Trong bài đăng mạng xã hội ngày 13/7, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố tái áp đặt lệnh phong tỏa đối với cảng biển của Iran, đảo ngược cam kết mà hai bên đã thống nhất khi ký bản ghi nhớ tháng trước.
Biện pháp này vốn được ban hành lần đầu hồi tháng 4 để hạn chế hoạt động xuất khẩu của Tehran và buộc họ phải dỡ lệnh phong tỏa đối với eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu.
Ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ được gọi là “người bảo vệ Hormuz”, nhưng thêm rằng nước này sẽ thu khoản phí tương đương 20% giá trị hàng hóa của các tàu đi qua eo biển. Ông giải thích đây là khoản chi phí cần thiết để Mỹ thực hiện nhiệm vụ đảm bảo an ninh và an toàn qua huyết mạch hàng hải này.
Trong khi đó, Mỹ cùng ngày tiến hành đêm không kích thứ ba liên tiếp vào Iran. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết đợt tấn công nhằm “tiếp tục bắt lực lượng Iran phải trả giá đắt và làm suy yếu khả năng tấn công của họ đối với dân thường vô tội cũng như các tàu thương mại ở eo biển Hormuz”.
The Hill dẫn nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết ông Trump tuần trước đã thông báo cho quốc hội rằng Mỹ đã nối lại các cuộc không kích vào Iran. Động thái này giúp ông có thêm 60 ngày để tiếp tục hành động quân sự với Iran mà không cần sự phê chuẩn từ quốc hội.
Niall Stanage, nhà bình luận của The Hill, cho rằng các hành động cứng rắn của chính quyền ông Trump một phần bắt nguồn từ việc Iran bị cáo buộc liên tục tấn công tàu thương mại ở eo biển Hormuz những ngày gần đây. Tuy nhiên, điều khiến ông bất bình hơn là tham vọng kiểm soát tuyến hàng hải này của Iran.
“Ông Trump đang cố gắng quay lại con đường gia tăng áp lực quân sự để ép Iran nhượng bộ nhiều hơn. Nhưng điều đó khó có thể hiệu quả”, Negar Mortazavi, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế, nhận định.
Mortazavi, nhà bình luận người Mỹ gốc Iran, thêm rằng Tehran đã cho thấy họ sẵn sàng đối đầu, leo thang và chịu tổn thất lớn, “chứ không chịu đầu hàng trước áp lực”.
Tổng thống Trump coi các hành động gần đây của mình là cần thiết để đối phó với những gì ông cho là “hành động phá vỡ cam kết” mà Iran đã đưa ra trong bản ghi nhớ với Mỹ. Trong cuộc phỏng vấn qua điện thoại với Fox News ngày 13/7, ông nói Mỹ nhiều lần tin đã đạt được thỏa thuận với Iran, nhưng “họ lúc nào cũng nuốt lời”.
Tuy nhiên, giới phê bình lưu ý rằng bản ghi nhớ được soạn với từ ngữ mơ hồ, gây ra những cách diễn giải khác nhau và trên thực tế đã trao quyền kiểm soát eo biển cho Iran, khi Tehran chỉ đồng ý không thu phí “trong vòng 60 ngày”.
Iran tin rằng họ đã đẩy lùi thành công cuộc tấn công chung giữa Mỹ và Israel bắt đầu vào ngày 28/2, phần lớn nhờ vào việc kiểm soát eo biển này và lợi thế đòn bẩy gây ảnh hưởng giá năng lượng toàn cầu, theo Stanage.
“Do đó, Iran muốn duy trì quyền kiểm soát đó bằng mọi giá, bao gồm cả việc đe dọa các tàu thuyền không được sử dụng tuyến đường khác gần bờ biển Oman”, Stanage cho hay.
Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei, đã viết trên mạng xã hội ngày 13/7 rằng “giá trị chiến lược” của eo biển đối với Iran là “không thể thay thế”.
“Chúng tôi bảo vệ eo biển này để trong tương lai, tàu thuyền của mình có thể qua lại mà không phải cống nạp cho kẻ thù”, ông nói và thêm rằng việc Iran nhượng bộ trong vấn đề này là điều không thể chấp nhận.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã đăng bài trên X, cho rằng ông Trump “hoàn toàn đúng” khi nói bất cứ ai đảm bảo an toàn cho tàu thuyền đi qua eo biển “đều nên được bồi hoàn cho dịch vụ này”. Ông thêm rằng chính Iran mới là bên sẽ tiếp tục làm người bảo hộ eo biển Hormuz “mãi mãi”.
“20% tất nhiên là quá nhiều. Chúng tôi sẽ công bằng”, ông nói.
Stanage cho hay một số người có lập trường cứng rắn với Iran sẽ ủng hộ những quyết định của Tổng thống Trump. Nhưng một số khác có cách nhìn nhận khác.
Alexander Ward, nhà bình luận của WSJ, dẫn lời giới phê bình cho hay việc thu phí như vậy sẽ vi phạm chuẩn mực kéo dài hàng thập kỷ qua của Mỹ trong việc ủng hộ thương mại tự do và không bị gián đoạn trên các vùng biển quốc tế.
Nó cũng đi ngược lại các phát biểu của các quan chức cấp cao, bao gồm Ngoại trưởng Marco Rubio và Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz, rằng việc thu phí trên các vùng biển chung là vi phạm luật pháp quốc tế.
“Không quốc gia nào được phép thu phí hoặc lệ phí trên một tuyến đường thủy quốc tế. Đó là luật quốc tế hiện hành và cũng là quy định chung tại các tuyến đường thủy quốc tế trên toàn thế giới”, ông Rubio từng nói hồi tháng 6.
Allison McManus, giám đốc điều hành mảng an ninh quốc gia và chính sách quốc tế tại Trung tâm Tiến bộ Mỹ, cho rằng ông Trump dường như đang cố bám vào mọi giải pháp có thể để giải quyết bài toán Iran. “Ông ấy dường như đang rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan”, McManus nói.
McManus thêm rằng chính quyền Tổng thống Trump đang cố tạo ấn tượng rằng họ nắm quyền kiểm soát ở eo biển, trong khi thực tế “họ có rất ít khả năng như vậy”.
Các quyết định mới của ông Trump có thể khiến Mỹ lún sâu hơn nữa vào một cuộc chiến vốn không được lòng người dân Mỹ, trong bối cảnh cuộc bầu cử quốc hội giữa kỳ sắp diễn ra. Nhiều thành viên đảng Cộng hòa từng lo ngại họ sẽ để mất quyền kiểm soát Hạ viện trong cuộc bầu cử nếu xung đột Iran không được giải quyết sớm.
Giá dầu Brent đã tăng 9%, lên mức 83,3 USD một thùng vào ngày 13/7, theo The Times. Giá dầu hiện cao hơn đáng kể so với mức trước khi chiến tranh bắt đầu vào cuối tháng 2, mặc dù nó cũng thấp hơn nhiều so với các mức đỉnh điểm khi xung đột diễn ra.
Aaron David Miller, người từng làm việc tại Bộ Ngoại giao Mỹ hơn hai thập kỷ và hiện là nghiên cứu viên cao cấp tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định ông Trump đang phải vật lộn để tìm ra phương án gây ít thiệt hại nhất.
“Thực tế là Tổng thống đang rơi vào thế bí và mọi lựa chọn trước mắt đều không khả dĩ”, Miller nói.
Phát hiện mở ra triển vọng khai thác vàng dưới đáy đại dương, song cũng làm dấy lên tranh cãi về nguy cơ tác động đến những hệ sinh thái biển sâu vẫn còn rất ít được biết đến.
Theo trang ScienceAlert ngày 10-7, nghiên cứu do các nhà khoa học thuộc Đại học Shizuoka, Đại học Waseda và Đại học Tokyo thực hiện, tập trung vào các ống phun thủy nhiệt nằm cách thủ đô Tokyo khoảng 350km về phía nam.
Khu vực này được phát hiện từ năm 2015 trong vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản và nổi tiếng với các "ống khói đen" - nơi chất lỏng siêu nóng giàu kim loại liên tục phun lên từ lòng đất.
Không chỉ giải phóng các hạt vàng siêu nhỏ, những miệng phun này còn tạo ra dạng "vàng vô hình" - loại vàng không thể quan sát bằng mắt hay kính hiển vi thông thường.
Các nguyên tử vàng này nằm phân tán bên trong khoáng vật pyrit, còn gọi là "vàng của kẻ ngốc", một khoáng vật sulfua gồm sắt và lưu huỳnh có vẻ ngoài rất giống vàng thật.
Để phát hiện lượng vàng này, nhóm nghiên cứu sử dụng kỹ thuật khối phổ ion thứ cấp (SIMS), cho phép xác định các nguyên tố với độ nhạy cực cao.
Kết quả cho thấy pyrit tại miệng núi lửa ngầm Higashi-Aogashima chứa các hạt nano vàng và cả các nguyên tử vàng hòa lẫn trong cấu trúc tinh thể của khoáng vật. Theo nhóm nghiên cứu, đây là nồng độ vàng trong pyrit cao nhất từng được ghi nhận trên thế giới.
Phát hiện này càng củng cố nhận định rằng khu vực Higashi-Aogashima là một trong những mỏ vàng dưới đáy biển giàu tiềm năng nhất hiện nay.
Tuy nhiên triển vọng thương mại đi kèm với nhiều lo ngại. Đến nay giới khoa học vẫn chưa hiểu đầy đủ hệ sinh thái sinh vật sống quanh các ống phun thủy nhiệt tại Higashi-Aogashima.
Chỉ vài tháng trước khi nghiên cứu được công bố, nhiều nhà khoa học quốc tế đã kêu gọi bảo vệ các ống phun thủy nhiệt đang hoạt động khỏi các dự án khai thác khoáng sản biển sâu.
Thực tế, chưa có mỏ vàng thương mại nào dưới đáy biển đi vào hoạt động.
Dự án khai thác ngoài khơi Papua New Guinea trước đây đã thất bại do khó khăn tài chính và sự phản đối của các tổ chức môi trường, khiến quốc gia này thiệt hại khoảng 85 triệu USD.
Hiện Papua New Guinea cùng nhiều quốc đảo Thái Bình Dương đã ủng hộ lệnh tạm hoãn khai thác biển sâu đến năm 2030.
Nghiên cứu công bố trên tạp chí Scientific Reports.
Theo Hãng tin Reuters, ngày 30-4, Tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang Ukraine Oleksandr Syrskyi đã ban hành sắc lệnh giới hạn binh sĩ chiến đấu ở các vị trí tiền tuyến tối đa 2 tháng, sau đó bắt buộc luân chuyển trong vòng 1 tháng.
"Các chỉ huy phải đảm bảo điều kiện để binh sĩ giữ vị trí của mình trong tối đa 2 tháng, sau đó bắt buộc luân chuyển trong vòng 1 tháng. Luân chuyển kịp thời không chỉ là vấn đề tổ chức nhiệm vụ, mà còn là vấn đề bảo toàn tính mạng binh sĩ và sự ổn định của tuyến phòng thủ", ông Syrskyi nhấn mạnh.
Động thái diễn ra một tuần sau khi thân nhân các binh sĩ thuộc Lữ đoàn cơ giới số 14 đăng ảnh người thân gầy gò, tố cáo họ bị bỏ mặc nhiều tháng ở tuyến đầu mà không có nguồn cung lương thực, nước uống ổn định. Một số trường hợp, binh sĩ phải uống nước mưa cầm cự.
Những hình ảnh này được lan truyền nhanh chóng, gây phẫn nộ trên khắp đất nước.
Ngày 24-4, Bộ Tổng tham mưu Ukraine cho biết đã sa thải chỉ huy lữ đoàn và chỉ huy quân đoàn liên quan vụ việc. Sắc lệnh mới cũng yêu cầu khám sức khỏe định kỳ và cung cấp lương thực, đạn dược kịp thời cho binh sĩ tiền tuyến.
Chia sẻ trước truyền thông, Thanh tra quân đội Ukraine Olha Reshetylova khẳng định những "thất bại hậu cần nghiêm trọng" như vụ Lữ đoàn 14 chỉ là trường hợp hiếm gặp. Tuy nhiên, bà cũng thừa nhận tình trạng binh sĩ phải bám trụ tiền tuyến nhiều tháng trời vẫn là "vấn đề lớn".
Theo Reuters, hiện chưa rõ lực lượng Ukraine, vốn đã thiếu người và đang phải căng mình trên nhiều mặt trận, có đủ khả năng triển khai sắc lệnh trên hay không.
Ông Taras Chmut, người đứng đầu tổ chức từ thiện Come Back Alive (Hãy sống sót trở về), cho rằng tình trạng thiếu người phần lớn xuất phát từ lối quản lý "hỗn loạn và thiếu cân nhắc" tại nhiều đơn vị trong quân đội Ukraine.
"Quân số trong quân đội tương đối ổn định. Vấn đề nằm ở hiệu quả sử dụng những con người này", ông Chmut viết, đồng thời lưu ý rằng các sắc lệnh tương tự từng được ban hành trong quá khứ.
Cũng trong ngày 30-4, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cho biết Kiev sẽ liên hệ với đội ngũ của Tổng thống Mỹ Donald Trump để làm rõ chi tiết đề xuất ngừng bắn ngắn hạn đưa ra vào tuần tới.
Trước đó ngày 29-4, ông Trump cho biết đã điện đàm với người đồng cấp Nga Vladimir Putin. Ông thông báo hai bên có bàn về ý tưởng "ngừng bắn một chút".
Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 30-4 xác nhận lệnh ngừng bắn dự kiến rơi vào ngày 9-5, tức dịp kỷ niệm chiến thắng phát xít Đức trong Thế chiến 2, song thời điểm cụ thể chưa được ấn định.
"Chúng tôi sẽ làm rõ đây thực chất là chuyện gì, là vài giờ đảm bảo an ninh cho một cuộc duyệt binh ở Matxcơva, hay điều gì đó nhiều hơn thế", ông Zelensky nói về đề xuất.
Tổng thống Ukraine viết thêm trên X: "Đề xuất của chúng tôi là một lệnh ngừng bắn dài hạn, an ninh đáng tin cậy và được bảo đảm cho người dân, cùng với một nền hòa bình bền vững. Ukraine sẵn sàng nỗ lực vì điều này theo bất kỳ hình thức xứng đáng và hiệu quả nào".
Cũng trong ngày 30-4, Tổng công tố Ukraine Ruslan Kravchenko thông báo tàu Panormitis chở lô ngũ cốc mà Kiev cho là "bị Nga đánh cắp" từ các vùng lãnh thổ Matxcơva đang kiểm soát đã không cập cảng Israel để dỡ hàng.
Ông Kravchenko khẳng định trên Telegram rằng con tàu trên đã rời lãnh hải Israel và tiến ra vùng biển trung lập. Ông cho rằng động thái có được nhờ "một loạt biện pháp tố tụng" của phía Ukraine.
Tuy nhiên, Bộ Ngoại giao Israel đã phản hồi rằng đề nghị hợp tác pháp lý được Ukraine gửi hôm 28-4 "có những lỗ hổng đáng kể và không kèm theo bất kỳ bằng chứng hỗ trợ nào".
Phía Israel khẳng định con tàu "tự quyết định rời lãnh hải Israel", thay vì do yêu cầu của Tel Aviv.
Matxcơva chưa lên tiếng về tình trạng pháp lý của số ngũ cốc thu hoạch tại những khu vực vẫn được quốc tế công nhận thuộc Ukraine.
Tổng thống Ba Lan Karol Nawrocki ngày 29/5 cho biết sẽ đề nghị xem xét tước Huân chương Đại bàng Trắng, phần thưởng nhà nước cao quý nhất của Ba Lan, từng trao cho Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky vào năm 2023.
Thông tin được đưa ra hai ngày sau khi Tổng thống Zelensky ký sắc lệnh trao danh hiệu "Những anh hùng của UPA" cho một đơn vị đặc nhiệm Ukraine, ghi nhận thành tích của họ trong chiến sự với Nga.
UPA là tổ chức vũ trang hoạt động giai đoạn 1942-1949, có liên hệ với Tổ chức Những người Dân tộc chủ nghĩa Ukraine (OUN). Lực lượng này từng chiến đấu chống lại cả phát xít Đức lẫn lực lượng Liên Xô và các đơn vị Ba Lan ở khu vực.
Nhiều người Ukraine coi UPA là biểu tượng của cuộc đấu tranh giành độc lập và tôn vinh các thành viên của tổ chức như anh hùng dân tộc. Tổng thống Zelensky giải thích rằng ông ký sắc lệnh này để "khôi phục truyền thống lịch sử của quân đội quốc gia và ghi nhận việc thực hiện xuất sắc các nhiệm vụ được giao trong quá trình bảo vệ nền độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine".
Tuy nhiên, Ba Lan cáo buộc UPA thực hiện hàng loạt vụ thảm sát ở Volhynia và Đông Galicia giai đoạn 1943-1945.
Theo ước tính của các sử gia Ba Lan và Viện Tưởng niệm Quốc gia, khoảng 100.000-120.000 người Ba Lan đã thiệt mạng trong các chiến dịch có tổ chức của UPA. Đỉnh điểm là ngày 11/7/1943, được gọi là "Chủ nhật đẫm máu", khi khoảng 100 ngôi làng của người Ba Lan bị tấn công.
Tổng thống Nawrocki chỉ trích việc Ukraine tôn vinh UPA chỉ có lợi thêm cho Nga, tạo điều kiện để Moskva đẩy mạnh các chiến dịch tuyên truyền và thông tin sai lệch về Kiev. Ông cho hay cảm thấy "rất buồn" vì quyết định của ông Zelensky. "Đây không phải là cách xây dựng quan hệ giữa các quốc gia", ông nói.
Ông cho biết sẽ nêu vấn đề tước huân chương của ông Zelensky trong cuộc họp của Hội đồng Huân chương Đại bàng Trắng vào ngày 8/6.
Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk cũng chỉ trích động thái của Kiev. Ông thừa nhận Ukraine và Ba Lan có cách nhìn khác về lịch sử, nhưng cho rằng quyết định này "đáng lo ngại" và đào sâu những bất đồng về lịch sử vốn nhạy cảm giữa hai nước.
"Mỗi dân tộc có quyền đưa ra cách diễn giải riêng, nhưng ông Zelensky và những người bạn Ukraine phải hiểu di sản đen tối của UPA có tác động thế nào với người Ba Lan", ông Tusk nói, đồng thời nhấn mạnh tình hữu nghị giữa Warsaw và Kiev là cần thiết vì nếu không "cả hai bên đều thua cuộc".
Cựu tổng thống Ba Lan Lech Walesa cũng tuyên bố rút lại sự ủng hộ dành cho ông Zelensky. Ông cho biết đã tháo huy hiệu cờ Ukraine trên ngực áo để phản đối sắc lệnh xúc phạm đối với bản thân và những người Ba Lan đã thiệt mạng.
Bộ Ngoại giao Ba Lan tuyên bố việc vinh danh UPA bằng cách đặt tên cho một đơn vị đặc nhiệm Ukraine đã "làm tổn thương ký ức của các nạn nhân" và gây ảnh hưởng tới đối thoại giữa hai dân tộc.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi cho rằng phản ứng mạnh mẽ từ Ba Lan là điều đáng tiếc. Ông khẳng định Kiev không có ý xúc phạm Warsaw và nhấn mạnh rằng "chỉ Moskva được hưởng lợi từ các tranh cãi giữa người Ukraine và người Ba Lan".
Theo ông Tykhyi, đối với binh sĩ Ukraine, cuộc đấu tranh của UPA tượng trưng cho sự phản kháng đòi độc lập. Phủ tổng thống Ukraine từ chối bình luận về phát biểu của ông Nawrocki, nhưng khẳng định Kiev biết ơn sự hỗ trợ của Ba Lan và hy vọng nền độc lập của cả hai nước sẽ tiếp tục vững mạnh.
