Theo Bộ GD-ĐT, đây là lần đầu tiên áp dụng chấm môn ngữ văn theo kiểu rubric trong thi tốt nghiệp THPT. Cách chấm này về cơ bản là chuyển từ “đếm ý” sang đánh giá theo tiêu chí và mức độ cụ thể. Vậy cách chấm này như thế nào, có thuận lợi và khó khăn gì, giám khảo cần trang bị gì để đảm bảo việc chấm thi vừa chính xác, vừa công bằng?
Hiểu một cách đơn giản, rubric là bảng tiêu chí đánh giá theo mức độ, trong đó mỗi bài làm không chỉ được xem xét “có ý hay không” mà còn được đánh giá ở mức độ: đạt, khá, tốt hay xuất sắc (tương ứng với các con điểm).
Trước đây, việc chấm môn văn chủ yếu dựa vào đáp án, thang điểm và hướng dẫn chấm; giám khảo căn cứ vào bài làm để đối chiếu và cho điểm. Cách làm này tuy khá chính xác nhưng vẫn dễ lệch điểm do cảm tính cá nhân. Chấm theo rubric sẽ đưa ra hệ thống tiêu chí cụ thể hơn, giúp việc đánh giá trở nên rõ ràng và nhất quán hơn.
Chẳng hạn, với cách chấm truyền thống, một bài nghị luận xã hội thường được chia nhỏ điểm số theo các phần để chấm (các mục a, b, c, d, e của đáp án). Giám khảo đọc bài, xem thí sinh “có những ý nào” rồi cộng điểm tương ứng. Trong khi đó, với rubric, người chấm không chỉ dừng lại ở việc xác định “có ý” mà phải đánh giá chất lượng của từng phương diện như: mức độ đáp ứng yêu cầu đề, khả năng lập luận, độ phù hợp của dẫn chứng, tính mạch lạc trong diễn đạt… Ví dụ, cùng viết đúng một ý, nhưng một bài chỉ dừng ở mức trình bày sơ sài có thể được xếp mức “đạt” (điểm tương ứng), trong khi bài khác phân tích sâu, có phản biện sẽ được xếp mức “tốt” hoặc “xuất sắc”. Điểm số vì thế không còn phụ thuộc chủ yếu vào việc “có đủ ý” mà vào mức độ triển khai ý đến đâu.
So với cách chấm truyền thống, rubric tạo ra sự dịch chuyển rõ rệt từ “có gì” sang “làm tốt đến đâu”; từ “cộng điểm từng ý” sang “đánh giá theo tiêu chí tổng thể”; từ chỗ dễ bị chi phối bởi cảm tính sang bám sát các mô tả cụ thể, chi tiết.
Chính vì vậy, rubric được kỳ vọng sẽ giảm bớt sự chênh lệch giữa các giám khảo, đồng thời tạo điều kiện để những bài viết có tư duy riêng, cách lập luận sáng rõ được ghi nhận xứng đáng.
Nói cách khác, nếu cách chấm cũ thiên về đánh giá kiến thức và mức độ “trúng ý”, thì rubric hướng tới đánh giá năng lực viết. Cách chấm này phù hợp với định hướng phát triển phẩm chất, năng lực của chương trình Giáo dục phổ thông mới 2018.
Tuy mang lại nhiều kỳ vọng, nhưng việc chấm theo rubric cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt trong bối cảnh phần lớn giám khảo đã quen với cách chấm truyền thống trong nhiều năm.
Khó khăn đầu tiên nằm ở thói quen nghề nghiệp. Không ít giám khảo có xu hướng đọc bài để “tìm ý” rồi cộng điểm, trong khi rubric đòi hỏi phải đọc bài để đánh giá chất lượng lập luận và tư duy. Bên cạnh đó, rubric cũng dễ gây lúng túng ở những bài “lưng chừng”, chẳng hạn cho 1,5 hay 2 điểm của câu viết đoạn văn (2 điểm) trong bài làm. Những bài làm không hẳn yếu nhưng cũng chưa thực sự nổi bật, buộc giám khảo phải cân nhắc kỹ lưỡng giữa các mức đánh giá. Nếu thiếu tiêu chí rõ ràng, việc cho điểm rất dễ rơi vào cảm tính.
Vì vậy cần đến vai trò của Bộ GD-ĐT trong việc thiết kế rubric cụ thể, với mô tả rõ ràng cho từng mức độ, tránh các cách diễn đạt chung chung như “tương đối tốt” hay “khá hợp lý”. Mỗi mức điểm phải gắn với những biểu hiện có thể nhận diện được trong bài làm. Cùng với đó, việc cung cấp cho giám khảo bài mẫu chuẩn hóa là hết sức cần thiết. Những bài được chấm sẵn ở các mức điểm khác nhau, kèm theo giải thích chi tiết, sẽ giúp giám khảo “căn chỉnh” cách nhìn, từ đó giảm đáng kể độ lệch khi chấm thực tế.
Hơn nữa, thay vì chỉ phổ biến văn bản, các hội đồng chấm thi cần tổ chức chấm thử, đối sánh kết quả, thảo luận những trường hợp lệch điểm để đi đến thống nhất. Đây là bước then chốt giúp giám khảo quen chấm theo rubric.
Bản thân giám khảo cũng cần chủ động thay đổi cách chấm, từ bỏ thói quen “đếm ý”, chuyển sang đánh giá mức độ triển khai. Điều này đòi hỏi không chỉ kỹ năng chuyên môn mà còn cả sự linh hoạt trong tư duy. Giám khảo cần rèn luyện khả năng “định vị mức điểm” một cách nhanh chóng và chính xác. Trong thực tế chấm thi, việc xác định bài viết thuộc khoản điểm ngay từ đầu sẽ giúp tiết kiệm thời gian và đảm bảo tính nhất quán.
Mặt khác, dù rubric cho phép đánh giá linh hoạt, nhưng không vì thế mà nới lỏng tiêu chuẩn. Những bài lạc đề, sai bản chất vấn đề vẫn phải bị trừ điểm nghiêm túc, bất kể diễn đạt có trôi chảy đến đâu. Do vậy, rubric không làm thay công việc của giám khảo, mà ngược lại, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với người chấm. Nó buộc giám khảo phải đọc kỹ hơn, nghĩ sâu hơn và chịu trách nhiệm rõ ràng hơn với từng điểm số mình cho.
Do thí sinh không được phép mang đề thi môn tiếng Anh ra khỏi phòng thi nên hướng dẫn giải đề thi sau đây là dựa vào những ghi chép của thí sinh về đề thi.
Định hướng sắp xếp đơn vị sự nghiệp giáo dục tại Nghị quyết 105 vừa được ban hành nhằm thực hiện Kết luận số 210 ngày 12-11-2025 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị trong thời gian tới.
Theo đó, tại Phụ lục II nêu định hướng sắp xếp đơn vị sự nghiệp công lập của bộ, ngành, địa phương, với yêu cầu chỉ sáp nhập trường, điểm trường trong phạm vi 1 đơn vị hành chính cấp xã.
Đối với các cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông, định hướng cũng nêu rõ cần ưu tiên giữ lại các điểm trường có điều kiện thuận lợi (cơ sở vật chất, giao thông, dân cư tập trung), giải thể các điểm trường lẻ không đạt tiêu chuẩn cơ sở vật chất tối thiểu.
Các cơ sở giáo dục thuộc diện dồn ghép phải được chuẩn bị đầy đủ cơ sở vật chất tại điểm trường chính.
Việc sắp xếp lại phải bảo đảm mỗi đơn vị hành chính cấp xã có ít nhất một trường mầm non, một trường tiểu học và một trường trung học cơ sở.
Ưu tiên các mô hình trường phổ thông có nhiều cấp học (tiểu học và trung học cơ sở) tại các khu vực dân cư thưa thớt hoặc nơi có điều kiện đi lại khó khăn.
Đối với cơ sở giáo dục đại học, Chính phủ yêu cầu thực hiện theo Đề án sắp xếp, tổ chức lại hệ thống cơ sở giáo dục đại học do Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng, trình cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Trong đó rà soát, sáp nhập, giải thể đối với các cơ sở giáo dục đại học không đạt chuẩn, hoạt động không hiệu quả. Việc sắp xếp để mỗi tỉnh, thành có tối đa không quá 3 trường dạy nghề, 3 trường đào tạo liên thông, thực hành.
Đối với cơ sở giáo dục nghề nghiệp, trường dạy nghề, mỗi tỉnh, thành phố có tối đa không quá 3 trường dạy nghề để đào tạo lao động lành nghề phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, thu hút đầu tư ở địa phương (không tính các trường tự bảo đảm chi thường xuyên trở lên).
Trong đó, duy trì các trường trung cấp nghề tự đảm bảo chi thường xuyên trở lên. Các trường trung cấp nghề còn lại thực hiện sắp xếp, hợp nhất, sáp nhập với trường cao đẳng.
Đối với trường cao đẳng, mỗi tỉnh, thành phố có tối đa không quá 3 trường có khả năng đào tạo liên thông, đào tạo thực hành (không tính các trường tự bảo đảm chi thường xuyên trở lên). Các trường còn lại thực hiện sắp xếp, hợp nhất, sáp nhập với cơ sở giáo dục đại học.
Đối với các trung tâm giáo dục nghề nghiệp, trung tâm giáo dục thường xuyên, trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên sẽ sắp xếp, sáp nhập thành trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên liên phường, xã, hợp nhất thành lập trường trung học nghề tương đương cấp trung học phổ thông theo quy định của Luật Giáo dục nghề nghiệp (sửa đổi) và các văn bản hướng dẫn thi hành.
Danh sách do Cục Quản lý chất lượng, Bộ Giáo dục và Đào tạo, công bố cho thấy trong số này có khoảng 2.500 chương trình từ 192 trường đạt tiêu chuẩn trong nước.
Số còn lại của 66 đại học đạt tiêu chuẩn kiểm định của các tổ chức nước ngoài, như AUN-QA (Mạng lưới Đảm bảo chất lượng các trường đại học ASEAN), HCERES (Hội đồng cấp cao về đánh giá nghiên cứu và giáo dục đại học Pháp), ABET (Hội đồng Kiểm định Kỹ thuật và Công nghệ Mỹ), FIBAA (Quỹ Kiểm định các chương trình Quản trị kinh doanh quốc tế)...
Theo nghị định của Chính phủ về học phí, mức trần (mức cao nhất được thu) năm học 2026-2027 là 1,71 đến 3,5 triệu đồng mỗi tháng, áp dụng với các trường công chưa tự chủ. Nhóm tự chủ, tùy mức độ có thể thu học phí cao hơn trần 2-2,5 lần.
Với chương trình đạt kiểm định, các trường được tự quyết học phí.
Ngoài chương trình đào tạo, Bộ cũng cập nhật danh sách 17 trường đạt tiêu chuẩn kiểm định nước ngoài, không tăng so với năm ngoái. Số cơ sở đạt tiêu chuẩn của các tổ chức kiểm định trong nước là 206 đại học và 12 cao đẳng sư phạm.
Theo Luật giáo dục đại học, việc kiểm định là bắt buộc và định kỳ, nhằm bảo đảm và nâng cao chất lượng giáo dục đại học. Các trường có thể chọn tổ chức kiểm định, trong danh mục được cấp phép (gồm 13 tổ chức nước ngoài, 8 trong nước). Mỗi tổ chức có tiêu chí đánh giá, trọng số và chi phí khác nhau.
Cả nước hiện có khoảng 240 cơ sở giáo dục đại học. Thông thường, mỗi trường có vài chục chương trình đào tạo, một số ít lên tới hàng trăm. Số chương trình đạt kiểm định, được thu học phí vượt trần đều tăng hàng năm.
