Mỹ và Iran đã đạt được một thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt các hành động thù địch trong vòng 60 ngày và mở cửa trở lại eo biển Hormuz, mở đường cho các cuộc đàm phán tương lai mà cuối cùng có thể chấm dứt cuộc chiến kéo dài nhiều tháng qua giữa hai nước.
Toàn văn của thỏa thuận vẫn chưa được công bố. Tuy nhiên, các chi tiết mới rò rỉ cho thấy một số vấn đề khó khăn nhất, bao gồm cả số phận của chương trình hạt nhân Iran, đã được hoãn lại để giải quyết trong các vòng đàm phán tương lai.
Theo các quan chức được thông báo về tài liệu này, khuôn khổ thỏa thuận cam kết Mỹ sẽ bắt đầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với Iran, trong khi Iran sẽ rà phá thủy lôi ở eo biển Hormuz và mở cửa trở lại tuyến đường thủy quan trọng này cho tàu bè qua lại. Về bản chất, điều đó sẽ đưa tình hình trở lại trạng thái nguyên trạng trước xung đột.
Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết: “Thỏa thuận lớn này sẽ mang lại hòa bình và an ninh cho toàn bộ khu vực”. Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao của Iran mô tả thỏa thuận này là một “bản ghi nhớ hiểu biết” (MOU).
Ngừng bắn và đàm phán
Thỏa thuận dường như sẽ gia hạn lệnh ngừng bắn mong manh thêm 60 ngày nữa để tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán tiếp theo.
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cho hay, các cam kết của Iran theo thỏa thuận sẽ có hiệu lực sau khi thỏa thuận dự kiến được ký kết chính thức tại Geneva vào ngày 19/6 tới.
Sau đó, Mỹ và Iran sẽ chấm dứt các hành động thù địch trong ít nhất 60 ngày để cho phép các cuộc đàm phán giải quyết những vấn đề còn tồn đọng.
Với vai trò trung gian đàm phán, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết Mỹ và Iran đã cam kết “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả ở Li Băng”.
Tehran từ lâu đã nêu rõ rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm việc chấm dứt các hành động thù địch ở Li Băng, nơi Israel đang tiến hành một chiến dịch chống lại Hezbollah.
Cả Israel và Hezbollah đều không phải là một bên tham gia vào thỏa thuận giữa Mỹ và Iran. Hiện chưa rõ thỏa thuận mới này sẽ ảnh hưởng như thế nào đến cuộc giao tranh tại đó, mặc dù các quan chức Israel đã bác bỏ triển vọng về bất kỳ sự rút quân nào khỏi Li Băng.
Tình trạng của eo biển Hormuz
Eo biển Hormuz vẫn tiếp tục bị gián đoạn trong nhiều tuần do các hành động thù địch, điều này đã tác động mạnh mẽ đến nguồn cung năng lượng toàn cầu và vận tải hàng hóa đường biển.
Tổng thống Trump đã thông báo, tuyến đường thủy lớn này sẽ được mở cửa trở lại “vĩnh viễn miễn phí”, đồng thời tuyên bố ông đã ra lệnh chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran.
Tuy nhiên, nhiều báo cáo truyền thông của Iran lại gợi ý rằng việc quá cảnh miễn phí này chỉ áp dụng cho khoảng thời gian đàm phán 60 ngày và Tehran có ý định áp các khoản phí lên các tàu bè qua lại sau đó. Tehran diễn giải đây là phí dịch vụ hàng hải, không phải phí quá cảnh.
Iran đã đưa ra một hệ thống mới để quản lý eo biển Hormuz giữa bối cảnh xung đột và nhiều lần khẳng định sẽ không có chuyện quay trở lại tình trạng trước xung đột.
Trước xung đột, khoảng 1/5 nguồn cung dầu của thế giới được vận chuyển qua eo biển Hormuz, tuyến đường vốn dĩ đã bị Iran đóng cửa trong thời gian giao tranh, dẫn đến việc giá năng lượng toàn cầu tăng vọt.
Chương trình hạt nhân của Iran
Thỏa thuận sơ bộ để ngỏ câu hỏi về chương trình hạt nhân của Iran chưa được giải quyết. Giới chức Iran cho biết “các vấn đề hạt nhân” sẽ nằm trong số những nội dung được thảo luận trong vòng đàm phán tiếp theo.
Theo bình luận trước đó của các quan chức và nhà ngoại giao Mỹ, có 4 điểm đàm phán chính cho các cuộc thảo luận đó: Iran có thể đình chỉ việc làm giàu uranium trong bao lâu, tương lai của kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao của Iran, số phận của các cơ sở hạt nhân của Iran và các cuộc thanh sát trong tương lai đối với chương trình hạt nhân của Iran.
Ông Trump từ lâu tuyên bố Iran phải từ bỏ kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao của mình, điều mà Mỹ và Israel lo ngại có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí hạt nhân. Trong khi đó, Iran nhiều năm qua vẫn khẳng định rằng họ không có ý định chế tạo vũ khí nguyên tử.
Trả lời phỏng vấn báo New York Times, ông Trump thừa nhận chưa đạt được sự đồng thuận nào. Ông nói Mỹ và Iran đang đàm phán về khoảng thời gian mà Iran sẽ cam kết đình chỉ làm giàu uranium. Dưới thỏa thuận đang được hướng tới, ông cho biết, Iran sẽ bị giới hạn ở việc làm giàu uranium cho “các mục đích phi quân sự”.
Tài sản bị đóng băng của Iran
Số phận của hàng tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran, trong đó khoảng 25 tỷ USD đang bị khóa trong các tài khoản nước ngoài do các lệnh trừng phạt quốc tế lâu năm, cũng đã được hoãn lại. Theo phía Iran, việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt sẽ được giải quyết trong các cuộc đàm phán tương lai.
Phát biểu với truyền thông cuối tuần trước, ông Trump đã lặp lại lập trường kiên quyết rằng Tehran sẽ không được giải phóng các tài sản bị đóng băng hoặc nhận được bất kỳ sự nới lỏng lệnh trừng phạt cho đến khi nước này thực hiện xong các cam kết của mình.
Giao tranh tại Li Băng
Iran đã nhấn mạnh rằng bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải bao gồm cả Li Băng, trong khi Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu lại tìm cách tách rời hai cuộc xung đột này và giữ lại quyền tự do tấn công Hezbollah.
Iran và Pakistan cho biết thỏa thuận sơ bộ được công bố hôm 14/6 bao gồm một cam kết chấm dứt các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Li Băng.
Tuy nhiên, việc thực thi cam kết đó sẽ phụ thuộc vào khả năng của Mỹ trong việc buộc Israel phải thu hẹp chiến dịch quân sự, cũng như sự hợp tác của Iran trong việc kiềm chế Hezbollah. Mức độ mà Iran và Mỹ kỳ vọng Israel sẽ cắt giảm các hoạt động quân sự của mình cũng chưa rõ ràng.
"Chúng tôi không muốn xảy ra xung đột. Hiện lệnh ngừng bắn vẫn được duy trì, nhưng chúng tôi sẽ theo dõi sát sao", Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth nói trong cuộc họp báo ở Lầu Năm Góc ngày 5/5.
Theo ông Hegseth, chiến dịch dẫn đường tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz chỉ tạm thời và mang tính phòng vệ.
"Chúng tôi không thể để Iran chặn các quốc gia vô tội và hàng hóa của những quốc gia đó khỏi tuyến đường biển quốc tế. Nếu tấn công quân đội Mỹ hoặc tàu thương mại vô tội, Iran sẽ phải đối mặt hỏa lực áp đảo và tàn khốc của Mỹ", người đứng đầu Lầu Năm Góc cho hay.
Tại cuộc họp báo, tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, cho biết kể từ khi lệnh ngừng bắn được công bố ngày 8/4, Iran đã nhắm hỏa lực vào tàu thương mại 9 lần và bắt 2 tàu container, đồng thời tấn công lực lượng Mỹ hơn 10 lần.
"Tuy nhiên, các hành động này vẫn chưa vượt ngưỡng để tái khởi động các chiến dịch quân sự quy mô lớn", ông Caine nói.
Cả tướng Caine và Bộ trưởng Hegseth đều hạ thấp mức độ nghiêm trọng của những hành động quân sự mới nhất từ Iran, mô tả đó là "hỏa lực quấy rối ở mức thấp".
Dù vậy, ông Caine nhấn mạnh lực lượng Mỹ sẵn sàng nối lại các chiến dịch tác chiến quy mô lớn chống lại Iran nếu được lệnh. "Không đối thủ nào được nhầm lẫn sự kiềm chế hiện tại của chúng tôi là thiếu quyết tâm", tướng Caine cho hay.
Mỹ hôm 4/5 điều các tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường đi qua eo biển Hormuz và hỗ trợ hai tàu treo cờ Mỹ rời khỏi đây nhằm phá vỡ thế kìm kẹp của Iran. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho rằng chiến dịch của Mỹ vi phạm lệnh ngừng bắn và đáp trả bằng cách phóng tên lửa hành trình, máy bay không người lái (UAV) và sử dụng xuồng cao tốc tấn công tàu thuyền đi qua Hormuz.
IRGC còn tập kích Fujairah, trung tâm dầu mỏ quan trọng của Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), nơi nằm ngoài Hormuz và được Abu Dhabi sử dụng như một kênh xuất khẩu dầu thay thế nhằm đối phó tình trạng tắc nghẽn tại eo biển.
Đáp lại những hành động từ phía Iran, Mỹ nói rằng họ đánh chìm 6 xuồng cao tốc của Iran, nhưng Tehran bác bỏ thông tin này.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf cho rằng các hành động "vi phạm lệnh ngừng bắn" của Mỹ và đồng minh đã đe dọa hoạt động hàng hải qua eo biển. "Chúng tôi hiểu rằng việc kéo dài tình thế hiện tại là điều quá sức chịu đựng với Mỹ, dù Iran thậm chí còn chưa thực sự ra tay", ông đăng trên mạng xã hội.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đánh giá các diễn biến ngày 4/5 cho thấy không có giải pháp quân sự cho một cuộc khủng hoảng, đồng thời cảnh báo Mỹ và UAE không nên để "bị kéo trở lại vũng lầy".
Trong một tháng qua, dù tình hình trở nên yên ắng, việc Iran siết chặt eo biển cùng Mỹ phong tỏa các cảng của nước này đã khiến thị trường toàn cầu thiếu hụt hàng triệu thùng dầu, đẩy giá nhiên liệu tăng cao.
Tuần này, Kuwait vừa mới mở cửa trở lại sân bay quốc tế bị hư hại do xung đột Iran thì một chiếc máy bay không người lái (UAV) lao trúng nhà ga số 1 vào rạng sáng 3/6. Bộ Quốc phòng Kuwait cho biết nước này bị tấn công bằng 30 tên lửa đạn đạo và UAV từ Iran trong cuộc tập kích này.
Đòn tấn công diễn ra sau khi quân đội Mỹ phóng tên lửa vào một con tàu mà họ cho rằng đang hướng đến cảng Iran. Mỹ đã áp lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran kể từ ngày 13/4, động thái nhằm đáp trả việc Iran siết chặt eo biển chiến lược Hormuz.
Iran cho rằng Kuwait phải "chịu trách nhiệm trực tiếp" vì cho phép Mỹ sử dụng lãnh thổ, căn cứ để phát động cuộc tấn công. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đã thực hiện các cuộc tấn công bằng tên lửa chính xác và tập trung vào các căn cứ quân sự của Mỹ ở Kuwait ngày 3/6, để trả đũa các cuộc không kích mới nhất của Mỹ vào Iran.
Video do cơ quan hàng không dân dụng Kuwait công bố ngày 4/6 cho thấy vật thể trông giống như UAV Shahed của Iran lao vào mái nhà ga Sân bay Quốc tế Kuwait và bùng nổ thành quả cầu lửa.
Hình ảnh bên trong tòa nhà cho thấy kính bay tung tóe và những cột khói bốc lên tại sảnh hành khách rộng lớn, khiến mọi người tháo chạy tìm chỗ ẩn nấp. Một lỗ hổng lớn xuất hiện trên mái nhà ga, các mảnh vỡ vương vãi trên sàn và các kết cấu chịu lực bị lộ ra ngoài. Một người thiệt mạng và 63 người khác bị thương trong đòn tấn công.
Đây là lần thứ ba Kuwait, vương quốc dầu mỏ giàu có ở vùng Vịnh, bị tấn công trong khoảng một tuần qua, bất chấp thỏa thuận ngừng bắn đang được duy trì giữa Mỹ và Iran kể từ đầu tháng 4.
Chiến thuật tấn công này giống những gì Iran từng thực hiện trong giai đoạn đầu chiến sự, khi họ phóng tên lửa, UAV vào các sân bay và cơ sở hạ tầng kinh tế tương đối dễ bị tổn thương của các nước trong khu vực nhằm gây áp lực buộc Mỹ và Israel phải chấm dứt chiến dịch.
Stephen Kalin, nhà bình luận của WSJ, nhận định cuộc tấn công cho thấy Iran sẵn sàng leo thang để chống lại lệnh phong tỏa mà Mỹ áp đặt với các cảng biển quan trọng của nước này. Tuy nhiên, việc chọn Kuwait làm mục tiêu cũng cho thấy Iran đã tránh các nước láng giềng quyền lực hơn từng tiến hành không kích đáp trả cuộc tấn công của Tehran.
Truyền thông Mỹ dẫn lời các quan chức phương Tây và Iran cho biết không quân Arab Saudi, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hồi cuối tháng 3, đầu tháng 4 đã nhiều lần bí mật tập kích Iran nhằm "trả đũa những cuộc tấn công trước đó". Hai quốc gia sau đó đã cảnh báo Iran về khả năng tiếp tục trả đũa, điều có thể đã khiến Tehran chùn bước.
"Iran coi Kuwait là quốc gia vùng Vịnh dễ đối phó và dễ bị tổn thương hơn so với các nước khác trong khu vực như Arab Saudi hay UAE", Umer Karim, chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu và Khảo cứu Hồi giáo Vua Faisal, nhận định.
Tổng thống Donald Trump giờ sẽ phải cân nhắc nguy cơ dẫn đến những hậu quả lớn hơn với các đồng minh ở vùng Vịnh nếu Mỹ tiếp tục ngăn cản các tàu đi và đến từ Iran, theo Kalin.
Amine Ayoub, nhà bình luận của Ynet Global, nhận xét việc UAV Iran lao vào sân bay Kuwait đã cho thấy Tehran không đơn thuần là "trừng phạt" quốc gia vùng Vịnh vì đã cho lực lượng Mỹ đồn trú.
"Họ đang chứng minh một cách rõ ràng rằng mọi cuộc tấn công của Mỹ vào lãnh thổ Iran đều sẽ lập tức vấp phải đòn đáp trả vào cơ sở hạ tầng dân sự gần nhất mà Tehran có thể tiếp cận", Ayoub cho hay.
Trong nhiều năm, các nhà phân tích phương Tây mô tả cách tiếp cận của Iran là gia tăng áp lực từng bước, củng cố sức mạnh mà không làm bùng phát xung đột toàn diện, tránh đối đầu với các quốc gia vùng Vịnh. Họ mô tả đây là "sự kiên nhẫn chiến lược" của Tehran.
Chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng và hệ quả của nó đã cho thấy sự kiên nhẫn chiến lược chỉ khả thi chừng nào quân đội Iran còn có thể chịu đựng tổn thất và mạng lưới lực lượng dân quân ủy nhiệm trong khu vực vẫn hoạt động hiệu quả.
Khi các nhóm dân quân do Iran hậu thuẫn suy yếu và kho vũ khí bị các đòn không kích của Mỹ phá hủy phần lớn, Tehran buộc phải lựa chọn phản ứng trực diện hơn.
"Năng lực tên lửa của Iran đã suy yếu nhưng vẫn rất nguy hiểm, và họ sẵn sàng triển khai chúng nhằm vào mục tiêu chiến lược trong khu vực bất cứ khi nào Iran phải chịu áp lực trực tiếp lên lãnh thổ của họ", nhà bình luận Ayoub cho hay.
Thông điệp mà Tehran đang truyền tải là các cuộc tấn công chiến thuật nhằm vào lãnh thổ Iran sẽ tạo ra sự hỗn loạn quy mô lớn tại các trung tâm dân sự của vùng Vịnh.
"Thông điệp này không chỉ được gửi tới Kuwait, mà còn là mọi quốc gia đang cân nhắc xem có nên ủng hộ, tạo điều kiện hoặc thực thi thêm áp lực quân sự đối với Iran hay không, đặc biệt nhất là Mỹ và Israel", chuyên gia này nhận định.
Cuộc tấn công mới của Iran vào Kuwait cũng đặt ra những câu hỏi mới về cam kết an ninh của Washington đối với các đồng minh vùng Vịnh. Mối lo ngại của họ đã gia tăng vào tháng trước, khi ông Trump gần như không đả động gì đến những cuộc tấn công của Iran vào hoạt động vận tải hàng hải và một cảng dầu chiến lược của UAE.
Bader Al-Saif, chuyên gia về các vấn đề vịnh Ba Tư và Arab tại Đại học Kuwait, cho hay bên cạnh nỗi bất bình đối với Iran, tâm trạng của Kuwait và phần còn lại của vùng Vịnh đối với Mỹ là sự thất vọng.
"Chúng tôi đã trở thành những con cừu hiến tế", Al-Saif nói.
Chuyên gia này thêm rằng việc Mỹ và Iran chưa thể đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột là tín hiệu không mấy tích cực đối với quan hệ giữa Washington và các đồng minh vùng Vịnh.
"Chúng ta đang chứng kiến nước Mỹ thay đổi, và kéo theo đó là một Kuwait cũng đang thay đổi. Mối quan hệ theo cách thức cũ sẽ không thể tiếp tục duy trì được nữa", Al-Saif nói.
Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman ngày 28/4 chủ trì cuộc họp tham vấn của Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) tại Jeddah. Đây là lần đầu tiên lãnh đạo các quốc gia trong khu vực gặp nhau trực tiếp kể từ khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran bùng phát hồi cuối tháng 2.
"Hội nghị thảo luận về các vấn đề liên quan diễn biến khu vực và quốc tế, cũng như sự phối hợp trong nỗ lực liên quan đến chúng", cơ quan thông tấn nhà nước Saudi Press Agency đưa tin.
Một quan chức vùng Vịnh giấu tên nói với Reuters rằng cuộc họp "nhằm mục đích xây dựng phương án đối phó trước các vụ tập kích tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran". AFP dẫn lời một nguồn tin cho biết lãnh đạo các nước trong khu vực "thảo luận về tình hình chính trị và an ninh hiện tại ở vùng Vịnh".
Quốc vương Qatar và Bahrain, Thái tử Kuwait, Ngoại trưởng Các Tiểu vương quốc Arab (UAE) tham gia hội nghị. Chưa rõ ai đại diện cho Oman. UAE đã chỉ trích GCC "không phản ứng thỏa đáng với xung đột".
"Các nước GCC đã hỗ trợ lẫn nhau về mặt hậu cần. Tuy nhiên, vị thế chính trị và quân sự của nhóm đang ở mức thấp nhất lịch sử", cố vấn cao cấp của Tổng thống UAE Anwar Gargash ngày 27/4 nói. "Tôi đã dự đoán được lập trường yếu như vậy từ Liên đoàn Arab, song không ngờ và thấy ngạc nhiên khi GCC cũng vậy".
Sau khi chiến sự nổ ra, Iran phóng nhiều tên lửa và UAV vào Israel cùng loạt quốc gia vùng Vịnh nơi Mỹ đặt căn cứ để trả đũa. Ngoài loạt căn cứ quân sự, các cuộc tập kích gây thiệt hại cho hạ tầng năng lượng ở 6 quốc gia thành viên GCC, văn phòng các công ty liên kết với Mỹ và một số cơ sở dân sự khác.
Iran ngừng tấn công sau khi đạt thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ vào ngày 8/4. Tuy nhiên, các quốc gia vùng Vịnh vẫn lo ngại nguy cơ xung đột tiếp tục khi đàm phán giữa Mỹ và Iran tới nay chưa có kết quả. Iran cũng nhiều lần cảnh báo khả năng tấn công các nước vùng Vịnh nếu chiến sự tái diễn.
