Chiến dịch phong tỏa hải quân của Mỹ đối với Iran bắt đầu từ ngày 13/4 và gần như không có tiền lệ trong những thập niên gần đây. Quân đội Mỹ cũng đưa ra rất ít thông tin chi tiết về cách họ có thể thực hiện chiến dịch phong tỏa eo biển Hormuz chiến lược.
Quân đội Mỹ tuyên bố như thế nào?
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ra lệnh phong tỏa Iran và eo biển Hormuz – tuyến hàng hải huyết mạch ngăn cách vịnh Ba Tư và vịnh Oman, nơi trung chuyển phần lớn dầu mỏ của thế giới.
Ngày 13/4, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), cơ quan giám sát các hoạt động quân sự của Mỹ tại Trung Đông, dường như đã thu hẹp phạm vi của lệnh phong tỏa khi tuyên bố sẽ ngăn các tàu thương mại đi đến hoặc rời khỏi các cảng của Iran.
Theo một thông báo do CENTCOM gửi tới các thủy thủ trong khu vực, các chi tiết cụ thể của lệnh phong tỏa vẫn “đang được xây dựng”.
CENTCOM cho biết lệnh phong tỏa sẽ được “thực thi một cách công bằng đối với tàu của mọi quốc gia” và áp dụng cho các cảng của Iran ở cả hai phía eo biển.
Khi được hỏi lệnh phong tỏa sẽ hoạt động như thế nào trên thực tế, CENTCOM chỉ dẫn lại một thông cáo báo chí công bố lệnh phong tỏa cũng như một thông báo do tổ chức UK Maritime Trade Operations (do Hải quân Hoàng gia Anh quản lý) ban hành. Tuy nhiên, cả hai văn bản đều không nêu rõ điều gì sẽ xảy ra với các tàu thương mại nếu cố tình vượt qua lệnh phong tỏa.
Hải quân Mỹ hiện có ít nhất 15 tàu chiến tại khu vực Trung Đông gồm một tàu sân bay, 11 tàu khu trục và 3 tàu tấn công đổ bộ để có thể thực hiện lệnh phong tỏa. Hiện chưa rõ vị trí chính xác của từng con tàu hoặc tàu nào sẽ tham gia trực tiếp vào lệnh phong tỏa.
Mỹ sẽ giám sát và chặn tàu ra sao?
Các tàu khu trục của Hải quân Mỹ có thể giám sát các cảng của Iran bằng radar, theo dõi các tàu ra vào từng cảng, nhưng điều này đòi hỏi phải triển khai một số lượng lớn tàu chiến của Mỹ để bao phủ toàn bộ bờ biển dài phía nam của Iran.
Thay vào đó, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ có thể chọn cách duy trì một đội tàu khu trục ở hai phía eo biển Hormuz để kiểm tra các tàu, đồng thời sử dụng máy bay không người lái trinh sát để giám sát các cảng của Iran.
Khi một tàu được xác định là “mục tiêu cần quan tâm”, tàu khu trục của Mỹ có thể được điều động để chặn tàu khả nghi lại. Sau khi rút ngắn khoảng cách và đưa tàu khả nghi vào tầm nhìn, tàu chiến Mỹ nhiều khả năng sẽ liên lạc qua vô tuyến hàng hải, truy vấn theo một kịch bản được chuẩn bị sẵn như điểm đến của tàu, cảng ghé gần nhất, loại hàng hóa đang chở và số lượng thủy thủ trên tàu.
Sau đó, tàu chiến của Mỹ có thể yêu cầu tàu khả nghi cho phép một “đội kiểm tra” gồm các thủy thủ lên tàu để tiến hành kiểm tra.
Trong trường hợp lý tưởng, tàu thương mại sẽ trả lời qua vô tuyến và đồng ý cho phía Mỹ lên tàu kiểm tra, điều chỉnh hướng đi và tốc độ, đồng thời thả thang dây để việc lên tàu được an toàn và thuận tiện hơn.
Hoặc tàu khả nghi có thể phớt lờ yêu cầu của tàu chiến Mỹ và tìm cách bỏ chạy.
Mark Norman, phó đô đốc hải quân Hoàng gia Canada đã nghỉ hưu và là thành viên của Viện Quan hệ Quốc tế Canada, cho biết quân đội Mỹ sẽ phải thiết lập các khu vực tuần tra bên ngoài vịnh để chặn các tàu cố gắng đi vào eo biển – một quá trình sẽ cần đến sự tham gia của nhiều tàu, trực thăng và máy bay tuần tra tầm xa.
Ông nói rằng quân đội Mỹ sẽ sử dụng thông tin có sẵn mà các tàu được yêu cầu cung cấp để biết họ đến từ đâu.
Theo ông Norman, việc kiểm tra và bắt giữ các tàu là hành động “mạo hiểm” và tiềm ẩn nguy cơ xung đột với các quốc gia mà tàu đó mang cờ.
Chuyện gì xảy ra nếu Mỹ đưa đội kiểm tra lên tàu?
Đội kiểm tra của Hải quân Mỹ có thể tiếp cận bằng xuồng máy, sau đó sử dụng thiết bị để móc thang dây vào mạn tàu khả nghi và leo lên tàu. Tuy nhiên, nhiệm vụ này sẽ khó khăn và nguy hiểm hơn nhiều trong trường hợp biển động, vào ban đêm hoặc khi tàu khả nghi tìm cách để ngăn cản phía Mỹ lên tàu kiểm tra.
Lựa chọn tối ưu khi đó là đưa đội kiểm tra lên tàu bằng trực thăng và trượt xuống boong tàu bằng dây chuyên dụng. Nếu có trực thăng và đội kiểm tra được huấn luyện bài bản, phương án này an toàn hơn và nhanh hơn nhiều so với cách móc thang dây và leo lên từ xuồng máy.
Gần đây, các đội Thủy quân lục chiến và Lực lượng Bảo vệ Bờ biển Mỹ thường xuyên sử dụng phương pháp đu dây nhanh để lên kiểm tra các tàu chở dầu ở vùng Caribe nghi vận chuyển dầu của Venezuela. Tuy nhiên, việc tạm giữ các tàu chở dầu này đã khiến Mỹ tốn hàng chục triệu USD, và chính quyền Tổng thống Trump không thể bán số dầu đó nếu không có sự cho phép của thẩm phán.
Hải quân Mỹ có kinh nghiệm trong việc phong tỏa vịnh Ba Tư không?
Hải quân Mỹ có hơn một thập niên kinh nghiệm.
Sau Chiến tranh Vùng Vịnh năm 1991, Liên hợp quốc thiết lập một cơ chế cho phép Iraq xuất khẩu dầu với điều kiện nguồn thu từ việc bán dầu phải phục vụ cho lợi ích người dân nước này – thường được gọi là chương trình “đổi dầu lấy lương thực”.
Các tàu chiến của Hải quân Mỹ thường xuyên kiểm tra các tàu chở dầu bị nghi buôn lậu dầu Iraq ra khỏi vịnh Ba Tư cho đến khi Mỹ mở chiến dịch quân sự vào Iraq năm 2003.
Phần lớn các cuộc kiểm tra này được cho là “hợp tác” – thuật ngữ của Hải quân Mỹ để chỉ việc các tàu bị kiểm tra hợp tác với phía Mỹ.
Các đội thủy thủ Mỹ nhỏ sẽ được bố trí lên các tàu chở dầu bị nghi buôn lậu, sau đó họ sẽ lái tàu đến các khu neo đậu tạm thời trong Vùng Vịnh được đặt mật danh theo các sân vận động bóng chày như Fenway và Comiskey, nơi tàu sẽ thả neo.
Cuối cùng, các tàu sẽ được đưa đến một cảng trong khu vực, nơi quốc gia sở tại sẽ bán dầu để bù đắp chi phí tiếp nhận tàu và thủy thủ đoàn. Các tàu chở dầu sau đó được bán đấu giá, thường được mua lại bởi chính công ty từng sở hữu chúng trước đó.
Quy trình này diễn ra như một “vòng lặp liên hồi”.
Theo Hãng tin Reuters, Bộ Tư lệnh miền Nam Mỹ cáo buộc con tàu do các "tổ chức khủng bố" vận hành, song không công bố danh tính cụ thể.
Cơ quan này khẳng định không có binh sĩ Mỹ nào bị thương trong chiến dịch, đồng thời mô tả những người thiệt mạng là "các đối tượng nam liên quan đến ma túy và khủng bố".
"Thông tin tình báo cho thấy con tàu di chuyển trên các tuyến buôn lậu ma túy ở phía Đông Thái Bình Dương và đang tham gia vận chuyển ma túy", Bộ Tư lệnh miền Nam cho biết trên mạng xã hội X.
Theo AFP, cuộc không kích diễn ra chỉ một ngày sau khi quân đội Mỹ thông báo một đòn tấn công khác trong khu vực đã khiến 4 người thiệt mạng. Trước đó, một vụ không kích riêng biệt hôm 14-4 cũng đã làm 2 người chết.
Thời gian qua, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã liên tục triển khai các chiến dịch nhằm vào những con tàu bị nghi vận chuyển ma túy.
Theo quân đội Mỹ, các đòn tấn công này đã khiến ít nhất 178 người thiệt mạng kể từ tháng 9 năm ngoái và ít nhất 53 tàu trở thành mục tiêu.
Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ đang trong cuộc xung đột với các băng đảng ma túy ở Mỹ Latin và khẳng định các cuộc tấn công là sự leo thang cần thiết để ngăn chặn dòng chảy ma túy vào Mỹ.
Tuy nhiên tính hợp pháp của các chiến dịch đang gây tranh cãi dữ dội. Nhiều chuyên gia cùng tổ chức nhân quyền cho rằng đây có thể là các hành động nằm ngoài khuôn khổ pháp luật quốc tế.
"Hiệp ước thành lập của NATO không đưa ra bất kỳ điều khoản nào về đình chỉ tư cách hoặc khai trừ thành viên của khối", một quan chức NATO giấu tên trả lời tạp chí TIME, bình luận về thông tin Mỹ muốn đình chỉ tư cách thành viên của Tây Ban Nha. BBC cũng dẫn thông báo tương tự từ một quan chức NATO.
Tuyên bố được đưa ra sau khi Reuters ngày 24/4 dẫn lời một quan chức Mỹ giấu tên cho biết Lầu Năm Góc đã nghiên cứu các phương án trừng phạt những đồng minh NATO bị coi là "thiếu hợp tác với Washington" trong chiến dịch tấn công Iran.
Email nội bộ của Lầu Năm Góc bày tỏ thất vọng trước việc một số đồng minh từ chối cho Mỹ quyền tiếp cận, sử dụng căn cứ và bay qua không phận, vốn được coi là mức hợp tác tối thiểu trong NATO. Email này liệt kê các phương án đáp trả của Mỹ, trong đó có đề cập đình chỉ tư cách thành viên của những quốc gia "thiếu hợp tác" khỏi NATO, trong đó có Tây Ban Nha.
Tây Ban Nha đã từ chối cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ không quân trên lãnh thổ để tiến hành không kích Iran, dù Washington có hai cơ sở quân sự tại nước này.
Bình luận về thông tin trên, Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez nhấn mạnh Madrid không làm việc dựa trên email mà dựa trên các văn kiện và lập trường chính thức của chính phủ Mỹ.
Ông Sanchez khẳng định Tây Ban Nha là "thành viên đáng tin cậy" của NATO, hợp tác đầy đủ với các đồng minh, nhưng "phải luôn trong khuôn khổ luật pháp quốc tế".
Một số lãnh đạo Liên minh châu Âu (EU) tham dự hội nghị thượng đỉnh của khối tại Cyprus ngày 24/4 cũng lên tiếng bảo vệ Tây Ban Nha.
Thủ tướng Hà Lan Rob Jetten nói ông đã được báo tin "Tổng thống Trump có ý tưởng mới rằng ông ấy có thể cứng rắn với cả những đồng minh của mình, bao gồm Tây Ban Nha".
"Tôi sẽ sát cánh cùng mọi thành viên châu Âu trong liên minh. Tây Ban Nha là một thành viên đầy đủ của NATO và điều đó sẽ không thay đổi", Thủ tướng Jetten nói.
Cùng ngày, một người phát ngôn chính phủ Đức cũng nêu lập trường của Berlin rằng "Tây Ban Nha là thành viên NATO và không có lý do gì để khiến điều đó thay đổi".
Người phát ngôn Lầu Năm Góc Kingsley Wilson không xác nhận chi tiết về email, nhưng nói Bộ Quốc phòng sẽ đảm bảo Tổng thống có "các lựa chọn đáng tin cậy" để buộc đồng minh thực hiện đầy đủ nghĩa vụ. Bà cho rằng dù Mỹ đã "làm rất nhiều cho NATO, các đồng minh lại không sát cánh khi Washington cần".
Căng thẳng trong NATO gia tăng sau khi Mỹ và Israel tấn công Iran hồi cuối tháng 2, khiến Tehran đáp trả bằng cách đóng cửa eo biển Hormuz, làm đảo lộn thị trường năng lượng toàn cầu. Tổng thống Trump nhiều lần chỉ trích các đồng minh NATO không sẵn sàng tham gia sâu hơn vào chiến dịch, coi liên minh là "con đường một chiều" mà Mỹ không được hưởng lợi.
"Phản hồi của Iran đối với dự thảo mới nhất do Mỹ đề xuất nhằm kết thúc chiến sự đã được chuyển đi, thông qua trung gian Pakistan trong hôm nay", hãng thông tấn nhà nước Iran IRNA cho biết. Một nguồn tin am hiểu vấn đề nói rằng theo đề xuất từ Iran, giai đoạn đàm phán hiện tại sẽ tập trung hoàn toàn vào nỗ lực chấm dứt giao tranh ở khu vực.
Đài truyền hình nhà nước Iran IRIB cùng ngày cho hay trọng tâm của đề xuất là "kết thúc chiến sự ở mọi mặt trận, đặc biệt là Lebanon và đảm bảo an ninh hàng hải".
Giới chức Mỹ và Pakistan chưa lên tiếng về thông tin.
Iran tuần trước chuyển cho Mỹ đề xuất 14 điểm, nhưng nội dung không đề cập đến các yêu cầu then chốt của Washington như dừng chương trình hạt nhân và mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz. Washington sau đó chuyển lại cho Tehran câu trả lời. Bộ Ngoại giao Iran nói rằng nước này sẽ truyền đạt quan điểm về đề xuất từ Mỹ sau khi hoàn tất quá trình xem xét nội bộ và đưa ra kết luận cuối cùng.
Các nguồn tin từ cả hai bên nói với hãng thông tấn Reuters rằng mục tiêu của những nỗ lực hòa bình lúc này là đạt được bản ghi nhớ để ngừng chiến và mở cửa eo biển Hormuz, trong lúc đàm phán những điều khoản đầy đủ hơn. Thỏa thuận này sẽ phải giải quyết được các bất đồng khó hòa giải như chương trình hạt nhân của Iran.
Hãng thông tấn Fars hôm nay cho biết Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei đã gặp tướng Ali Abdollahi, chỉ huy Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya, và được báo cáo về "tình trạng sẵn sàng của lực lượng vũ trang Iran".
Tướng Abdollahi báo cáo rằng quân đội Iran đang ở trạng thái sẵn sàng cao và sở hữu "các vũ khí, thiết bị cần thiết" để đối phó Mỹ - Israel. "Trong trường hợp họ có bất kỳ hành động tấn công, gây hấn và sai lầm chiến lược nào, lực lượng Iran sẽ đáp trả nhanh chóng, dữ dội và mạnh mẽ", ông nói.
Lãnh tụ Khamenei tuyên bố Iran "đã ngăn kẻ thù đạt được các mục tiêu của mình", đồng thời đưa ra những chỉ thị mới nhằm đối phó lực lượng đối phương..
Đây lần thứ hai Lãnh tụ Tối cao Iran gặp trực tiếp các quan chức trong vòng vài ngày qua. Tổng thống Masoud Pezeshkian hôm 7/5 thông báo đã họp với ông Khamenei trong hơn 2 giờ, đánh dấu lần đầu tiên Lãnh tụ Tối cao Iran gặp trực tiếp quan chức cấp cao kể từ khi nhậm chức.
Sau khoảng 48 giờ tương đối bình lặng, máy bay không người lái (UAV) đã xuất hiện trở lại trên bầu trời một số quốc gia vùng Vịnh, cho thấy khu vực này vẫn đang bị đe dọa dù lệnh ngừng bắn đã có hiệu lực khoảng một tháng.
Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) thông báo đã chặn hai UAV phóng từ Iran. Qatar lên án vụ tấn công bằng UAV nhằm vào một tàu hàng tại vùng biển nước này. Kuwait cũng thông báo đã đối phó các UAV thù địch xâm nhập không phận.
Dữ liệu từ công ty phân tích hàng hải Kpler cho thấy tàu Al Kharaitiyat do công ty QatarEnergy vận hành đã di chuyển qua eo biển Hormuz an toàn và đang hướng tới cảng Qasim ở Pakistan. Đây là tàu chở khí hóa lỏng đầu tiên của Qatar đi qua eo biển kể từ khi xung đột Trung Đông bùng phát.
Các nguồn tin trước đó nói với Reuters rằng Iran đã chấp thuận cho tàu đi qua nhằm xây dựng lòng tin với Qatar và Pakistan, hai nước đóng vai trò trung gian hòa giải trong xung đột Trung Đông.
