Trong bài đăng mạng xã hội ngày 13/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với cảng biển của Iran, đảo ngược cam kết mà hai bên đã thống nhất khi ký bản ghi nhớ tháng trước.
Biện pháp này vốn được ban hành lần đầu hồi tháng 4 để hạn chế hoạt động xuất khẩu của Tehran và buộc họ phải dỡ lệnh phong tỏa đối với eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ được gọi là “người bảo vệ Hormuz”, nhưng thêm rằng nước này sẽ thu khoản phí tương đương 20% giá trị hàng hóa của các tàu đi qua eo biển. Ông giải thích đây là khoản chi phí cần thiết để Mỹ thực hiện nhiệm vụ đảm bảo an ninh và an toàn qua huyết mạch hàng hải này.
Trong khi đó, Mỹ cùng ngày tiến hành đêm không kích thứ ba liên tiếp vào Iran. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đợt tấn công nhằm “tiếp tục bắt lực lượng Iran phải trả giá đắt và làm suy yếu khả năng tấn công của họ đối với dân thường vô tội cũng như các tàu thương mại ở eo biển Hormuz”.
The Hill dẫn nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết ông Trump tuần trước đã thông báo cho quốc hội rằng Mỹ đã nối lại các cuộc không kích vào Iran. Động thái này giúp ông có thêm 60 ngày để tiếp tục hành động quân sự với Iran mà không cần sự phê chuẩn từ quốc hội.
Niall Stanage, nhà bình luận của The Hill, cho rằng các hành động cứng rắn của chính quyền ông Trump một phần bắt nguồn từ việc Iran bị cáo buộc liên tục tấn công tàu thương mại ở eo biển Hormuz những ngày gần đây. Tuy nhiên, điều khiến ông bất bình hơn là tham vọng kiểm soát tuyến hàng hải này của Iran.
“Ông Trump đang cố gắng quay lại con đường gia tăng áp lực quân sự để ép Iran nhượng bộ nhiều hơn. Nhưng điều đó khó có thể hiệu quả”, Negar Mortazavi, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, nhận định.
Mortazavi, nhà bình luận người Mỹ gốc Iran, thêm rằng Tehran đã cho thấy họ sẵn sàng đối đầu, leo thang và chịu tổn thất lớn, “chứ không chịu đầu hàng trước áp lực”.
Tổng thống Trump coi các hành động gần đây của mình là cần thiết để đối phó với những gì ông cho là “hành động phá vỡ cam kết” mà Iran đã đưa ra trong bản ghi nhớ với Mỹ. Trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với Fox News ngày 13/7, ông nói Mỹ nhiều lần tin đã đạt được thỏa thuận với Iran, nhưng “họ lúc nào cũng nuốt lời”.
Tuy nhiên, giới phê bình lưu ý rằng bản ghi nhớ được soạn với từ ngữ mơ hồ, gây ra những cách diễn giải khác nhau và trên thực tế đã trao quyền kiểm soát eo biển cho Iran, khi Tehran chỉ đồng ý không thu phí “trong vòng 60 ngày”.
Iran tin rằng họ đã đẩy lùi thành công cuộc tấn công chung giữa Mỹ và Israel bắt đầu vào ngày 28/2, phần lớn nhờ vào việc kiểm soát eo biển này và lợi thế đòn bẩy gây ảnh hưởng giá năng lượng toàn cầu, theo Stanage.
“Do đó, Iran muốn duy trì quyền kiểm soát đó bằng mọi giá, bao gồm cả việc đe dọa các tàu thuyền không được sử dụng tuyến đường khác gần bờ biển Oman”, Stanage cho hay.
Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, đã viết trên mạng xã hội ngày 13/7 rằng “giá trị chiến lược” của eo biển đối với Iran là “không thể thay thế”.
“Chúng tôi bảo vệ eo biển này để trong tương lai, tàu thuyền của mình có thể qua lại mà không phải cống nạp cho kẻ thù”, ông nói và thêm rằng việc Iran nhượng bộ trong vấn đề này là điều không thể chấp nhận.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã đăng bài trên X, cho rằng ông Trump “hoàn toàn đúng” khi nói bất cứ ai đảm bảo an toàn cho tàu thuyền đi qua eo biển “đều nên được bồi hoàn cho dịch vụ này”. Ông thêm rằng chính Iran mới là bên sẽ tiếp tục làm người bảo hộ eo biển Hormuz “mãi mãi”.
“20% tất nhiên là quá nhiều. Chúng tôi sẽ công bằng”, ông nói.
Stanage cho hay một số người có lập trường cứng rắn với Iran sẽ ủng hộ những quyết định của Tổng thống Trump. Nhưng một số khác có cách nhìn nhận khác.
Alexander Ward, nhà bình luận của WSJ, dẫn lời giới phê bình cho hay việc thu phí như vậy sẽ vi phạm chuẩn mực kéo dài hàng thập kỷ qua của Mỹ trong việc ủng hộ thương mại tự do và không bị gián đoạn trên các vùng biển quốc tế.
Nó cũng đi ngược lại các phát biểu của các quan chức cấp cao, bao gồm Ngoại trưởng Marco Rubio và Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz, rằng việc thu phí trên các vùng biển chung là vi phạm luật pháp quốc tế.
“Không quốc gia nào được phép thu phí hoặc lệ phí trên một tuyến đường thủy quốc tế. Đó là luật quốc tế hiện hành và cũng là quy định chung tại các tuyến đường thủy quốc tế trên toàn thế giới”, ông Rubio từng nói hồi tháng 6.
Allison McManus, giám đốc điều hành mảng an ninh quốc gia và chính sách quốc tế tại Trung tâm Tiến bộ Mỹ, cho rằng ông Trump dường như đang cố bám vào mọi giải pháp có thể để giải quyết bài toán Iran. “Ông ấy dường như đang rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan”, McManus nói.
McManus thêm rằng chính quyền Tổng thống Trump đang cố tạo ấn tượng rằng họ nắm quyền kiểm soát ở eo biển, trong khi thực tế “họ có rất ít khả năng như vậy”.
Các quyết định mới của ông Trump có thể khiến Mỹ lún sâu hơn nữa vào một cuộc chiến vốn không được lòng người dân Mỹ, trong bối cảnh cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ sắp diễn ra. Nhiều thành viên đảng Cộng hòa từng lo ngại họ sẽ để mất quyền kiểm soát Hạ viện trong cuộc bầu cử nếu xung đột Iran không được giải quyết sớm.
Giá dầu Brent đã tăng 9%, lên mức 83,3 USD một thùng vào ngày 13/7, theo The Times. Giá dầu hiện cao hơn đáng kể so với mức trước khi chiến tranh bắt đầu vào cuối tháng 2, mặc dù nó cũng thấp hơn nhiều so với các mức đỉnh điểm khi xung đột diễn ra.
Aaron David Miller, người từng làm việc tại Bộ Ngoại giao Mỹ hơn hai thập kỷ và hiện là nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định ông Trump đang phải vật lộn để tìm ra phương án gây ít thiệt hại nhất.
“Thực tế là Tổng thống đang rơi vào thế bí và mọi lựa chọn trước mắt đều không khả dĩ”, Miller nói.
Trong cuộc phỏng vấn với Đài CNN ngày 22-4, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nói rằng dù các cuộc trao đổi kỹ thuật giữa Ukraine và Mỹ vẫn đang diễn ra, song ông chưa thấy cơ hội cho các cuộc gặp cấp cao, trong bối cảnh trọng tâm hiện nay của Washington đang dồn vào chiến sự Iran.
Ông nhận định việc nhóm đàm phán Mỹ - do đặc phái viên Steve Witkoff và con rể Tổng thống Trump là Jared Kushner dẫn dắt - cùng lúc phụ trách cả hai vấn đề Iran và Ukraine là một "thách thức".
Nhà lãnh đạo Ukraine nhấn mạnh không thể trì hoãn vấn đề Ukraine với lý do ưu tiên các cuộc khủng hoảng khác.
"Ukraine không phải là chuyện để sau. Chúng tôi đang đối mặt với một thảm kịch lớn và cần được xử lý song song", ông nói và cho biết mình hiểu việc Mỹ đang tập trung vào cuộc chiến với Iran, nhưng vẫn không nên quên những gì đang xảy ra ở Kiev.
Theo ông, việc chiến sự Trung Đông kéo dài đã ảnh hưởng đến nguồn cung một số loại vũ khí then chốt cho Ukraine, đặc biệt là các hệ thống đánh chặn tên lửa đạn đạo, khiến Kiev đang không nhận đủ số lượng cần thiết do năng lực sản xuất hạn chế từ phía Mỹ.
Phát biểu của nhà lãnh đạo Kiev được đưa ra chỉ vài giờ sau khi Liên minh châu Âu (EU) đạt đồng thuận sơ bộ về khoản vay trị giá 90 tỉ euro (106 tỉ USD) dành cho Ukraine, gói hỗ trợ vốn đã bị trì hoãn trong nhiều tháng.
Trước đó Thủ tướng Hungary Viktor Orban đã chặn kế hoạch này, yêu cầu Kiev khôi phục dòng chảy dầu Nga sang châu Âu.
Tuy nhiên sau thất bại của ông Orban trong cuộc bầu cử Quốc hội gần đây, tiến trình đã được nối lại, cùng với việc trung chuyển dầu qua đường ống Druzhba trên lãnh thổ Ukraine.
Tổng thống Ukraine nhấn mạnh khoản vay trên có ý nghĩa then chốt đối với khả năng phòng vệ của nước này.
Ông cho biết Ukraine hiện chỉ có thể sản xuất khoảng 1.000 thiết bị đánh chặn drone mỗi ngày, trong khi công suất tối đa có thể đạt 2.000 chiếc, do bị hạn chế vì thiếu nguồn tài chính.
"Đây là vấn đề sống còn. Để tồn tại và tự vệ, chúng tôi rất cần nguồn lực này", ông nói.
Theo Hãng tin Reuters, ngày 17-5, Tổng giám đốc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus đã lên tiếng bình luận về tình hình đợt bùng phát Ebola tại Cộng hòa dân chủ Congo (DRC) và Uganda.
Trước đó cùng ngày, WHO đã tuyên bố đợt bùng phát này là "tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế". Đây là mức cảnh báo cao thứ nhì theo Điều lệ y tế quốc tế (IHR), chỉ sau mức đại dịch toàn cầu.
Phát biểu trên mạng xã hội X cùng ngày, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus khẳng định: "Tôi xác định rằng đợt dịch này cấu thành một tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế".
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh dịch bệnh hiện chưa đáp ứng các tiêu chí của tình trạng khẩn cấp đại dịch theo IHR.
Ông cũng bày tỏ "quan ngại sâu sắc" khi số ca dương tính tiếp tục tăng.
Trong thông cáo cùng ngày, WHO thừa nhận: "Hiện vẫn còn nhiều bất định đáng kể về số người nhiễm thực sự và phạm vi địa lý của đợt dịch".
Điểm khiến giới chuyên môn đặc biệt lo ngại là tác nhân gây bệnh lần này: chủng Bundibugyo, được phát hiện lần đầu năm 2007.
Theo Bộ trưởng Y tế DRC Samuel-Roger Kamba, đây là chủng chưa có vắc xin và không có thuốc điều trị đặc hiệu. Ông cảnh báo chủng này "có tỉ lệ tử vong rất cao, có thể lên tới 50%". Đây cũng là lý do WHO gọi đợt bùng phát lần này là "bất thường".
Trong khi đó, hầu hết các đợt bùng phát trước tại DRC đều do chủng Zaire gây ra. Chủng này đã có vắc xin và phác đồ điều trị sau nhiều thập kỷ nghiên cứu.
Theo Reuters, đây là đợt bùng phát Ebola thứ 17 tại DRC, nơi vi rút Ebola lần đầu được phát hiện vào năm 1976.
Hãng tin này dẫn nhận định của WHO cho rằng đợt dịch lần này có thể lớn hơn nhiều so với số liệu hiện có, do tỉ lệ dương tính cao trong các mẫu xét nghiệm ban đầu và số ca nghi nhiễm tiếp tục gia tăng.
Theo ông Kamba, bệnh nhân số 0 là một nữ y tá đến cơ sở y tế tại Bunia từ ngày 24-4 với các triệu chứng nghi ngờ Ebola.
Đáng chú ý, một ca bệnh đã được xác nhận tại thành phố Goma - đô thị lớn ở miền đông DRC hiện do lực lượng nổi dậy M23 kiểm soát.
Giáo sư Jean-Jacques Muyembe, Giám đốc Viện Nghiên cứu y sinh quốc gia Congo (INRB), cho AFP biết: "Một ca dương tính tại Goma đã được phòng thí nghiệm xác nhận. Đó là vợ của một người đàn ông qua đời vì Ebola tại Bunia. Người này đã di chuyển đến Goma sau khi chồng mất, khi bản thân đã nhiễm bệnh".
Việc ứng phó tại DRC còn vướng nhiều khó khăn. Quốc gia hơn 100 triệu dân này có diện tích gấp bốn lần Pháp nhưng hạ tầng giao thông và liên lạc yếu kém, khiến vận chuyển trang thiết bị y tế quy mô lớn là thách thức không nhỏ.
Ngoài ra, tại thủ đô Kampala của Uganda, WHO ghi nhận hai ca xác nhận qua xét nghiệm, trong đó có một ca tử vong. Hai ca này được ghi nhận vào ngày 16 và 17-5. Cả hai đều là người di chuyển từ DRC.
Trong nửa thế kỷ qua, Ebola đã cướp đi sinh mạng khoảng 15.000 người trên khắp châu Phi. Đợt dịch tồi tệ nhất tại DRC giai đoạn 2018 - 2020 đã làm gần 2.300 người tử vong. Các khu rừng nhiệt đới rậm rạp tại DRC được xem là ổ chứa tự nhiên của vi rút Ebola.
Thủ tướng Hungary Viktor Orban năm ngoái tuyên bố nước này sẽ rút khỏi Tòa Hình sự Quốc tế (ICC) và động thái dự kiến có hiệu lực vào 2/6. Tuần trước, Thủ tướng đắc cử Peter Magyar cho biết ông muốn đảo ngược quyết định này, đồng thời vẫn mời Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thăm Budapest vào tháng 10.
Khi được phóng viên hỏi động thái dừng rút khỏi ICC sẽ ảnh hưởng ra sao đến chuyến thăm của ông Netanyahu, người đã nhận lời mời của Hungary, ông Magyar ngày 20/4 cho biết đã nói rõ, "kể cả với Thủ tướng Israel", về ý định chấm dứt tiến trình rút khỏi ICC.
"Nếu một quốc gia là thành viên ICC và có người đang bị truy nã bước vào lãnh thổ của chúng tôi, thì người đó phải bị bắt. Tôi không cần phải nói rõ mọi thứ qua điện thoại. Tôi cho rằng mọi nguyên thủ quốc gia và lãnh đạo chính phủ đều hiểu quy định này", ông nói.
Theo ông Magya, chính phủ sắp tới của ông có thể dừng tiến trình rút khỏi ICC trước khi Hungary chính thức rời tổ chức này.
ICC thành lập năm 2002, có trụ sở tại The Hague, Hà Lan. Đây là tòa án thường trực để truy tố cá nhân phạm tội ác diệt chủng, chống lại loài người và tội ác chiến tranh. ICC hiện có 125 quốc gia thành viên. Tòa hồi tháng 11/2024 ban hành lệnh bắt Thủ tướng Netanyahu với cáo buộc phạm tội ác chống lại loài người, tội ác chiến tranh liên quan tới xung đột ở Dải Gaza.
Khi là thành viên của ICC, về mặt lý thuyết, Hungary có nghĩa vụ bắt và giao nộp ông Netanyahu cho cơ quan này. Tuy nhiên, Thủ tướng Orban đã không thực thi lệnh khi ông Netanyahu tới Hungary hồi tháng 4/2025.
Ông Orban những năm qua ủng hộ mạnh mẽ người đồng cấp Netanyahu, sẵn sàng phản bác các tuyên bố hay hành động của châu Âu nhằm chỉ trích Israel. Thủ tướng Netanyahu hoan nghênh việc Hungary không thực thi lệnh bắt của ICC là "táo bạo và có nguyên tắc".
Một số quốc gia lập luận họ có thể vẫn là thành viên ICC mà không cần thực thi lệnh bắt. Pháp cho rằng việc bắt ông Netanyahu sẽ vi phạm các thỏa thuận mà nước này đã ký với Israel. Điều 98 Quy chế ICC ủng hộ lập luận của Pháp, nêu rằng một quốc gia không thể "hành động trái với nghĩa vụ của mình theo luật quốc tế liên quan quyền miễn trừ ngoại giao của một cá nhân".
Tháng 4/2025, thủ tướng Đức lúc bấy giờ Olaf Scholz cho biết khó có thể hình dung việc đất nước mình bắt ông Netanyahu. Italy cũng đã cấp quyền miễn trừ cho lãnh đạo Israel.
