xác tên khoa học của Quýt hôi là Citrus × aurantium L., trong đó dấu “×” cho thấy đây là loài lai hóa tự nhiên.
Nhiều tiềm năng chữa bệnh
Khi tiến hành phân tích tinh dầu lá Quýt hôi tại Việt Nam, nhóm nghiên cứu còn phát hiện hàm lượng lớn các hợp chất thơm thymol và thymol methyl ether. Đây là những thành phần có liên quan đến hoạt tính sinh học và tiềm năng kháng viêm của dược liệu này.
Khi đánh giá tác dụng kháng viêm trong phòng thí nghiệm, cao chiết từ lá Quýt hôi cho thấy khả năng ức chế mạnh sự sản sinh nitric oxide (NO) cùng các cytokine tiền viêm quan trọng như TNF-α và IL-6.
Đây là phát hiện đáng chú ý bởi trước đó tác dụng kháng viêm của loài cây này chưa từng được chứng minh rõ ràng bằng thực nghiệm.
Không chỉ Quýt hôi, rễ cây Nhó đông cũng cho thấy hoạt tính kháng viêm mạnh. Lần đầu tiên, cao ethanol 95% từ rễ cây này được xác nhận không gây độc tính trên động vật thực nghiệm, đồng thời có khả năng ức chế các cytokine tiền viêm quan trọng.
Từ các nguồn dược liệu nghiên cứu, nhóm đã phân lập và xác định một số hợp chất thiên nhiên có tiềm năng sinh học cao như tangeretin, nobiletin, morindone, ostruthin và murrayafoline A.
Các hợp chất này được ghi nhận có khả năng điều hòa những con đường tín hiệu liên quan đến phản ứng viêm.
Theo GS Cường, nhóm đã phối hợp với Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) để đánh giá tác dụng của các hợp chất thiên nhiên trên mô hình mô phỏng tình trạng đồng nhiễm vi khuẩn và virus, một đặc trưng thường gặp ở các ca viêm phổi nặng trên lâm sàng.
Trên mô hình này, các hợp chất tự nhiên như morindone (từ cây Nhó đông), ostruthin (từ Xáo tam phân) và murrayafoline A (từ cây Cơm rượu trái hẹp) cho thấy khả năng làm giảm mạnh các chất trung gian gây viêm.
Mô hình thực nghiệm kết hợp LPS – thành phần đại diện cho vi khuẩn Gram âm và poly (I:C) – đại diện cho RNA virus, giúp mô phỏng sát hơn phản ứng viêm phức tạp xảy ra trong cơ thể người bệnh.
Kết quả nghiên cứu cho thấy các hợp chất tự nhiên này có tiềm năng trong kiểm soát hiện tượng “bão cytokine”, phản ứng miễn dịch quá mức có thể dẫn đến tổn thương phổi cấp và làm bệnh diễn tiến nghiêm trọng hơn.
Sáng 20/5, Phó thủ tướng dự Ngày hưởng ứng hiến tặng mô, tạng Việt Nam, tại Trường Đại học Y Hà Nội. Chương trình do Bộ Y tế phối hợp các đơn vị thực hiện nhằm kêu gọi người dân tham gia đăng ký hiến mô, tạng cứu người.
"Hiến mô, tạng không chỉ là hành động y học mà còn là nghĩa cử nhân đạo cao cả nhất, thể hiện triết lý sống 'cho đi là còn mãi'", Phó thủ tướng nói, cho biết "tự mình viết lá đơn đăng ký hiến mô tạng đúng ngày hưởng ứng đầy ý nghĩa này".
Phó thủ tướng nhắc lại câu chuyện một nữ du khách người Anh 19 tuổi gặp tai nạn ở Hà Giang, được các bác sĩ nỗ lực cứu chữa nhưng không qua khỏi. Gia đình quyết định hiến tạng con ghép cho 4 bệnh nhân và mang lại ánh sáng cho hai người khác.
"Một cô gái trẻ đã rời cuộc đời này nhưng trái tim nhân ái của em vẫn ở lại với đất nước Việt Nam", bà Trà nói.
Mỗi bộ phận cơ thể được hiến tặng là một hy vọng được thắp lên, một cuộc đời được hồi sinh, một gia đình có thêm cơ hội đoàn viên. Vì vậy, lãnh đạo Chính phủ kêu gọi người dân tham gia đăng ký hiến tạng, bởi mỗi lá đơn đăng ký hiến mô, tạng hôm nay có thể trở thành cơ hội sống cho nhiều người bệnh ngày mai.
Năm 2024, ông Phạm Minh Chính, khi ấy là Thủ tướng Chính phủ, cũng đăng ký hiến tặng mô, tạng sau khi qua đời.
Ghép tạng là một trong những thành tựu quan trọng nhất của nền y học thế giới từ thế kỷ 20. Với lĩnh vực ghép tạng, Việt Nam đi sau thế giới 50 năm và sau các nước trong khu vực khoảng 20 năm, nhưng đến nay trình độ ghép tạng của nước ta ngang bằng nhiều nước. Tỷ lệ sống sau ghép tạng ở Việt Nam thậm chí cao hơn so với một số quốc gia phát triển, trong khi chi phí rẻ hơn rất nhiều.
Từ ca ghép tạng thành công đầu tiên cách đây hơn 30 năm, Việt Nam nay đã làm chủ được kỹ thuật ghép các loại tạng, liên tiếp thực hiện nhiều ca ghép đa tạng. Hai năm gần đây, các bệnh viện đã thực hiện thành công hơn 1.000 ca ghép tạng mỗi năm, cao nhất Đông Nam Á.
Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết Việt Nam hiện đã thực hiện hơn 10.800 ca ghép tạng, song nguồn tạng hiến chủ yếu từ người hiến sống, chiếm khoảng 90% tổng số ca ghép, trong khi số người chết não hiến tạng còn hạn chế.
Đến nay, cả nước có hơn 177.000 người đăng ký hiến mô, tạng sau khi qua đời. Năm 2025 ghi nhận 66 trường hợp chết não hiến tạng, tăng mạnh so với các năm trước. Lãnh đạo Bộ Y tế cho rằng nhận thức cộng đồng về hiến tạng đang dần thay đổi tích cực, ngày càng nhiều người xem đây là hành động nhân văn giúp nối dài sự sống cho người khác.
Ngày 20/5 được chọn là Ngày hưởng ứng hiến tặng mô, tạng tại Việt Nam. Năm 2026 là lần đầu chương trình được tổ chức trên phạm vi toàn quốc, hướng tới nâng cao nhận thức cộng đồng, xóa bỏ rào cản tâm lý và tôn vinh những người đã trao đi sự sống bằng quyết định hiến tạng.
Đột quỵ có thể xảy ra đột ngột, không báo trước nhưng hậu quả lại tiến triển rất nhanh. Nếu người bệnh không được cấp cứu kịp thời sẽ làm tăng nguy cơ tử vong và tàn tật lâu dài.
Nhiều người thường chủ quan trước những dấu hiệu ban đầu như nói ngọng, yếu tay chân hay chóng mặt. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đột quỵ không chỉ là một bệnh lý thông thường mà là một "cơn tấn công não", cần được cấp cứu ngay lập tức tương tự nhồi máu cơ tim.
Mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não chết đi
Não là cơ quan phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung cấp máu và oxy. Khi dòng máu bị tắc nghẽn bởi cục máu đông hoặc mạch máu bị vỡ, các tế bào não bắt đầu tổn thương gần như ngay lập tức.
Trong đột quỵ thiếu máu não (dạng phổ biến nhất), mỗi phút không được can thiệp có thể khiến khoảng 2 triệu tế bào thần kinh chết đi, cùng hàng tỷ kết nối thần kinh bị phá hủy. Tổn thương này không diễn ra trong vài giờ mà xảy ra liên tục từng phút. Hậu quả phụ thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng. Người bệnh có thể mất khả năng nói, suy giảm trí nhớ, liệt một bên cơ thể hoặc rối loạn nhận thức.
"Cửa sổ vàng" điều trị rất ngắn
Đột quỵ có thời gian can thiệp hiệu quả rất hạn chế, thường được gọi là "cửa sổ vàng". Việc điều trị cần bắt đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng là trong vài giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng. Các phương pháp hiện đại như dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối có thể giúp khôi phục dòng máu lên não. Tuy nhiên, hiệu quả của các phương pháp này giảm nhanh theo thời gian.
Với đột quỵ xuất huyết - khi mạch máu não bị vỡ - tình trạng còn nguy hiểm hơn. Người bệnh có thể cần phẫu thuật khẩn cấp để cầm máu và giảm áp lực lên não.
Tổn thương não không thể phục hồi hoàn toàn
Khác với nhiều cơ quan khác trong cơ thể, tế bào não khi đã chết gần như không thể tái tạo. Vì vậy, mỗi phút chậm trễ đồng nghĩa với mất đi vĩnh viễn một phần chức năng của não.
Trong cấp cứu đột quỵ, thời gian càng kéo dài, tổn thương não càng nghiêm trọng. Người bệnh được đưa đến bệnh viện sớm có cơ hội hồi phục tốt hơn, trong khi người đến muộn dễ đối mặt với di chứng nặng nề như mất khả năng vận động, nói chuyện, thậm chí tử vong.
Phát hiện sớm các dấu hiệu đột quỵ đóng vai trò quyết định. Các triệu chứng thường xuất hiện đột ngột, bao gồm mất thăng bằng, chóng mặt; nhìn mờ hoặc mất thị lực; méo miệng, lệch mặt; yếu hoặc tê một bên tay chân; nói khó hoặc nói ngọng.
Quy tắc BEFAST giúp nhận biết nhanh đột quỵ qua các dấu hiệu: mất thăng bằng (Balance), rối loạn thị lực (Eyes), méo miệng (Face), yếu tay chân (Arms), nói khó (Speech). Chữ "T" (thời gian) nhấn mạnh việc gọi cấp cứu ngay lập tức khi xuất hiện dấu hiệu, bởi mỗi phút trôi qua đều làm tăng nguy cơ tổn thương não.
Ngày 18/4, Giám đốc Sở Y tế TP HCM Tăng Chí Thượng, cho biết trong 19.088 trường hợp phát hiện có vấn đề sức khỏe, 10.634 người được hướng dẫn tiếp tục theo dõi tại trạm y tế, còn 8.447 trường hợp phức tạp hơn được chỉ định khám chuyên khoa hoặc chuyển tuyến.
Đây là đợt ra quân quy mô lớn nhất từ trước đến nay của ngành y tế thành phố trong việc đưa dịch vụ khám, tầm soát bệnh về cộng đồng. Với sự tham gia của 103 bệnh viện và trung tâm y tế, tổng cộng 29.687 lượt người dân đã được khám sàng lọc. Tại nhiều địa phương, người dân, đặc biệt là người cao tuổi, đến trạm y tế từ sớm. Nhiều người cho biết thuận tiện khi được bác sĩ tuyến trên khám ngay gần nơi cư trú, miễn phí và không phải di chuyển xa.
Nhóm bệnh mạn tính không lây như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch chiếm tỷ lệ cao nhất với 16.175 lượt khám. Qua sàng lọc, hơn 7.100 trường hợp cần được quản lý, theo dõi lâu dài và gần 5.000 người cần tiếp tục điều trị. Ngoài ra, các điểm khám còn triển khai nhiều chuyên khoa như ung bướu, phụ sản, mắt, răng hàm mặt, hô hấp, tai mũi họng, da liễu, đồng thời tầm soát viêm gan B, C, qua đó phát hiện thêm nhiều bất thường cần can thiệp sớm.
Theo ông Thượng, kết quả này cho thấy mô hình khám, tầm soát tại cộng đồng mang lại hiệu quả trong việc phát hiện sớm bệnh và hỗ trợ phân luồng điều trị, góp phần giảm tải cho bệnh viện tuyến trên. Hoạt động cũng phù hợp định hướng tăng cường y tế cơ sở và tiến tới mục tiêu quản lý sức khỏe người dân theo vòng đời tại TP HCM.
Trước đó, ngày 5/4, 58 bệnh viện và trung tâm y tế TP HCM đã triển khai tầm soát sức khỏe cộng đồng tại 64 phường, xã, ưu tiên khu vực xa trung tâm, hưởng ứng Ngày Sức khỏe toàn dân. Trong gần 14.000 người dân tham gia, các bác sĩ phát hiện hơn 63% mắc bệnh cần theo dõi và điều trị chuyên sâu.
TP HCM cũng đang triển khai mô hình thí điểm bác sĩ mang túi y tế thông minh đến tận nhà người dân khám bệnh. Từ năm 2023, thành phố tiên phong cả nước khám sức khỏe miễn phí định kỳ cho người từ 60 tuổi.
