Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 15/6 tới thị trấn nghỉ dưỡng Evian-les-Bains, phía đông nước Pháp, để tham dự hội nghị thượng đỉnh G7. Tại đây, ông sẽ gặp loạt lãnh đạo châu Âu, những người sẽ phải thực hiện nhiệm vụ đầy khó khăn: Tìm cách lấy lòng lãnh đạo Mỹ để tránh gây đổ vỡ quan hệ xuyên Đại Tây Dương, nhưng cũng phải biết cách nói “không” với ông Trump.
Trong năm qua, châu Âu chọn chiều lòng, nhượng bộ gần như vô điều kiện và công khai tán dương Tổng thống Mỹ, đồng thời âm thầm tìm cách điều chỉnh các chính sách của ông. Các thành viên NATO chấp nhận yêu cầu nâng chi tiêu quốc phòng lên mức 5% GDP, phản ứng của châu Âu với các biện pháp áp thuế đối ứng cũng rất hạn chế. Thậm chí, Tổng thư ký NATO Mark Rutte còn so sánh ông Trump với “một người cha” khi xử lý các vấn đề quốc tế.
Nhưng sau nhiều năm tìm cách thích ứng với sự khó đoán của ông Trump, các lãnh đạo châu Âu tuần này được cho là sẽ thay đổi cách tiếp cận để cân bằng giữa hợp tác và sự phản kháng ngày càng tăng đối với áp lực từ Mỹ.
“Châu Âu hiện ở một vị thế khác so với vài năm trước. Họ không còn nhiều dư địa chính trị để nhất nhất đáp ứng mọi yêu cầu từ Washington”, Max Bergmann, giám đốc Chương trình châu Âu, Nga và Á-Âu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nói.
Mỹ vẫn là cường quốc quân sự không thể thiếu trong liên minh phương Tây, cung cấp đảm bảo an ninh, năng lực tình báo và phần lớn hậu cần của NATO. Nhưng ngày càng nhiều lãnh đạo châu Âu lo ngại Mỹ không còn sẵn sàng đảm nhận vai trò lãnh đạo liên minh xuyên Đại Tây Dương.
Cuộc tranh luận đó càng trở nên cấp bách hơn khi Tổng thống Trump công khai đe dọa kiểm soát Greenland, vùng lãnh thổ thuộc Đan Mạch. Có thời điểm, một số lãnh đạo châu Âu tin rằng ông Trump đã cận kề việc ra lệnh triển khai quân đội Mỹ lên hòn đảo. Đây là động thái có thể đảo ngược vị thế của Mỹ từ cường quốc quân sự chính của NATO thành mối đe dọa quân sự cho chính liên minh này.
“Đó là thời điểm mà liên minh xuyên Đại Tây Dương bắt đầu rạn nứt, khi xu hướng tách rời thực sự bắt đầu diễn ra”, Bergmann nói, thêm rằng các lãnh đạo châu Âu đã tự hỏi họ thực sự nhận được gì từ việc lấy lòng, nhượng bộ trước ông Trump.
Theo Bergmann, hội nghị G7 không chỉ đóng vai trò là diễn đàn để giải quyết các thách thức toàn cầu, mà còn là thước đo cách các đối tác lèo lái qua một kỷ nguyên ngoại giao bất định hơn của Mỹ. Và ít có lãnh đạo nào ủng hộ sự tự chủ của châu Âu mạnh mẽ hơn Pháp, nước chủ nhà của hội nghị lần này.
Trong nhiều năm, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã thúc giục châu Âu trở nên độc lập hơn về mặt chiến lược, lập luận rằng châu lục này phải có khả năng bảo vệ các lợi ích của mình và thể hiện sức mạnh ngay cả khi các ưu tiên của Mỹ không còn gắn liền với họ.
Khi bước vào năm cuối cùng của nhiệm kỳ tổng thống, ông Macron vẫn tiếp tục thúc đẩy tầm nhìn đó, ngay cả khi một số chính phủ châu Âu ngần ngại rời xa chiếc ô an ninh của Mỹ.
“Chúng ta phải hành động như những người châu Âu, đoàn kết hơn, tự bảo vệ mình, bảo vệ lợi ích của chính mình. Và đối với tôi, đây là hướng đi đúng đắn”, ông nói trong cuộc họp của các lãnh đạo Liên minh châu Âu vào tháng 4.
Tuy nhiên, việc ông Macron theo đuổi sự độc lập lớn hơn cho châu Âu không đồng nghĩa với việc từ bỏ Mỹ hay xa lánh ông Trump. Tổng thống Pháp vẫn nỗ lực cân bằng cả hai bên.
Trong những năm qua, ông Macron đã tìm cách lấy lòng Tổng thống Mỹ thông qua sự kết hợp giữa ngoại giao và các màn tiếp đón hoành tráng, như chào đón ông tại Tháp Eiffel, dành cho ông một vị trí ở hàng ghế đầu tại lễ duyệt binh Ngày Quốc khánh Pháp và mời lãnh đạo Mỹ đến dự lễ mở cửa trở lại của Nhà thờ Đức Bà.
Nhưng gần đây hơn, xung đột Mỹ – Iran đã thúc đẩy các chính trị gia châu Âu giữ khoảng cách với cuộc chiến của Mỹ và Tổng thống Trump. Ngay cả đối với một số đồng minh thân cận nhất như Thủ tướng Italy Giorgia Meloni, việc đứng về phía lãnh đạo Mỹ đã trở thành hành động đầy rủi ro, đặc biệt từ cuộc khủng hoảng Greenland và khi cuộc khủng hoảng làm chao đảo nền kinh tế toàn cầu.
Thủ tướng Anh Keir Starmer đến Evian-les-Bains vào thời điểm cả vị thế chính trị trong nước của ông lẫn mối quan hệ với ông Trump “chạm đáy”. Ông Starmer đang đối mặt với thách thức âm ỉ ngay trong nội bộ đảng của mình và đã phải hứng chịu cơn thịnh nộ của Tổng thống Mỹ vì không đồng ý triển khai lực lượng tham gia chiến dịch tấn công Iran hồi tháng 3.
Ông Trump đã công khai chỉ trích ông Starmer “hèn nhát”, chế giễu các tàu sân bay Anh, mô tả London là “rất không hợp tác”. Điều này đã làm rạn nứt mối quan hệ đặc biệt mà ông Starmer đã dành cả năm đầu tiên nhiệm kỳ để vun đắp.
Lãnh đạo Mỹ cũng đã cho thấy ông sẵn sàng phơi bày sự khác biệt giữa thái độ công khai và những tính toán ngoại giao riêng của các lãnh đạo châu Âu. Năm ngoái, ông Trump đã công khai các tin nhắn riêng cho thấy Tổng thư ký NATO Rutte đã ca ngợi nỗ lực của Tổng thống Mỹ trong việc gây áp lực buộc các nước châu Âu chi tiêu nhiều hơn cho quốc phòng.
Các quan chức Nhà Trắng tiết lộ trước chuyến đi rằng Tổng thống Trump sẽ tiếp tục thúc ép các nước châu Âu đóng vai trò lớn hơn trong việc tăng cường khả năng phòng thủ.
“Mỹ không thể dẫn đầu ở mọi khu vực trên thế giới và cần những quốc gia có năng lực ở châu Âu san sẻ nhiều gánh nặng hơn”, một quan chức cấp cao của chính quyền Trump nói với Washington Post.
Một lãnh đạo châu Âu giấu tên sau đó đã nhận xét rằng nếu ông Trump công khai các tin nhắn tương tự của họ, cử tri ở quê nhà sẽ rất phẫn nộ.
Sự kiện này đã nhấn mạnh thách thức mà nhiều lãnh đạo tham dự hội nghị tại Pháp đang phải đối mặt, đó là cân bằng giữa sự phản kháng công khai đối với ông Trump và những nhượng bộ cần thiết trong các cuộc trao đổi riêng để duy trì mối quan hệ với ông.
Chuyên gia Bergmann đã ví hội nghị thượng đỉnh G7 lần này như “cuộc tụ họp gia đình gượng gạo, nơi bạn phải đến nhà thông gia và ở đó có một ông chú mà bạn chẳng ưa cho lắm”.
“Không ai muốn xảy ra đối đầu trực diện, ngay cả khi đôi lúc mọi chuyện trở nên bằng mặt không bằng lòng. Nhưng vẫn luôn có khả năng mọi thứ sẽ căng thẳng và tình hình có thể trở nên khá kịch tính”, ông nói.
Theo Hãng tin Reuters, Bộ Ngoại giao Trung Quốc gọi động thái trên là "hành động khiêu khích có chủ ý", trong bối cảnh quan hệ giữa Bắc Kinh và Tokyo vẫn căng thẳng.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn (Guo Jiakun) nói rằng quân đội Trung Quốc đã xử lý vụ việc trên "phù hợp với luật pháp và quy định".
Hãng tin Kyodo (Nhật Bản) cho biết tàu khu trục Ikazuchi của Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản đã đi qua eo biển Đài Loan vào ngày 17-4, là lần đầu tiên một hoạt động như vậy diễn ra kể từ khi Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae nhậm chức vào tháng 10 năm ngoái.
Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản từ chối bình luận về phát biểu của ông Quách Gia Côn.
Theo Tân Hoa xã, cũng trong ngày 17-4, Bộ Quốc phòng Trung Quốc bình luận việc tàu khu trục JS Ikazuchi của Nhật Bản đi qua eo biển Đài Loan đã "phát đi tín hiệu sai lầm tới các lực lượng ly khai tại Đài Loan", và chỉ gây ra sự phản đối mạnh hơn từ người Trung Quốc.
Quan hệ Trung - Nhật đã rơi xuống mức thấp nhất trong nhiều năm, sau khi Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae hồi tháng 11 năm ngoái tuyên bố rằng một cuộc tấn công của Trung Quốc nhằm vào Đài Loan trong tương lai có thể kích hoạt phản ứng quân sự từ Nhật Bản.
Trung Quốc xem Đài Loan là một phần lãnh thổ của họ, là "lằn ranh đỏ không được vượt qua" trong quan hệ ngoại giao với các nước khác.
Bắc Kinh cũng tuyên bố chủ quyền đối với eo biển Đài Loan và đôi khi phản ứng mạnh trước việc tàu hải quân nước ngoài đi qua khu vực này.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn nói rằng bà Takaichi đã có những "phát ngôn sai lầm" về Đài Loan. Ông tuyên bố những phát ngôn này đã gây tổn hại nghiêm trọng đến quan hệ song phương, và việc Nhật Bản điều tàu quân sự vào eo biển Đài Loan là "sai lầm chồng sai lầm", đe dọa chủ quyền và an ninh của Trung Quốc.
Ông nhấn mạnh Trung Quốc kiên quyết phản đối động thái này và đã gửi công hàm phản đối mạnh mẽ tới Nhật Bản.
Trước đó, tuyền thông Trung Quốc tường thuật hải quân Trung Quốc đã theo dõi và giám sát hành trình của một tàu chiến Úc đi qua eo biển Đài Loan hồi tháng 2.
New York Times hôm 12/5 dẫn nội dung báo cáo tình báo mật được soạn thảo hồi đầu tháng, cho biết phát biểu công khai của giới lãnh đạo Mỹ rằng "quân đội Iran đã bị hủy diệt" đang trái ngược với những gì được các cơ quan tình báo trình bày trước giới lập pháp trong các cuộc họp kín.
Một số quan chức cấp cao giấu tên còn bày tỏ lo ngại khi xuất hiện bằng chức cho thấy quân đội Iran đã tiếp cận được 30 trong tổng số 33 căn cứ tên lửa ngầm được bố trí dọc eo biển Hormuz. "Điều này có thể đe dọa chiến hạm và tàu hàng đi qua tuyến đường biển trọng yếu này", báo Mỹ cho hay.
Theo những người am hiểu vấn đề, Iran có thể dùng bệ phóng tên lửa di động để sơ tán tên lửa những căn cứ này đến cơ sở mới, trong khi một số địa điểm có sẵn bãi phóng cho phép khai hỏa tên lửa ngay khi cần.
Đánh giá tình báo cho rằng đây là hệ quả từ lựa chọn chiến thuật của chỉ huy Mỹ, khi họ chọn đánh sập lối vào các cơ sở ngầm thay vì phá hủy toàn bộ địa điểm do chỉ có lượng bom xuyên hầm hạn chế.
Các cơ quan tình báo Mỹ cũng nhận định Iran đã tiếp cận được 90% kho đạn và căn cứ tên lửa ngầm trên toàn quốc. Nhiều cơ sở đã được khôi phục một phần hoặc hoàn toàn.
Washington Post trước đó đưa tin Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) đánh giá "Iran vẫn bảo tồn được năng lực tiến quân đáng kể". Theo một quan chức Mỹ, Iran giữ lại được khoảng 70% tên lửa và 75% bệ phóng sau 6 tuần chiến sự, cũng như đã khai thông lối vào nhiều căn cứ ngầm.
Giới chức Iran chưa bình luận về thông tin.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hồi đầu tháng 3 khẳng định "lượng tên lửa của Iran chỉ còn một ít, nước này không còn gì về mặt quân sự". Trong cuộc họp báo tại Lầu Năm Góc sau đó một tháng, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth tuyên bố chiến dịch của Mỹ - Israel "đã tàn phá quân đội Iran, khiến họ không còn năng lực chiến đấu trong nhiều năm".
Tổng thống Trump ngày 6/5 tiếp tục tuyên bố phần lớn tên lửa của đối phương đã bị phá hủy. "Iran chỉ còn lại 18-19% lượng tên lửa, không đáng là bao so với những gì họ từng sở hữu", ông nói.
Khi được đề nghị bình luận về thông tin, phát ngôn viên Nhà Trắng Olivia Wales nhắc lại những tuyên bố của ông Trump rằng quân đội Iran "đã bị hủy diệt". Bà nói rằng chính phủ Iran hiểu rằng tình trạng hiện nay "không thể duy trì lâu dài", đồng thời chỉ trích những người tin rằng Tehran đang xây dựng lại năng lực quân sự.
Quyền thư ký báo chí Lầu Năm Góc cũng chỉ trích truyền thông Mỹ vì cách đưa tin liên quan đến chiến sự Trung Đông, cho rằng nhiều bên đang tìm cách bôi nhọ chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh hoàng.
Theo Hãng tin Reuters ngày 26-4, trong thời gian qua xung quanh nhà máy điện hạt nhân Chernobyl nhiều lần ghi nhận các hoạt động quân sự trên không, trong đó có tên lửa và máy bay không người lái bay gần khu vực này.
Một sự cố xảy ra vào năm ngoái đã làm hư hại lớp bảo vệ của "Mái vòm an toàn mới" (New Safe Confinement - NSC) công trình được xây dựng để che chắn lò phản ứng số 4 bị phá hủy.
Trong bối cảnh đó lễ tưởng niệm 40 năm thảm họa Chornobyl năm nay thêm ý nghĩa, khi những lo ngại về an toàn hạt nhân một lần nữa được nhắc đến.
Bộ Ngoại giao Ukraine trong tuần này cho rằng thảm họa năm 1986 là hệ quả của một thí nghiệm lò phản ứng vi phạm quy trình an toàn và sau đó không được công bố đầy đủ thông tin.
Hệ quả của vụ nổ và tan chảy tại lò phản ứng số 4 vào rạng sáng 26-4-1986 vẫn kéo dài đến hôm nay.
Hàng triệu người bị phơi nhiễm phóng xạ, hàng trăm nghìn người phải rời bỏ nhà cửa và nhiều khu vực rộng lớn bị ô nhiễm.
Hàng nghìn người sau đó đã chết vì các bệnh liên quan đến phóng xạ như ung thư, dù tổng số liệu người chết và tác động lâu dài vẫn còn gây tranh cãi.
Để kiểm soát lượng chất thải phóng xạ khổng lồ, năm 2016 một mái vòm thép và bê tông được lắp đặt bao phủ lớp "quan tài xây vội" từ năm 1986.
Tuy nhiên theo các quan chức, sự cố vào tháng 2-2025 đã làm thủng lớp kín của công trình này.
Không ghi nhận rò rỉ phóng xạ sau vụ tấn công, nhưng Ngân hàng Tái thiết và Phát triển châu Âu cho biết cần ít nhất 500 triệu euro để sửa chữa nhằm tránh hư hại lâu dài.
Trước đó, công tố viên nhà nước cấp cao của Ukraine nói rằng radar nước này đã phát hiện ít nhất 92 máy bay không người lái bay trong phạm vi 5 km quanh khu vực mái vòm kể từ tháng 6-2024.
Hiện nay khu vực nhà máy hạt nhân cách thủ đô Kiev khoảng 100 km về phía bắc, nằm trong vùng cấm rộng 2.600 km², vẫn được kiểm soát chặt chẽ. Theo ghi nhận của Reuters, nơi đây khá tĩnh lặng, bao quanh là rừng.
Lực lượng Vệ binh Quốc gia tuần tra thường xuyên, trong khi khoảng 2.250 nhân viên làm việc theo ca nhiều ngày để giám sát quá trình ngừng hoạt động của nhà máy. Lò phản ứng cuối cùng đã dừng từ năm 2000.
Bên trong, phòng điều khiển của lò phản ứng số 4 hiện tối mù và phủ đầy các thiết bị thời Liên Xô cũ đã hư hỏng, hoen gỉ.
Trong khi đó xung quanh khu vực nhà máy và thành phố bỏ hoang Prypiat, các loài động vật như nai sừng tấm và ngựa hoang xuất hiện ngày càng nhiều, cho thấy thiên nhiên đang dần quay trở lại.
