Quân đội Mỹ sẽ phong tỏa “huyết mạch” Hormuz thế nào?

Tòa án Tối cao Mỹ (SCOTUS) gần đây liên tiếp ra hai phán quyết về quyền lực của Tổng thống Donald Trump. Tòa bác nỗ lực của ông Trump nhằm xóa bỏ luật cấp quyền công dân theo nơi sinh, nhưng giúp Tổng thống mở rộng quyền kiểm soát với các cơ quan hành pháp độc lập.

Hai phán quyết khép lại nhiệm kỳ xét xử 2025-2026, với các vụ kiện xoay quanh một Tổng thống liên tục thử thách giới hạn pháp lý, thậm chí còn công kích SCOTUS. Trong năm qua, ông Trump ghi nhận những chiến thắng có thể mở rộng quyền lực Nhà Trắng, nhưng cũng thất bại trong một số vụ kiện quan trọng.

Các diễn biến cho thấy 9 thẩm phán Tòa án Tối cao sẵn sàng trao thêm quyền cho ông Trump trong điều hành bộ máy hành pháp, nhưng vẫn duy trì những giới hạn mà họ cho là bắt nguồn từ hiến pháp hoặc do quốc hội quy định.

"Các phán quyết còn giúp SCOTUS thể hiện tính độc lập, rằng cơ quan này không phải một nhóm chính trị gia khoác áo choàng thẩm phán", Elizabeth Price Foley, luật sư chuyên về kiện tụng hiến pháp, nói với WSJ.

Những lằn ranh không thể vượt qua

Xóa bỏ luật "sinh ở Mỹ là công dân Mỹ" là một trong những cam kết nổi bật về nhập cư mà Tổng thống Trump thực hiện ngay sau khi trở lại Nhà Trắng. Ông đã ký sắc lệnh rằng chính quyền liên bang sẽ không cấp hộ chiếu, giấy chứng nhận quốc tịch hoặc các giấy tờ khác cho trẻ em có mẹ đang ở Mỹ bất hợp pháp hoặc tạm thời, và có cha không phải là công dân Mỹ hoặc thường trú nhân.

Các tòa án cấp dưới đã chặn sắc lệnh, cho rằng gần như mọi người sinh ra trên lãnh thổ Mỹ đều là công dân Mỹ theo Điều khoản Quốc tịch của Tu chính án thứ 14. Đa số thẩm phán Tòa án Tối cao ngày 30/6 đồng tình với quan điểm này.

Chánh án John Roberts, một trong 6 thẩm phán theo khuynh hướng bảo thủ, cho rằng có "rất ít cơ sở" để ủng hộ "cách diễn giải mang tính xét lại sâu sắc" của Nhà Trắng. Phán quyết đồng nghĩa một tổng thống không thể dùng sắc lệnh hành pháp để thay đổi cách hiểu đã được duy trì với Tu chính án thứ 14 suốt hơn một thế kỷ.

Tổng thống Trump cũng không đạt được mục tiêu sử dụng Đạo luật Quyền Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế quan diện rộng mà không cần thông qua quốc hội. Đây là đạo luật ông đã viện dẫn khi áp thuế đối ứng với loạt đối tác thương mại hồi đầu nhiệm kỳ hai.

Chính sách thuế quan này đã gây nhiều tranh cãi trong nội bộ nước Mỹ, làm dấy lên một số chỉ trích. Phe phản đối cũng dựa vào IEEPA để khởi kiện chính quyền ông Trump.

Trong phán quyết hồi tháng 2, ba thẩm phán bảo thủ và ba thẩm phán cấp tiến kết luận IEEPA không trao cho Tổng thống quyền áp đặt một chương trình thuế quan toàn cầu như Nhà Trắng lập luận. Tuy nhiên, SCOTUS để ngỏ khả năng Tổng thống có thể sử dụng cơ sở pháp lý khác nhằm điều chỉnh chính sách thương mại.

Một giới hạn khác được SCOTUS bảo vệ là tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang (Fed). Tổng thống Trump hồi tháng 8/2025 tuyên bố sa thải thống đốc Fed Lisa Cook, điều chưa từng có tiền lệ trong hơn 100 năm. Ông chủ Nhà Trắng trước đó đã nhiều lần công khai chỉ trích Fed vì không hạ lãi suất.

Tuy nhiên, SCOTUS cho phép bà tiếp tục giữ chức trong thời gian vụ kiện được giải quyết, phát tín hiệu rằng Fed vẫn có vị thế đặc biệt trong hệ thống các cơ quan liên bang.

Quyền lực mở rộng

Trong phán quyết công bố ngày 29/6, SCOTUS đã đảo ngược tiền lệ tồn tại từ năm 1935 và trao thêm quyền lực cho ông Trump trong việc cách chức lãnh đạo các cơ quan độc lập. Đây là phán quyết trong vụ kiện bắt nguồn từ việc ông Trump sa thải bà Rebecca Slaughter, thành viên đảng Dân chủ tại Ủy ban Thương mại Liên bang.

Những đạo luật trước đây quy định tổng thống chỉ được sa thải lãnh đạo những cơ quan độc lập khi có lý do chính đáng như họ phạm pháp hoặc không hoàn thành nhiệm vụ, giúp họ không đối mặt với áp lực chính trị. Phán quyết mới kết luận những quy định đó đã hạn chế quyền hành pháp của tổng thống.

Tuy nhiên, SCOTUS một lần nữa vạch rõ Fed là trường hợp khác biệt, qua đó giữ nguyên lớp bảo vệ đối với ban lãnh đạo Fed.

Đây cũng là chiến thắng phản ánh rõ nhất quan điểm pháp lý mà nhiều học giả bảo thủ theo đuổi nhiều năm qua, cho rằng quyền hành pháp phải được tập trung vào tổng thống thay vì phân tán cho các thiết chế độc lập.

Xu hướng này còn xuất hiện trong nhiều phán quyết khác của Tòa án Tối cao gần đây.

Trong lĩnh vực nhập cư, tòa phần lớn đứng về phía chính quyền ông Trump khi cho phép chấm dứt quy chế bảo vệ khỏi bị trục xuất đối với hàng trăm nghìn người nhập cư, siết quy trình tiếp nhận người xin tị nạn và mở rộng thẩm quyền của lực lượng biên phòng trong một số trường hợp.

Theo AP, đây đều là những quyết định giúp ông Trump hiện thực hóa cam kết tiến hành chiến dịch trục xuất quy mô lớn, một trong những ưu tiên hàng đầu của ông sau khi trở lại Nhà Trắng.

Các phán quyết về bầu cử tiếp tục thúc đẩy những mục tiêu mà phe bảo thủ theo đuổi nhiều năm.

Hồi tháng 4, SCOTUS thu hẹp phạm vi áp dụng Đạo luật Quyền Bầu cử năm 1965 khi nâng tiêu chuẩn đối với các vụ kiện về phân chia khu vực bầu cử. Phán quyết khiến các nhóm cử tri thiểu số khó phản đối việc vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử nếu không chứng minh được có hành vi cố tình phân biệt chủng tộc.

Tòa cũng hủy bỏ giới hạn đối với khoản chi phối hợp giữa các chính đảng và ứng viên tranh cử, cho rằng quy định tồn tại hơn nửa thế kỷ đã hạn chế quyền tự do ngôn luận được hiến pháp bảo vệ.

Ở các vấn đề xã hội, tòa bảo vệ quy định của bang Idaho và West Virginia về cấm vận động viên chuyển giới thi đấu trong các đội thể thao nữ tại trường công, mở rộng thêm phạm vi bảo vệ quyền sở hữu súng.

Trước khi kết thúc nhiệm kỳ xét xử, SCOTUS cũng thụ lý thêm nhiều vụ kiện có khả năng tiếp tục định hình cán cân quyền lực giữa các nhánh quyền lực, trong đó có tính hợp hiến của lệnh cấm súng trường bán tự động kiểu AR-15, quy định yêu cầu chứng minh quốc tịch khi đăng ký bầu cử và liên quan biến đổi khí hậu.

9 thẩm phán SCOTUS bắt đầu kỳ nghỉ mùa hè từ ngày 1/7 và chỉ trở lại Washington làm việc vào tháng 10, bắt đầu nhiệm kỳ xét xử mới.

Tin Gốc: Vnexpress

Hãng tin Reuters bình luận việc thông qua này cho thấy một số nghị sĩ Đảng Cộng hòa sẵn sàng đi ngược lại lãnh đạo đảng này và phản đối Tổng thống Donald Trump.

Các nghị sĩ tại Hạ viện Mỹ đã bỏ phiếu với tỉ lệ 226 phiếu thuận - 195 phiếu chống, thông qua Đạo luật Hỗ trợ Ukraine (Ukraine Support Act) sau nhiều tháng trì hoãn.

Một số nghị sĩ Đảng Cộng hòa đã cùng các nghị sĩ Đảng Dân chủ ký vào kiến nghị nhằm buộc Hạ viện phải tổ chức bỏ phiếu đối với dự luật này.

Trong cuộc bỏ phiếu ngày 4-6, có 18 nghị sĩ Đảng Cộng hòa và một nghị sĩ độc lập đã đứng về phía các nghị sĩ Đảng Dân chủ để thông qua dự luật.

Đây là dấu hiệu mới nhất cho thấy sự thay đổi đang xuất hiện trong hàng ngũ Đảng Cộng hòa, vốn trước đó gần như nhất trí ủng hộ các chính sách của ông Trump.

Đạo luật Hỗ trợ Ukraine bao gồm các biện pháp hỗ trợ Ukraine tái thiết sau chiến tranh, cho phép cung cấp hơn 1 tỉ USD viện trợ cho Kiev và hỗ trợ lên tới 8 tỉ USD dưới hình thức các khoản vay trực tiếp.

Dự luật cũng áp các biện pháp trừng phạt nghiêm khắc và kiểm soát xuất khẩu đối với Nga, nhắm vào các tổ chức tài chính, ngành dầu mỏ, khai khoáng và các quan chức Nga.

Tuy nhiên tương lai của Đạo luật Hỗ trợ Ukraine vẫn chưa rõ ràng. Để trở thành luật, dự luật cần được Thượng viện thông qua.

Các lãnh đạo Đảng Cộng hòa tại Thượng viện đến nay vẫn chưa cho phép bỏ phiếu đối với các dự luật trừng phạt Nga dù nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cả hai đảng.

Ngay cả khi được Thượng viện thông qua, Đạo luật Hỗ trợ Ukraine nhiều khả năng cũng sẽ bị ông Trump phủ quyết.

Mặc dù nhiều nghị sĩ của cả hai đảng từng ủng hộ mạnh mẽ Ukraine trong những năm đầu của xung đột Nga - Ukraine, một số đồng minh thân thiết nhất của ông Trump trong Đảng Cộng hòa đã trở nên lạnh nhạt hơn với Kiev kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng vào tháng 1-2025.

Viện trợ của Mỹ dành cho Chính phủ Ukraine đã giảm mạnh, trong bối cảnh Nga và Ukraine vẫn liên tục tấn công nhau bằng tên lửa và máy bay không người lái.

Trong khi đó các cuộc đàm phán hòa bình đang rơi vào bế tắc. Ukraine bác bỏ yêu cầu của Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc từ bỏ những vùng lãnh thổ mà Kiev đã bảo vệ thành công kể từ năm 2022.

Dự luật trên được thông qua chỉ một ngày sau khi nhóm nhỏ nghị sĩ Đảng Cộng hòa tại Hạ viện Mỹ cùng các nghị sĩ Đảng Dân chủ thông qua nghị quyết yêu cầu rút binh sĩ Mỹ khỏi cuộc chiến với Iran, trừ khi Quốc hội tuyên chiến hoặc cho phép sử dụng lực lượng quân sự.

Tin Gốc: Tuổi Trẻ

Gia đình Hoàng Anh vội vã thu dọn đồ đạc, đưa người thân lên xe tới trú tạm tại nhà bố mẹ chồng ở Midway City. Mọi việc diễn ra gấp gáp, khiến cả gia đình chỉ kịp mang theo giấy tờ quan trọng, tiền mặt, ít quần áo, che đậy bát đĩa, đồ dùng trong nhà đề phòng nguy cơ hóa chất rò rỉ.

"Chúng tôi rất sợ hãi và hoang mang, vì có thể phải sơ tán 14 ngày", Hoàng Anh, sống tại Garden Grove, cách công ty sản xuất hàng không vũ trụ GKN Aerospace chưa đầy 2 km, cho biết.

Giới chức thành phố Garden Grove, quận Cam, bang California chiều 21/5 phát hiện bồn chứa 26.500 lít hóa chất methyl methacrylate (MMA) ở cơ sở này bị rò hơi, nóng dần, có nguy cơ phát nổ.

Đến ngày 22/5, vùng sơ tán được mở rộng, khoảng 50.000 người phải di tản. Tính đến 15h30 ngày 24/5, quận Cam cho biết các điểm trú tạm đã kín chỗ.

"Mọi sinh hoạt đều ảnh hưởng, vì chúng tôi vẫn phải đi làm, mà không mang theo được nhiều đồ đạc. May mà các cháu vừa nghỉ hè", Hoàng Anh cho hay.

Garden Grove có khoảng 172.000 dân. Thành phố này cùng Westminster là hai trung tâm chính của Little Saigon ở quận Cam, nơi tập trung cộng đồng người Việt lớn nhất bên ngoài Việt Nam.

MMA là chất lỏng dễ bay hơi và dễ cháy, được sử dụng để sản xuất nhựa. Khi bị rò rỉ, hóa chất này có thể gây kích ứng da, mắt và niêm mạc, cũng như có thể ảnh hưởng tới hệ hô hấp và thần kinh nếu tiếp xúc với nồng độ cao hoặc trong thời gian dài.

Giới chức quận Cam trong những ngày qua đã liên tục phun nước làm mát bồn chứa để đề phòng nguy cơ phát nổ.

Vin Nguyễn, nhân viên ngành truyền thông sống cách khu vực sơ tán 3 km, nói sự cố khiến anh giật mình khi nhận ra nhiều cư dân quanh Garden Grove không biết rằng gần nhà mình có một cơ sở sản xuất liên quan đến chương trình tiêm kích F-35 của Mỹ.

Cơ sở GKN Aerospace ở Garden Grove sản xuất kính buồng lái cho tiêm kích F-35, cùng các bộ phận trong suốt cho nhiều dòng máy bay thương mại như Boeing 787 Dreamliner, Boeing 737, Airbus A350, HondaJet và Bombardier C Series, theo thông tin công ty từng công bố.

"Rõ ràng là có rất nhiều thứ công chúng bình thường chưa bao giờ chú ý tới, cho đến khi còi báo động vang lên", Vin Nguyễn nói, cho biết sự việc khiến anh suy nghĩ nhiều về những rủi ro ẩn sau các cơ sở nhìn bên ngoài có vẻ bình thường.

Ít nhất 6 hãng luật thông báo sẽ đệ đơn kiện, đề nghị công nhận tư cách kiện tập thể thay mặt những người bị ảnh hưởng trong sự cố này.

Bên cạnh lo lắng về nguy cơ hóa chất, nhiều người cũng bày tỏ nỗi bất an vì chưa biết khi nào có thể trở về nhà, thiệt hại nếu phải sơ tán kéo dài sẽ ra sao và ai sẽ chịu trách nhiệm cho sự cố.

Hạ nghị sĩ Mỹ Derek Trần, người đại diện khu vực có lệnh sơ tán, kêu gọi "mở cuộc điều tra sâu" về sự cố ở GKN Aerospace, cho biết ông đã liên hệ với Cơ quan Quản lý Khẩn cấp Liên bang Mỹ (FEMA) và Cơ quan Bảo vệ môi trường Mỹ (EPA) đề nghị chính phủ liên bang hỗ trợ cho công tác khắc phục.

"Tôi đã trao đổi với lãnh đạo GKN và yêu cầu họ chịu trách nhiệm đầy đủ trước nỗi hoảng loạn, lo lắng mà người dân trong khu vực đang trải qua", ông Trần viết. Văn phòng Công tố Quận Cam đã mở cuộc điều tra riêng và thiết lập đường dây nóng để hỗ trợ những người liên quan.

Trong phỏng vấn với truyền thông Mỹ tối 23/5, công tố viên quận Cam Todd Spitzer mô tả tình hình là "kinh khủng".

"Không thể coi là hợp lý khi một nhà thầu quốc phòng sử dụng các hóa chất dễ bay hơi lại để sự cố xảy ra với hệ thống làm mát", ông Spitzer nói. "Sự việc này sẽ kéo theo chi phí rất lớn và tôi sẽ trực tiếp theo sát để bảo đảm người dân được bồi thường thỏa đáng".

Lực lượng cứu hỏa đến nay đã phát hiện vết nứt trên bồn chứa, có thể giúp giải tỏa phần nào áp suất bên trong, giảm nguy cơ bồn phát nổ.

Giữa bầu không khí hoang mang, những lời kêu gọi giúp đỡ nhanh chóng lan truyền trong cộng đồng người Việt tại quận Cam. Ngọc Dương, sống tại Huntington Beach, cho biết gia đình chị đã mở cửa một số căn nhà trống tại các thành phố lân cận để đón các gia đình khó khăn, người già ở miễn phí trong một tuần, trong thời gian chờ thành phố xử lý sự cố.

Không lâu sau khi đăng thông báo, Ngọc Dương cho hay tất cả các căn nhà đã kín chỗ sau khi tiếp nhận 40 người.

Các cơ sở tôn giáo trong cộng đồng cũng tham gia hỗ trợ. Chùa Điều Ngự ở thành phố Westminster thông báo mở cửa từ sáng 24/5 để đón những người cần nơi tạm lánh an toàn, đồng thời phục vụ đồ ăn chay 2-3 bữa mỗi ngày.

Tin Gốc: Vnexpress