Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 23/5 tuyên bố thỏa thuận với Iran, trong đó có mở lại eo biển Hormuz, “cơ bản đã xong và đang chờ hoàn tất những bước cuối cùng”.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio một ngày sau nói rằng thế giới sắp đón chờ tin tốt và thỏa thuận với Tehran có thể sắp được công bố “trong vài giờ tới”.
Hãng thông tấn Tasnim của Iran cùng ngày đưa tin theo thỏa thuận sơ bộ có thể sắp được công bố, chiến sự sẽ chấm dứt ở mọi mặt trận. Israel, với tư cách đồng minh của Mỹ, được yêu cầu phải ngừng chiến dịch ở Lebanon. Mỹ cũng phải rút lực lượng khỏi khu vực xung quanh Iran.
Cũng theo thỏa thuận tiềm năng, số lượng tàu thuyền được phép đi qua eo biển Hormuz sẽ trở lại mức trước chiến sự trong vòng 30 ngày. Lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran phải được dỡ bỏ hoàn toàn trong vòng 30 ngày.
Tuy nhiên, đến nay, chưa bên nào công bố bản dự thảo thỏa thuận, nên vẫn chưa rõ hai bên đã thống nhất được gì hoặc liệu họ đã đạt được thỏa thuận nào đáng kể hay chưa.
Ông Trump ngày 24/5 thông báo trên mạng xã hội rằng đã yêu cầu các quan chức Mỹ “không vội vàng đạt thỏa thuận khi thời gian đang có lợi cho chúng ta”, làm dấy lên hoài nghi về tính thực chất của thỏa thuận.
Trong các cuộc phỏng vấn, giới chức Mỹ và Iran đã đưa ra những cách mô tả khác nhau về các điều khoản cơ bản trong thỏa thuận. Đáng chú ý, hai bên thể hiện quan điểm hoàn toàn trái ngược khi đề cập đến tương lai chương trình hạt nhân, cũng như kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao hiện nay của Iran.
Theo Stefan Wolff, giáo sư an ninh quốc tế tại Đại học Birmingham, Anh, những tín hiệu tích cực từ Mỹ và Iran cho thấy cuối cùng hai nước có lẽ đã nhận ra cái giá quá đắt của việc quay trở lại chiến sự. Tuy nhiên, để đi đến thỏa thuận cuối cùng, Washington và Tehran vẫn phải cùng nhau thống nhất một số bất đồng trong 5 vấn đề mang tính cốt lõi.
Chương trình hạt nhân Iran
Tổng thống Trump đã nhiều lần tuyên bố Iran phải từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu ở tỷ lệ 60%, điều mà Washington và Tel Aviv lo ngại có thể được Tehran tiếp tục làm giàu lên mức 90%, đủ để chế tạo vũ khí hạt nhân. Đến nay, Iran vẫn liên tục phản đối yêu cầu này, khẳng định làm giàu uranium là quyền mà họ quyết tâm bảo vệ.
Một câu hỏi lớn là Iran sẽ làm gì với khoảng 440 kg uranium làm giàu cấp độ 60% của mình. Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Iran còn sở hữu khoảng 11 tấn uranium được làm giàu ở các cấp độ khác nhau.
Một quan chức Mỹ nói với các phóng viên hôm 24/5 rằng Mỹ và Iran đã đồng ý về mặt nguyên tắc đối với một thỏa thuận, trong đó có cam kết của Tehran về việc xử lý kho uranium làm giàu cấp độ cao. Quan chức này cho biết thêm phương thức xử lý cụ thể đang được hai bên thương lượng.
Một câu hỏi khác đặt ra là liệu Iran có thể tiếp tục làm giàu uranium trong tương lai hay không.
Quan chức Mỹ nói trên cho biết thỏa thuận không quy định lệnh dừng làm giàu uranium, đồng thời lưu ý rằng vấn đề này sẽ được giải quyết trong các cuộc đàm phán tương lai. Trong những vòng đàm phán trước đây, Washington từng tìm cách buộc Tehran cam kết ngưng làm giàu uranium trong ít nhất 20 năm. Tuy nhiên, Iran từ chối và đề xuất khoảng thời gian ngắn hơn nhiều, khoảng 5 năm.
Ngoại trưởng Rubio đã phát tín hiệu rằng chính quyền Tổng thống Trump sẵn sàng chấp nhận một thỏa thuận tạm thời, dù điều đó có thể chưa lập tức tước bỏ khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân của Iran.
“Bạn không thể giải quyết một vấn đề hạt nhân chỉ trong vòng 72 giờ”, ông Rubio phát biểu. Ngoại trưởng Mỹ cũng gợi ý rằng Washington có thể tiếp tục đe dọa tấn công quân sự nếu các cuộc đàm phán không đem lại kết quả trong vòng hai tháng tới.
Tuy nhiên, ba quan chức cấp cao Iran hôm 23/5 cho biết hai bên vẫn chưa thống nhất được bất kỳ điều khoản nào liên quan đến kho dự trữ hạt nhân.
Ban đầu, Iran không muốn đưa bất kỳ điều khoản nào về kho uranium làm giàu cấp độ cao vào thỏa thuận. Ba quan chức Iran giấu tên cho biết mọi vấn đề hạt nhân sẽ được đưa ra thương lượng trong vòng 30 đến 60 ngày tới. Hiện chưa rõ đề xuất mà phía Iran tuyên bố đã đồng ý có trùng với bản dự thảo ghi nhớ mà ông Trump đăng hồi cuối tuần không, hay đó chính là văn bản được quan chức Mỹ đề cập ngày 24/5.
Trước khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công Iran ngày 28/2, các chuyến tàu chở dầu và khí đốt vẫn lưu thông thuận lợi qua eo biển Hormuz.
Sau khi xung đột bùng nổ, Iran đã phong tỏa eo biển bằng cách tấn công các tàu thương mại, khiến giao thông bị đình trệ, đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng vọt. Đến tháng 4, Mỹ áp lệnh phong tỏa đối với các cảng biển Iran cũng như tàu liên quan đến nước này trên phạm vi toàn cầu. Hiện tại, Iran đang cố khẳng định quyền kiểm soát đối với eo biển bằng cách thu phí qua lại.
Vì vậy, một câu hỏi lớn đặt ra là liệu Iran có mở cửa trở lại Hormuz và Mỹ có chấm dứt lệnh phong tỏa của mình hay không.
Việc Iran tìm cách lập “trạm thu phí” ở tuyến đường thủy này đã vi phạm các quy định hàng hải, vốn nghiêm cấm việc thu phí đối với tàu thuyền qua lại những tuyến đường thủy quốc tế.
Các quan chức Iran cho hay theo thỏa thuận đề xuất, trước mắt Iran sẽ đồng ý để tàu thuyền đi qua eo biển mà không phải trả phí. Đổi lại, Mỹ sẽ phải dỡ bỏ lệnh phong tỏa cảng biển Iran.
Tổng thống Trump ngày 24/5 ra tín hiệu Mỹ có thể tính đến chuyện dỡ bỏ lệnh phong tỏa hàng hải đối với các cảng Iran, nhưng lưu ý rằng biện pháp này “vẫn sẽ giữ nguyên hiệu lực cho đến khi hai bên đạt được thỏa thuận chính thức”.
Tài sản bị đóng băng của Iran
Iran muốn thu hồi những tài sản bị đóng băng ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt quốc tế kéo dài suốt thời gian qua.
Tehran nói rằng thỏa thuận đề xuất sẽ giúp giải tỏa 25 tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa. Nhưng một quan chức Mỹ hôm 24/5 cho biết ở giai đoạn hiện nay, Mỹ chưa đưa ra đề nghị giải tỏa bất kỳ tài sản nào của Iran, song thêm rằng Washington sẵn sàng bắt đầu quá trình đó nếu Tehran thực hiện đúng các cam kết hạt nhân của mình. Ông từ chối nêu rõ những tài sản nào hoặc số lượng bao nhiêu sẽ được phá băng.
Vài tuần qua, Tổng thống Trump vẫn chỉ trích cựu tổng thống Barack Obama vì đã giải tỏa 1,7 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran vào năm 2015 theo thỏa thuận lúc bấy giờ nhằm đình chỉ hầu hết hoạt động hạt nhân mà Tehran theo đuổi. Ông Trump sau đó rút khỏi thỏa thuận vào năm 2018.
Các lực lượng ủy nhiệm của Iran
Iran hỗ trợ các nhóm dân quân khắp khu vực, trong đó thế lực mạnh nhất là lực lượng Hezbollah ở Lebanon. Israel, đồng minh thân cận với Mỹ, đã liên tục đụng độ với Hezbollah trong những tuần gần đây, bất chấp lệnh ngừng bắn tại Lebanon.
Câu hỏi đặt ra là liệu thỏa thuận đề xuất có thể chấm dứt các cuộc giao tranh đang diễn ra giữa Israel và Hezbollah hay không. Một vấn đề khác là liệu Iran có kiềm chế được những lực lượng ủy nhiệm khác của mình trong khu vực không.
Iran cho biết theo thỏa thuận đề xuất, giao tranh sẽ chấm dứt trên mọi mặt trận, trong đó có cả Lebanon. Nhưng Mỹ không đề cập đến Hezbollah hay các lực lượng ủy nhiệm khác như một phần của đề xuất này.
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết trong tuyên bố hôm 24/5 rằng ông đã điện đàm với Tổng thống Trump vào tối hôm trước, người đã tái khẳng định Israel có quyền tự vệ trước các mối đe dọa trên mọi mặt trận, kể cả Lebanon.
Kho tên lửa của Iran
Israel và các quốc gia Arab vùng Vịnh đều nằm trong tầm bắn tên lửa Iran, vì thế kho tên lửa nước này là một mối lo ngại lớn, đặc biệt đối với Tel Aviv.
Ngay từ đầu cuộc xung đột, chính quyền Tổng thống Trump đã tuyên bố Iran sẽ phải từ bỏ chương trình tên lửa đạn đạo hoặc hạn chế tầm bắn của chúng. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ hôm 24/5 tiết lộ thỏa thuận đang được thảo luận không đề cập đến kho tên lửa Iran.
Giới lãnh đạo Israel chắc chắn sẽ rất thất vọng với bất kỳ thỏa thuận nào không đề cập đến vấn đề tên lửa Iran. Trong tuyên bố hôm 24/5, Thủ tướng Netanyahu cho biết ông và ông Trump vẫn giữ chung quan điểm trong việc ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng các chuyên gia nhận định thỏa thuận đang được bàn thảo có thể còn cách rất xa các mục tiêu mà Israel hướng đến.
Một bất đồng chưa được giải quyết về vấn đề tên lửa có thể gieo mầm cho các cuộc xung đột tương lai, nếu Israel tự mình hành động để xóa sổ năng lực tên lửa Iran.
Trong tiết mục châm biếm được phát sóng hôm 23/4, đề cập tiệc tối sắp diễn ra của Hiệp hội Phóng viên Nhà Trắng, người dẫn chương trình Jimmy Kimmel của đài ABC nói rằng Đệ nhất phu nhân Melania Trump "trông rạng rỡ như một phụ nữ đang chờ được góa chồng".
Hai ngày sau, Tổng thống Donald Trump và bà Melania được sơ tán khỏi bữa tiệc của phóng viên chuyên trách Nhà Trắng tại khách sạn Washington Hilton vì xảy ra nổ súng. Nghi phạm Cole Allen, 31 tuổi, bị bắt giữ và truy tố với cáo buộc âm mưu ám sát ông Trump.
Bà Melania hôm 27/4 bày tỏ phẫn nộ và chỉ trích phát biểu của Kimmel. "Đủ rồi. Đã đến lúc ABC phải thể hiện lập trường. Lãnh đạo ABC sẽ còn dung túng hành vi tệ hại của Kimmel, gây tổn hại cho cộng đồng của chúng ta đến bao giờ đây", bà viết trên mạng xã hội.
Theo Đệ nhất phu nhân Mỹ, những người như Kimmel "không nên có cơ hội xuất hiện trước mỗi gia đình vào mỗi tối để lan truyền sự thù ghét".
"Những phát ngôn của Kimmel đầy thù hận và bạo lực, nhằm chia rẽ đất nước chúng ta. Đoạn độc thoại của ông ta về gia đình tôi không phải hài kịch, mà mang tính độc hại và làm trầm trọng thêm căn bệnh chính trị ở Mỹ", bà nêu thêm.
Tổng thống Trump cũng cho rằng trò đùa của Kimmel đã "đi quá xa giới hạn", kêu gọi Disney và ABC "lập tức sa thải" người dẫn chương trình này.
Đài ABC và công ty mẹ Disney đều chưa lên tiếng về thông tin. Sự việc được coi là phép thử đầu tiên đối với Josh D'Amaro, người vừa nhậm chức CEO Disney hồi tháng trước.
Công chúng Mỹ cũng phản ứng trái chiều đối với sự việc này. Một số người chỉ trích mạnh mẽ, cho rằng ABC và Disney sẽ đối mặt làn sóng phản đối lớn chưa từng có nếu xảy ra hậu quả nghiêm trọng. Trong khi đó, những người khác lo ngại về tác động tiêu cực tới tự do ngôn luận nếu Kimmel mất việc vì một câu đùa, cho rằng điều đó có thể khiến các nghệ sĩ hài "phải dè chừng từng lời nói".
Danh hài Jimmy Kimmel là nhà sáng lập kiêm MC chương trình Jimmy Kimmel Live!. Đây là chương trình trò chuyện đêm khuya phát sóng trong tuần trên kênh ABC từ năm 2003, được biết đến với các cuộc phỏng vấn người nổi tiếng, tiểu phẩm hài và có nhiều đoạn trích được chia sẻ trên mạng xã hội.
Kimmel hồi năm ngoái bị đình chỉ một tuần vì đưa ra các bình luận gây tranh cãi liên quan vụ ám sát nhà hoạt động bảo thủ Charlie Kirk, đồng minh của Tổng thống Trump.
Chương trình của Kimmel bị ngừng phát sóng trên 70 đài liên kết với ABC, chiếm gần 1/4 số hộ gia đình tại Mỹ. Lãnh đạo Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) Brendan Carr mô tả những nhận xét của Kimmel "là hành vi tồi tệ chưa từng có".
Ông Trump cũng chỉ trích đài ABC vì để Kimmel quay lại sau đó. "Tại sao nhà đài lại muốn một nhân sự kém cỏi, thiếu hài hước và khiến kênh truyền hình của mình gặp nguy khi phát sóng nội dung 99% rác rưởi tâng bốc đảng Dân chủ", ông đăng trên mạng xã hội Truth Social.
Tổng thống Trump từ lâu đã nhiều lần kêu gọi các đài phát thanh, truyền hình gỡ bỏ những chương trình hài hoặc tin tức mà ông không thích hoặc chỉ trích ông, đồng thời gây sức ép để cơ quan quản lý thu hồi giấy phép của các đài mà lãnh đạo Mỹ cho là không công bằng.
Tuy nhiên, giới chuyên gia nói rằng các đài phát sóng có quyền tự do ngôn luận rộng rãi theo Tu chính án thứ nhất, bao gồm cả đưa ra những lời đùa cợt có thể bị coi là phản cảm.
Theo thông báo từ Bộ Quốc phòng Nhật, tàu khu trục Kaga sẽ cập cảng Căn cứ Không quân Thủy quân lục chiến Iwakuni từ ngày 1-4.6 để tiếp nhận các thiết bị cho F-35B nhằm chuẩn bị cho cuộc diễn tập chung Mỹ - Nhật dự kiến diễn ra vào tháng tới.
Thông thường, các tàu chiến Nhật không cập cảng tại căn cứ Iwakuni. Bộ Quốc phòng Nhật cho biết chuyến thăm cảng của tàu Kaga chỉ nhằm mục đích đưa lên các thiết bị.
Trang USNI News dẫn tài liệu của Hội đồng thành phố Iwakuni cho biết cuộc diễn tập dự kiến diễn ra vào cuối tháng 6, bao gồm các hoạt động phối hợp giữa các tàu. Chi tiết về cuộc huấn luyện chung, bao gồm cả địa điểm, vẫn đang được thảo luận.
Lực lượng Phòng vệ trên không Nhật (JASDF) đang trong giai đoạn huấn luyện ban đầu với máy bay F-35B dưới sự hướng dẫn của các phi công Mỹ tại Căn cứ Không quân Nyutabaru của JASDF. Ba chiếc đầu tiên đã được bàn giao năm ngoái và ba chiếc nữa được bàn giao trong năm nay. Nhật dự định sẽ sở hữu một phi đội gồm 42 chiếc F-35B.
Thủy quân lục chiến Mỹ lần đầu thực hiện cất và hạ cánh của tiêm kích F-35B trên tàu JS Izumo của Lực lượng Phòng vệ biển Nhật (JMSDF) vào năm 2021. Tàu Kaga đã được triển khai đến Mỹ vào năm 2024 để thực hiện các cuộc thử nghiệm với F-35B, đánh dấu lần thứ hai JMSDF tiến hành thử nghiệm F-35B.
Hiện tàu Izumo đang ở Yokohama để nâng cấp lần hai nhằm vận hành các tiêm kích F-35B, dự kiến hoàn thành vào tháng 3.2028. Tàu Kaga dự kiến trải qua giai đoạn sửa đổi thứ hai trong những tháng tới, với công việc dự kiến hoàn thành vào tháng 3.2029.
"Iran vừa thông báo với chúng tôi rằng họ đang trên bờ vực sụp đổ. Iran muốn chúng tôi mở cửa eo biển Hormuz càng sớm càng tốt trong khi họ đang cố gắng giải quyết vấn đề về bộ máy lãnh đạo, tôi tin rằng họ sẽ làm được", Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 28/4 đăng trên mạng xã hội Truth Social. Ông không nêu thông tin rõ ràng về tình trạng của Iran.
Trước đó, Tổng thống Mỹ hôm 26/4 cảnh báo cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Iran có thể "phát nổ" trong ba ngày tới do các sự cố kỹ thuật trầm trọng bởi lệnh phong tỏa của Mỹ với các cảng Iran.
"Khi trữ lượng dầu khổng lồ bị dồn nén trong hệ thống mà không có tàu bè hay bể chứa để tiêu thụ do lệnh phong tỏa, áp suất sẽ khiến đường ống phát nổ từ bên trong, thậm chí nổ tung từ dưới lòng đất. Một khi điều đó xảy ra, Iran sẽ không bao giờ có thể khôi phục lại hạ tầng như cũ", ông Trump nói trong phỏng vấn với Fox News.
Theo công ty nghiên cứu dữ liệu Kpler, Iran đang nhanh chóng cạn kiệt không gian lưu trữ dầu thô. Thực trạng này đe dọa đẩy nhanh tiến trình cắt giảm sản lượng tại quốc gia từng là nguồn cung lớn thứ hai trong khối OPEC.
Ngân hàng Goldman Sachs cho biết Iran đã phải cắt giảm tới 2,5 triệu thùng trong sản lượng hàng ngày. Trong báo cáo công bố ngày 27/4, các chuyên gia của Kpler cho biết Iran chỉ còn đủ chỗ trống trong kho để duy trì sản xuất thêm 12-22 ngày. Do đó, Tehran nhiều khả năng buộc phải cắt giảm thêm 1,5 triệu thùng một ngày vào giữa tháng 5.
Iran chưa đưa ra phản ứng về tuyên bố của ông Trump.
Trước đó, Reza Talaei-Nik, phát ngôn viên Bộ Quốc phòng Iran, ngày 28/4 nói rằng Mỹ "phải từ bỏ những yêu cầu bất hợp pháp và vô lý của họ". "Mỹ không còn ở vị thế áp đặt chính sách của mình lên các quốc gia độc lập", ông nói.
Đại diện của Iran tại Liên Hợp Quốc cho biết nước này cần được đảm bảo rằng sẽ không bị Mỹ và Israel tấn công lần nữa, trước khi đưa ra cam kết về an ninh tại vùng Vịnh. Trong khi đó, phát ngôn viên quân đội Iran Amir Akraminia nói "chúng tôi chưa coi xung đột đã kết thúc, cũng như không tin phía Mỹ".
"Chúng tôi có nhiều quân bài chưa sử dụng, trong đó có những khí tài và phương pháp tác chiến dựa trên hai lần xung đột trước đây. Những điều này chắc chắn sẽ giúp Iran đáp trả đối phương quyết liệt hơn", ông Amir Akraminia tuyên bố.
Kênh CNN của Mỹ ngày 28/4 đưa tin các nhà trung gian hòa giải Pakistan dự kiến nhận bản đề xuất chấm dứt chiến sự đã sửa đổi từ Iran, sau khi ông Trump tuyên bố không chấp nhận các phiên bản trước đó.
Theo các nguồn tin của CNN, Ngoại trưởng Abbas Aragchi sẽ sớm về nước sau chuyến thăm Nga và tham vấn với lãnh đạo Iran. Quá trình này diễn ra chậm do khó khăn trong liên lạc với Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei, khi nơi ở của ông vẫn được giữ kín.
Các nguồn tin nhận định quá trình này đang diễn ra và dự kiến có nhiều biến động, với nhiều điều phụ thuộc vào việc Iran có đưa ra được đề xuất sửa đổi mà Mỹ coi là dễ chấp nhận hay không.
Mỹ và Iran ngừng bắn vào ngày 8/4. Hai bên từng đàm phán trong khoảng 21 giờ tại Islamabad hôm 11/4, nhưng không đạt được đồng thuận về các vấn đề then chốt, trong đó có quyền kiểm soát eo biển Hormuz và Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không.
Tổng thống Trump đã ra lệnh phong tỏa các cảng biển Iran từ ngày 13/4 để gây áp lực buộc nước này chấp nhận các điều khoản của thỏa thuận, nhưng Tehran không nhượng bộ và đáp trả bằng cách siết kiểm soát eo biển Hormuz.
Ông Trump đã gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran cho tới khi Tehran đưa ra đề xuất cụ thể với Washington.
