Vào thời điểm chiếc xe tải lăn bánh rời khỏi nhà xác ở Bunia, tỉnh Ituri (Congo), cái nóng buổi sáng đã bao trùm nặng nề lên con đường dẫn đến Mongbwalu.
Thi thể của một mục sư 44 tuổi nằm bên trong một chiếc quan tài bằng gỗ được buộc chặt vào phía sau một chiếc SUV Nissan cũ kỹ đã được hạ phẳng hàng ghế sau.
Chuyến xe băng qua tỉnh Ituri mất khoảng 3 tiếng đồng hồ, xóc nảy dữ dội, bụi bay mù mịt qua những ổ gà, đất đá và những rãnh sâu khoét vào lòng đất đỏ. Vào thời điểm chiếc xe đến được Mongbwalu, chiếc quan tài đã bị nứt dưới sức nặng của những người ngồi trên nó.
Theo 4 chuyên gia thuộc đội ngũ tiến hành cuộc điều tra của Bộ Y tế Congo, đây là một trong số những sự kiện đang được các điều tra viên xem xét để truy tìm “bệnh nhân số 0”, hay ca lây nhiễm sớm nhất, của đợt dịch Ebola đang hoành hành tại quốc gia này.
Các điều tra viên cho biết hành trình đầy trắc trở của chiếc quan tài diễn ra trước một trong những sự kiện được nghi ngờ là siêu lây nhiễm sớm nhất: đám tang vào ngày 4/2 của người đàn ông bên trong quan tài, Mục sư Paluku Makundi Denis.
Các cơ quan y tế đang vật lộn để bắt kịp với sự bùng phát như nấm sau mưa của một chủng Ebola hiếm gặp gây nguy cơ tử vong 30-50% và hiện chưa có vắc-xin hay thuốc chữa.
Theo Bộ Y tế Congo, đợt bùng phát đã gây ra khoảng 635 ca nhiễm được xác nhận và ít nhất 127 ca tử vong ở miền Đông Congo. Các quan chức cảnh báo con số thiệt hại thực tế có thể cao hơn nhiều.
Một nhà dịch tễ học giám sát trong nhóm điều tra ước tính, chủng virus Bundibugyo, đã âm thầm lây lan 4-6 tháng trước khi Congo chính thức xác nhận đợt bùng phát vào ngày 15/5. Ông nhấn mạnh cần phải làm việc nhiều hơn nữa để xác định liệu Mục sư Makundi, người chưa từng được xét nghiệm Ebola, có bị nhiễm bệnh hay không và để xác định nguồn gốc của đợt bùng phát, một bước then chốt để hiểu rõ quy mô của nó và ngăn ngừa các đại dịch tương lai.
Bộ Y tế Congo và cơ quan y tế của tỉnh Ituri đã không phản hồi các yêu cầu bình luận. Người đứng đầu WHO, ông Tedros Adhanom Ghebreyesus, từ chối bình luận về trường hợp của ông Makundi và cho biết nhiều kịch bản bùng phát dịch đang được điều tra.
Truyền thông đã liên hệ các sự kiện xung quanh đám tang của vị mục sư tại thị trấn khai thác vàng hẻo lánh Mongbwalu thông qua các cuộc phỏng vấn với các bác sĩ, quan chức địa phương, người thân của các nạn nhân, cũng như xem xét các hồ sơ bệnh viện, mai táng.
Chiếc quan tài bị vỡ mới chỉ là sự khởi đầu. Thi thể đã được chuyển sang một chiếc áo quan mới bởi những người dân có tiếp xúc trực tiếp với di hài trước khi các thành viên trong cộng đồng tụ họp về dự đám tang – một hành động cực kỳ nguy hiểm nếu ông Makundi nhiễm Ebola, vì thi thể của các nạn nhân có khả năng lây nhiễm rất cao.
Trong vòng vài tuần, hàng chục ca tử vong đã được ghi nhận tại địa phương. Trong khi đó, chiếc quan tài bị nứt ban đầu đã bị thiêu rụi trong những hoàn cảnh bí ẩn, góp phần làm nảy sinh tin đồn rằng một lời nguyền đã gây ra căn bệnh đang lây lan này.
Cái chết của vị mục sư và chiếc quan tài mới
Một bệnh viện ở Bunia đã chẩn đoán ông Makundi bị viêm phúc mạc, một tình trạng nhiễm trùng ổ bụng nghiêm trọng, vào ngày 3/2. Họ cho biết không có mẫu thử nào được lấy để xét nghiệm Ebola vì các quan chức Congo lúc đó không hề biết về bất kỳ đợt bùng phát dịch nào.
David Heymann, một giáo sư về bệnh truyền nhiễm tại Trường Vệ sinh và Y học Nhiệt đới London, cho biết viêm phúc mạc là một biểu hiện của tình trạng nhiễm Ebola nghiêm trọng, nhưng không thể xác nhận nguyên nhân cái chết của ông Makundi nếu không có xét nghiệm.
Chiếc quan tài bị nứt chở vị mục sư đến Mongbwalu vào chiều ngày 4/2, một thị trấn có khoảng 130.000 dân, nhiều người trong số đó là dân vãng lai.
Hàng chục người chịu tang đã tập trung tại khu đất của gia đình. Sự im lặng bao trùm khi cha của vị mục sư, ông Pascal Kibali (thường được gọi là Paka), kiểm tra chiếc quan tài bị vỡ trong ánh chiều tà.
Người thân đã vội vã đi mua một chiếc áo quan mới từ một thợ đóng quan tài địa phương.
Thi thể được chuyển đi trước khi mặt trời lặn, và một buổi cầu nguyện canh thức đã được tổ chức tại khu đất của gia đình trước khi chôn cất tại nghĩa trang. Tại các buổi canh thức truyền thống của người Congo, những người đến viếng thường chạm và hôn vào thi thể. Hiện vẫn chưa rõ liệu truyền thống này có được làm theo trong trường hợp này hay không.
Hơn 80 người thân, bạn bè và hàng xóm đã tập trung tại nghĩa trang địa phương vào lúc chập tối để mai táng mục sư.
Thị trưởng Mongbwalu, ông Sesereki Mandro Israel, cho biết trong những ngày sau đó, vài thành viên trong cộng đồng bắt đầu đổ bệnh. Gần 50 ca tử vong đã được ghi nhận trong vòng hai tuần kể từ khi chôn cất, với nhiều người biểu hiện các triệu chứng của Ebola: sốt, nôn mửa, chảy máu.
em trai của mục sư Makundi là một trong những người đầu tiên. Người thợ mỏ 36 tuổi này đã qua đời vào ngày 16/2 do nghi ngờ viêm ruột thừa. Trong vòng vài tuần, một người em trai khác và một người họ hàng cũng qua đời, lần lượt do nghi ngờ bị trĩ và lao.
Cũng theo báo cáo, cái chết của những người thân này diễn ra trước ít nhất 108 ca tử vong tại Mongbwalu trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 5. Báo cáo cho biết các bệnh nhân đã đổ gục với các triệu chứng sốt, nôn mửa, tiêu chảy và trong một số trường hợp là xuất huyết.
Theo báo cáo, các ca tử vong này nằm trong số những ca đang được các điều tra viên xem xét nhằm lập bản đồ lây lan của Ebola, trong đó ca của ông Makundi là trường hợp nghi ngờ sớm nhất.
Tin đồn về chiếc quan tài
Khi bi kịch lan rộng khắp cộng đồng, những người dân hoảng sợ bắt đầu tìm kiếm câu trả lời. Một số người không tìm đến các phòng khám hay phòng xét nghiệm, mà hướng sự chú ý vào các sự kiện xung quanh việc chôn cất mục sư Makundi.
Khi những lời cầu nguyện kết thúc và các gia đình rời khỏi nghĩa trang trong buổi tối, có tin đồn lan truyền rằng chiếc quan tài bị hư hỏng đã bị phóng hỏa.
Cha và chú của mục sư Makundi đổ lỗi cho một nhóm thanh niên say xỉn nhưng không có thêm thông tin chi tiết. Họ nói thêm rằng cả gia đình bàng hoàng và vật lộn để hiểu chuyện gì đã xảy ra.
Trưởng cộng đồng Katuwene cho biết, đối với các cư dân, chiếc quan tài bị đốt cháy được xem là một sự xúc phạm đến tổ tiên.
Đối với một số người dân, những cái chết tiếp theo được diễn dịch không phải là do virus mà là sự trừng phạt từ tổ tiên, những người đã nổi giận vì những gì xảy ra xung quanh việc chôn cất mục sư.
Nhiều câu chuyện đã được thêu dệt trên mạng xã hội khắp Mongbwalu và khu vực lân cận.
Một điều tra viên cho biết vào thời điểm các điều tra viên y tế cấp tỉnh thuộc nhóm tìm kiếm bệnh nhân số 0 đến Mongbwalu vào đầu tháng 5, những tin đồn về lời nguyền đã lan rộng và một số người dân đã trở nên đối đầu với các nhân viên y tế và quan chức.
Cha của Mục sư Makundi, ông Paka Kibali, cho biết gia đình ông đã bị một số người dân địa phương cáo buộc một cách bất công là đã khơi mào đợt bùng phát dịch vì những sự kiện xung quanh đám tang.
Tin Gốc: Dân Trí
