Vào thời điểm chiếc xe tải lăn bánh rời khỏi nhà xác ở Bunia, tỉnh Ituri (Congo), cái nóng buổi sáng đã bao trùm nặng nề lên con đường dẫn đến Mongbwalu.
Thi thể của một mục sư 44 tuổi nằm bên trong một chiếc quan tài bằng gỗ được buộc chặt vào phía sau một chiếc SUV Nissan cũ kỹ đã được hạ phẳng hàng ghế sau.
Chuyến xe băng qua tỉnh Ituri mất khoảng 3 tiếng đồng hồ, xóc nảy dữ dội, bụi bay mù mịt qua những ổ gà, đất đá và những rãnh sâu khoét vào lòng đất đỏ. Vào thời điểm chiếc xe đến được Mongbwalu, chiếc quan tài đã bị nứt dưới sức nặng của những người ngồi trên nó.
Theo 4 chuyên gia thuộc đội ngũ tiến hành cuộc điều tra của Bộ Y tế Congo, đây là một trong số những sự kiện đang được các điều tra viên xem xét để truy tìm “bệnh nhân số 0”, hay ca lây nhiễm sớm nhất, của đợt dịch Ebola đang hoành hành tại quốc gia này.
Các điều tra viên cho biết hành trình đầy trắc trở của chiếc quan tài diễn ra trước một trong những sự kiện được nghi ngờ là siêu lây nhiễm sớm nhất: đám tang vào ngày 4/2 của người đàn ông bên trong quan tài, Mục sư Paluku Makundi Denis.
Các cơ quan y tế đang vật lộn để bắt kịp với sự bùng phát như nấm sau mưa của một chủng Ebola hiếm gặp gây nguy cơ tử vong 30-50% và hiện chưa có vắc-xin hay thuốc chữa.
Theo Bộ Y tế Congo, đợt bùng phát đã gây ra khoảng 635 ca nhiễm được xác nhận và ít nhất 127 ca tử vong ở miền Đông Congo. Các quan chức cảnh báo con số thiệt hại thực tế có thể cao hơn nhiều.
Một nhà dịch tễ học giám sát trong nhóm điều tra ước tính, chủng virus Bundibugyo, đã âm thầm lây lan 4-6 tháng trước khi Congo chính thức xác nhận đợt bùng phát vào ngày 15/5. Ông nhấn mạnh cần phải làm việc nhiều hơn nữa để xác định liệu Mục sư Makundi, người chưa từng được xét nghiệm Ebola, có bị nhiễm bệnh hay không và để xác định nguồn gốc của đợt bùng phát, một bước then chốt để hiểu rõ quy mô của nó và ngăn ngừa các đại dịch tương lai.
Bộ Y tế Congo và cơ quan y tế của tỉnh Ituri đã không phản hồi các yêu cầu bình luận. Người đứng đầu WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, từ chối bình luận về trường hợp của ông Makundi và cho biết nhiều kịch bản bùng phát dịch đang được điều tra.
Truyền thông đã liên hệ các sự kiện xung quanh đám tang của vị mục sư tại thị trấn khai thác vàng hẻo lánh Mongbwalu thông qua các cuộc phỏng vấn với các bác sĩ, quan chức địa phương, người thân của các nạn nhân, cũng như xem xét các hồ sơ bệnh viện, mai táng.
Chiếc quan tài bị vỡ mới chỉ là sự khởi đầu. Thi thể đã được chuyển sang một chiếc áo quan mới bởi những người dân có tiếp xúc trực tiếp với di hài trước khi các thành viên trong cộng đồng tụ họp về dự đám tang – một hành động cực kỳ nguy hiểm nếu ông Makundi nhiễm Ebola, vì thi thể của các nạn nhân có khả năng lây nhiễm rất cao.
Trong vòng vài tuần, hàng chục ca tử vong đã được ghi nhận tại địa phương. Trong khi đó, chiếc quan tài bị nứt ban đầu đã bị thiêu rụi trong những hoàn cảnh bí ẩn, góp phần làm nảy sinh tin đồn rằng một lời nguyền đã gây ra căn bệnh đang lây lan này.
Cái chết của vị mục sư và chiếc quan tài mới
Một bệnh viện ở Bunia đã chẩn đoán ông Makundi bị viêm phúc mạc, một tình trạng nhiễm trùng ổ bụng nghiêm trọng, vào ngày 3/2. Họ cho biết không có mẫu thử nào được lấy để xét nghiệm Ebola vì các quan chức Congo lúc đó không hề biết về bất kỳ đợt bùng phát dịch nào.
David Heymann, một giáo sư về bệnh truyền nhiễm tại Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London, cho biết viêm phúc mạc là một biểu hiện của tình trạng nhiễm Ebola nghiêm trọng, nhưng không thể xác nhận nguyên nhân cái chết của ông Makundi nếu không có xét nghiệm.
Chiếc quan tài bị nứt chở vị mục sư đến Mongbwalu vào chiều ngày 4/2, một thị trấn có khoảng 130.000 dân, nhiều người trong số đó là dân vãng lai.
Hàng chục người chịu tang đã tập trung tại khu đất của gia đình. Sự im lặng bao trùm khi cha của vị mục sư, ông Pascal Kibali (thường được gọi là Paka), kiểm tra chiếc quan tài bị vỡ trong ánh chiều tà.
Người thân đã vội vã đi mua một chiếc áo quan mới từ một thợ đóng quan tài địa phương.
Thi thể được chuyển đi trước khi mặt trời lặn, và một buổi cầu nguyện canh thức đã được tổ chức tại khu đất của gia đình trước khi chôn cất tại nghĩa trang. Tại các buổi canh thức truyền thống của người Congo, những người đến viếng thường chạm và hôn vào thi thể. Hiện vẫn chưa rõ liệu truyền thống này có được làm theo trong trường hợp này hay không.
Hơn 80 người thân, bạn bè và hàng xóm đã tập trung tại nghĩa trang địa phương vào lúc chập tối để mai táng mục sư.
Thị trưởng Mongbwalu, ông Sesereki Mandro Israel, cho biết trong những ngày sau đó, vài thành viên trong cộng đồng bắt đầu đổ bệnh. Gần 50 ca tử vong đã được ghi nhận trong vòng hai tuần kể từ khi chôn cất, với nhiều người biểu hiện các triệu chứng của Ebola: sốt, nôn mửa, chảy máu.
em trai của mục sư Makundi là một trong những người đầu tiên. Người thợ mỏ 36 tuổi này đã qua đời vào ngày 16/2 do nghi ngờ viêm ruột thừa. Trong vòng vài tuần, một người em trai khác và một người họ hàng cũng qua đời, lần lượt do nghi ngờ bị trĩ và lao.
Cũng theo báo cáo, cái chết của những người thân này diễn ra trước ít nhất 108 ca tử vong tại Mongbwalu trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 5. Báo cáo cho biết các bệnh nhân đã đổ gục với các triệu chứng sốt, nôn mửa, tiêu chảy và trong một số trường hợp là xuất huyết.
Theo báo cáo, các ca tử vong này nằm trong số những ca đang được các điều tra viên xem xét nhằm lập bản đồ lây lan của Ebola, trong đó ca của ông Makundi là trường hợp nghi ngờ sớm nhất.
Tin đồn về chiếc quan tài
Khi bi kịch lan rộng khắp cộng đồng, những người dân hoảng sợ bắt đầu tìm kiếm câu trả lời. Một số người không tìm đến các phòng khám hay phòng xét nghiệm, mà hướng sự chú ý vào các sự kiện xung quanh việc chôn cất mục sư Makundi.
Khi những lời cầu nguyện kết thúc và các gia đình rời khỏi nghĩa trang trong buổi tối, có tin đồn lan truyền rằng chiếc quan tài bị hư hỏng đã bị phóng hỏa.
Cha và chú của mục sư Makundi đổ lỗi cho một nhóm thanh niên say xỉn nhưng không có thêm thông tin chi tiết. Họ nói thêm rằng cả gia đình bàng hoàng và vật lộn để hiểu chuyện gì đã xảy ra.
Trưởng cộng đồng Katuwene cho biết, đối với các cư dân, chiếc quan tài bị đốt cháy được xem là một sự xúc phạm đến tổ tiên.
Đối với một số người dân, những cái chết tiếp theo được diễn dịch không phải là do virus mà là sự trừng phạt từ tổ tiên, những người đã nổi giận vì những gì xảy ra xung quanh việc chôn cất mục sư.
Nhiều câu chuyện đã được thêu dệt trên mạng xã hội khắp Mongbwalu và khu vực lân cận.
Một điều tra viên cho biết vào thời điểm các điều tra viên y tế cấp tỉnh thuộc nhóm tìm kiếm bệnh nhân số 0 đến Mongbwalu vào đầu tháng 5, những tin đồn về lời nguyền đã lan rộng và một số người dân đã trở nên đối đầu với các nhân viên y tế và quan chức.
Cha của Mục sư Makundi, ông Paka Kibali, cho biết gia đình ông đã bị một số người dân địa phương cáo buộc một cách bất công là đã khơi mào đợt bùng phát dịch vì những sự kiện xung quanh đám tang.
Ngoại trưởng Tây Ban Nha José Manuel Albares cho rằng EU có thể sẽ không còn có thể trông cậy vào liên minh quân sự do Mỹ dẫn đầu để đảm bảo an ninh. Nhà ngoại giao này kêu gọi châu lục tạo ra quân đội riêng, nhằm phụ thuộc vào sự đảm bảo an ninh của NATO.
Phát biểu này được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng giữa Tây Ban Nha và Mỹ chưa hạ nhiệt. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã cảnh báo áp thêm thuế thương mại đối với Tây Ban Nha vì nước này từ chối tăng chi tiêu quốc phòng lên mức 5% GDP.
Ông Trump cũng gợi ý rằng ông có thể rút quân Mỹ khỏi các căn cứ tại Tây Ban Nha hoặc đình chỉ nước này khỏi NATO do Thủ tướng Pedro Sanchez không ủng hộ Mỹ trong xung đột với Iran.
Ông Albares cho rằng người dân châu Âu xứng đáng nhận được điều tốt hơn liên quan tới an ninh.
“Đây là thời điểm của chủ quyền và sự độc lập của châu Âu", ông nói, cho rằng các động thái của Mỹ đang thúc đẩy châu lục này theo hướng đó.
Brussels đang diễn ra nhiều cuộc thảo luận về tương lai của NATO. Phần lớn các cuộc thảo luận tập trung vào việc EU có thể làm gì nhiều hơn cho an ninh của chính mình, bởi 24 quốc gia thành viên EU cũng đồng thời là thành viên của liên minh quân sự này.
Ông Albares cho rằng EU nên có phiên bản riêng của Điều 5 NATO, điều khoản phòng thủ tập thể quy định rằng một cuộc tấn công vào một đồng minh được xem là tấn công vào tất cả các đồng minh.
“Điều kỳ diệu của NATO là bạn ở trong NATO và chẳng có chuyện gì xảy ra vì không ai dám thử xem Điều 5 có thực sự hiệu quả hay không”, ông nói.
“Đó là điều chúng ta cần tái tạo, khả năng răn đe. Nghĩa là nếu ai muốn đối đầu với tôi thì hãy tìm nơi khác. Vì chúng ta sẽ đứng cùng nhau”, ông nhấn mạnh.
EU hiện cũng có điều khoản phòng thủ tập thể riêng, Điều 42.7, quy định rằng nếu một quốc gia thành viên bị tấn công vũ trang, các nước còn lại có nghĩa vụ hỗ trợ.
Tuy nhiên, phần lớn giới quan sát hiểu rằng Brussels hiện chưa có đủ năng lực quân sự để điều khoản này thực sự trở thành một công cụ răn đe hiệu quả đối với các đối thủ tiềm tàng.
Đa số các nhà lãnh đạo châu Âu tin rằng tốt hơn nên tăng cường sức mạnh quân sự trong khuôn khổ hiện tại của NATO thay vì xây dựng một con đường riêng thông qua EU.
Vì mục tiêu đó, họ đã đồng ý tăng chi tiêu quốc phòng và đầu tư vào các hệ thống then chốt như phòng không, tên lửa tầm xa và tình báo vệ tinh để trở nên độc lập hơn với Mỹ.
Các ngoại trưởng và bộ trưởng quốc phòng EU dự kiến sẽ thảo luận về vấn đề độc lập quân sự tại các cuộc họp riêng ở Brussels trong tuần này.
Trước cuộc họp đầu tiên, nhà ngoại giao hàng đầu của EU, Kaja Kallas, đã bác bỏ đề xuất của Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc để cựu Thủ tướng Đức Gerhard Schröder đại diện cho EU trong các cuộc đàm phán trực tiếp với Moscow.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 14/5, Tổng thống Donald Trump cho biết “Chủ tịch Tập Cận Bình rất khéo léo khi đề cập đến việc Mỹ từng là một quốc gia suy yếu”.
Theo ông Trump, nhà lãnh đạo Trung Quốc có lẽ đang ám chỉ “những tổn thất to lớn mà Mỹ phải gánh chịu trong 4 năm dưới thời chính quyền Tổng thống Joe Biden, và về điểm này, ông Tập hoàn toàn đúng”.
Tuy nhiên, Tổng thống Trump nhấn mạnh “sự trỗi dậy đáng kinh ngạc mà Mỹ đã thể hiện với thế giới trong 16 tháng ngoạn mục dưới thời chính quyền Trump”.
Ông Trump đề cập đến “thị trường chứng khoán và quỹ hưu trí Mỹ đạt mức cao kỷ lục, chiến thắng quân sự và mối quan hệ phát triển mạnh mẽ ở Venezuela, sự phá hủy quân sự đối với Iran (sẽ còn tiếp tục!), quân đội mạnh nhất thế giới từ trước đến nay, cường quốc kinh tế trỗi dậy, với kỷ lục 18 nghìn tỷ USD được các quốc gia khác đầu tư vào Mỹ, thị trường việc làm tốt nhất trong lịch sử Mỹ, với số người làm việc tại Mỹ hiện nay nhiều hơn bao giờ hết, chấm dứt chính sách DEI tàn phá đất nước, và rất nhiều điều khác mà không thể liệt kê hết được”.
Tổng thống Trump cho biết Chủ tịch Tập Cận Bình đã chúc mừng ông về “rất nhiều thành tựu to lớn” mà Mỹ đã đạt được chỉ trong “thời gian ngắn”. Ông Trump cũng bày tỏ hy vọng mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ mạnh mẽ và tốt đẹp hơn.
“2 năm trước, thực tế, chúng ta là một quốc gia đang suy thoái. Về điều này, tôi hoàn toàn đồng ý với Chủ tịch Tập Cận Bình! Nhưng giờ đây, Mỹ là quốc gia sôi động nhất trên thế giới, và hy vọng mối quan hệ của chúng ta với Trung Quốc sẽ mạnh mẽ và tốt đẹp hơn bao giờ hết!”, ông Trump nhấn mạnh.
Thiết lập quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng
Trong bài phát biểu trước khi bắt đầu cuộc hội đàm với Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh ngày 14/5, Tổng thống Trump cũng nhấn mạnh “mối quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ sẽ tốt đẹp hơn bao giờ hết”.
Tổng thống Trump ca ngợi “mối quan hệ tuyệt vời” giữa hai bên, đồng thời nói rằng ông “rất kính trọng” Chủ tịch Tập Cận Bình và Trung Quốc, ca ngợi ông là một “nhà lãnh đạo vĩ đại”.
Ông Trump nói thêm rằng phái đoàn Mỹ mong muốn thảo luận về thương mại song phương, nhấn mạnh “vinh dự” của phái đoàn Mỹ khi đến thăm Trung Quốc.
Tổng thống Trump cho biết nhóm các nhà lãnh đạo doanh nghiệp hàng đầu mà ông đưa đến Trung Quốc, bao gồm Giám đốc điều hành Tesla Elon Musk, Giám đốc điều hành Nvidia Jensen Huang và Giám đốc điều hành Apple Tim Cook, đến đây để “bày tỏ sự kính trọng” và xây dựng hoạt động kinh doanh tại quốc gia này.
Tổng thống Trump sau đó nhấn mạnh rằng cuộc hội đàm của ông với Chủ tịch Tập Cận Bình "rất tốt đẹp", đồng thời gọi Trung Quốc là một đất nước tươi đẹp.
Về phần mình, Chủ tịch Tập Cận Bình cho biết Trung Quốc và Mỹ đã nhất trí xây dựng mối quan hệ mang tính xây dựng, chiến lược và ổn định như một định hướng mới cho quan hệ song phương.
"Cùng với Tổng thống Trump, chúng tôi đã nhất trí thiết lập “quan hệ ổn định chiến lược mang tính xây dựng giữa Trung Quốc và Mỹ” như một định hướng mới cho quan hệ Trung - Mỹ", ông Tập Cận Bình phát biểu tại cuộc gặp với Tổng thống Trump.
Theo Chủ tịch Tập Cận Bình, Trung Quốc và Mỹ nên sử dụng hiệu quả hơn các kênh tương tác giữa lực lượng vũ trang hai nước. Ông nêu rõ hai nước cũng nên mở rộng hợp tác trong thương mại, y tế, nông nghiệp, du lịch và thực thi pháp luật.
Nhà lãnh đạo Trung Quốc cũng nói rằng Mỹ "nên tiếp cận vấn đề Đài Loan hết sức thận trọng".
Trong ngày đầu tiên của chuyến thăm tới Trung Quốc, Tổng thống Trump đã cùng hội đàm với Chủ tịch Tập Cận Bình và trao đổi về nhiều vấn đề quan trọng.
Hai nhà lãnh đạo cũng cùng nhau tản bộ tại khu di tích Thiên Đàn ở Bắc Kinh và dự tiệc tối chiêu đãi do Chủ tịch Trung Quốc chủ trì.
Vào ngày 15/5, Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến sẽ dùng tiệc trà và ăn trưa cùng nhau, trước khi nhà lãnh đạo Mỹ kết thúc chuyến thăm và về nước.
FIFA hôm nay đăng loạt hình ảnh, video cho thấy các CĐV Nhật Bản nán lại dọn dẹp, phân loại rác tại SVĐ Dallas sau trận ra quân của đội tuyển Nhật trước Hà Lan. Trong video, một nữ CĐV được phỏng vấn cho biết đây là truyền thống, văn hóa của người Nhật, nhưng cũng phản ánh lòng tôn trọng đối với "tất cả mọi thứ".
Hình ảnh người hâm mộ Nhật Bản nhặt và quét rác trên khán đài lần đầu thu hút sự chú ý rộng rãi tại World Cup 1998 ở Pháp, kỳ World Cup đầu tiên mà đội tuyển nước này tham dự. Kể từ đó, họ duy trì việc làm này tại mỗi kỳ World Cup, gần nhất là Qatar năm 2022.
Nozomi Morgan, chuyên gia quản trị đa văn hóa, nhà sáng lập tổ chức Michiki Morgan Worldwide, cho rằng hành vi này bắt nguồn từ kỳ vọng xã hội đối với người Nhật, vốn được hình thành từ tấm bé.
Morgan vẫn nhớ như in ấn tượng khác biệt khi chuyển trường từ Seattle, Mỹ đến Tokyo, Nhật năm 8 tuổi. "Điều đầu tiên khiến tôi ngạc nhiên là học sinh phải cởi giày bên ngoài và thay bằng giày đi trong nhà để giữ trường lớp sạch sẽ", bà nói. Quy định này khá lạ với một đứa trẻ lớn lên ở phương Tây, nơi việc mang giày vào nhà không hiếm.
Ở các trường tại Nhật của Morgan, học sinh là những người tham gia trực nhật, giữ vệ sinh lớp học. Hàng ngày, bà được bố mẹ chuẩn bị cho một chiếc giẻ lau được sử dụng ở trường, còn gọi là zokin.
"Mỗi em có một chiếc giẻ riêng, được khâu tay từ nhiều mảnh vải tái sử dụng và ghi tên mình. Bài tập đầu tiên của tôi là dọn lớp, tôi nhớ rất rõ điều đó", bà nhớ lại.
"Chúng tôi dồn hết bàn ghế lên bục giảng rồi quét lớp, sau đó dùng những chiếc giẻ nhỏ để lau sàn. Việc dọn dẹp giống như một trò chơi nhỏ, không tạo cảm giác miễn cưỡng. Đó đơn giản là điều tất cả chúng tôi cùng làm", bà Morgan nói.
Trong suốt những năm tiểu học và trung học cơ sở, bà và các bạn học còn tham gia dọn vệ sinh nhiều khu vực trong trường, từ quét lá cầu thang đến cọ rửa nhà vệ sinh.
"Từ khi học tiểu học, trẻ em Nhật Bản đã được hướng dẫn cách dọn dẹp sau bữa ăn. Các em được dạy giữ sạch những nơi mình đến và đồ dùng mình sử dụng, chẳng hạn phòng học", tiến sĩ Masafumi Monden, giảng viên ngành Nhật Bản học ở Đại học Sydney, giải thích. "Người Nhật có câu 'Tatsu tori ato wo nigosazu' (Con chim cất cánh không làm bẩn đường bay), nghĩa là khi rời khỏi đâu, đừng để nơi đó lộn xộn, hãy giữ nó sạch sẽ như tình trạng ban đầu".
Không phải học sinh Nhật Bản nào cũng sớm nhận ra giá trị của thói quen này. Thời đi học, Hirokazu Tsunoda từng không hiểu sao học sinh phải tự dọn lớp.
"Tôi ghét việc phải trực nhật", ông nói, sau khi đến SVĐ Dallas cổ vũ đội tuyển Nhật. "Tôi luôn tự hỏi tại sao? Lớp học ở Nhật vốn đâu có bẩn, ai cũng bỏ rác đúng chỗ".
Chỉ khi trưởng thành và cùng dọn rác ở trường của con gái, Tsunoda mới hiểu giá trị của thói quen này, không chỉ ở việc thu gom rác mà còn ở ý thức không xả rác ngay từ đầu.
Từ năm 2008, ông thường xuyên dự các kỳ Olympic và World Cup để cổ vũ đội tuyển, và luôn ở lại tham gia thu gom rác trên khán đài sau mỗi trận.
"Mua vé không có nghĩa là được tùy ý hành xử trong sân", ông nói. "Với CĐV nhiệt thành, đó là không gian thiêng liêng. Bạn sẽ không muốn để một nơi có ý nghĩa với bản thân như thế trở nên bừa bộn. Vì vậy, bạn tự tay nhặt rác".
Trong World Cup 2018 và 2022, phòng thay đồ của đội tuyển Nhật Bản cũng luôn sạch bóng sau trận, bất kể kết quả. Họ còn gấp hạc giấy như món quà, để lại thông điệp "Cảm ơn" bằng tiếng Nhật và ngôn ngữ của nước chủ nhà.
Theo Tsunoda, thói quen giữ vệ sinh có thể khuyến khích mọi người tham gia các hoạt động tình nguyện và đóng góp cho cộng đồng. Tại World Cup năm nay, ông tiếp tục mang thêm túi rác đến sân và cho biết ngày càng nhiều CĐV nước ngoài cùng người Nhật ở lại dọn khán đài.
"Có người cho rằng CĐV Nhật Bản chỉ muốn gây chú ý hoặc làm màu. Tôi chỉ muốn nói: 'Hãy thử một lần'", ông nói. "Nhặt thức ăn thừa, đồ uống dở của người khác chắc chắn không dễ chịu. Nhưng một khi tự tay làm việc đó, bạn sẽ ý thức hơn nhiều về việc không xả rác".
