“Những kim tự tháp này là của chúng tôi, là lịch sử của chúng tôi, là bản sắc của chúng tôi”, Mostafa, 65 tuổi, nói khi đứng cạnh những cấu trúc đá sa thạch sẫm màu của quần thể lăng mộ Bajrawiya thuộc Vùng Meroe, di sản thế giới được UNESCO công nhận.
Mostafa là người kế thừa của gia tộc làm nghề trông giữ các kim tự tháp Meroe cổ đại. Mặc đồ trắng, hình bóng ông nổi bật khi đi lại giữa khu lăng mộ 2.400 tuổi, nơi có 140 kim tự tháp được xây dựng trong thời kỳ Meroitic của Vương quốc Kush.
Không có cái nào còn nguyên vẹn. Một số bị chặt cụt phần chóp, số khác chỉ còn là đống đổ nát. Chúng bị người châu Âu dùng thuốc nổ phá hủy vào những năm 1800 khi tới Sudan săn lùng kho báu, sau đó bị mưa gió và bão cát của sa mạc bào mòn suốt hai thế kỷ.
Cách thủ đô Khartoum ba giờ lái xe, nơi đây từng là điểm tham quan di sản thu hút nhiều khách nhất Sudan. Sau ba năm chiến tranh giữa quân đội Sudan và Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF), khu vực này chỉ còn tiếng gầm gừ của một con lạc đà phá vỡ sự im lặng.
Nhà khảo cổ học kiêm giám đốc khu di tích Mahmoud Soliman vừa dẫn đoàn phóng viên đi tham quan vừa giải thích về chế độ kế vị theo mẫu hệ của vương quốc Kush, các tuyến đường thương mại và mối quan hệ với nước láng giềng Ai Cập.
“Đây có lẽ là lần thứ tư tôi dẫn người đi tham quan kể từ khi chiến tranh bùng nổ”, ông nói.
Ông cùng Mostafa và nhà khảo cổ trẻ Mohamed Mubarak thay phiên trông coi khu di tích, xoay xở từng nguồn lực ít ỏi để ngăn chặn mưa và cát xâm thực. Trừ một lượng khách nhỏ đến trong thời gian ngắn vào đầu cuộc chiến, chủ yếu là người sơ tán tìm việc làm, khu di tích bây giờ gần như bỏ hoang.
“Thời trước chiến tranh, cuối tuần nào cũng có những chuyến xe buýt chở 200 người từ Khartoum đến”, Soliman nhớ lại.
Ông giải thích rằng các di tích của Sudan từng trải qua một thời kỳ hồi sinh sau cuộc nổi dậy 2018-2019, khi giới trẻ Sudan xuống đường biểu tình phản đối cựu tổng thống Omar al-Bashir.
“Tổ phụ Taharqa, Tổ mẫu Kandaka”, là câu khẩu hiệu được dùng nhiều nhất khi đó. Taharqa là một Pharaoh của Kush, còn Kandaka là danh hiệu của các vị nữ vương cổ đại, cũng được dùng để tôn vinh những người phụ nữ là biểu tượng của cuộc cách mạng.
“Người trẻ bắt đầu quan tâm đến khu di tích nhiều hơn, họ tổ chức các chuyến đi đến các địa danh du lịch và tìm hiểu về đất nước mình”, Soliman nói.
Người dân làng Tarabil gần đó, ngôi làng theo tiếng địa phương nghĩa là kim tự tháp, từng sống dựa hoàn toàn vào việc bán đồ lưu niệm và cho thuê lạc đà.
Vào một ngày lộng gió tháng 4, Khaled Abdelrazek, 45 tuổi, vội vã chạy đến khu di tích ngay khi nghe tin có khách. Anh ngồi xổm ở lối vào, khoe với phóng viên những mô hình kim tự tháp bằng đá sa thạch thủ công và nhớ về thời kỳ có “hàng chục người trong làng tôi cùng bán hàng”.
Trước chiến tranh, nơi này từng đón các đoàn làm phim tài liệu và tổ chức lễ hội âm nhạc, nhưng tất cả đều tan biến khi chiến tranh nổ ra vào những ngày cuối của tháng Ramadan.
“Trước đây, tôi tự hào vì giúp mọi người hiểu thêm về cội nguồn”, Mubarak, người gắn bó với nơi này từ năm 2018, tâm sự. “Bây giờ ai cũng chỉ lo chạy ăn, chạy mặc và tìm chỗ trú thân. Nhưng di sản này cũng quan trọng lắm chứ. Chúng ta phải giữ gìn cho con cháu đời sau, không thể nhìn nó bị tàn phá được”.
Giữa những triền đồi đá sa thạch đen nhấp nhô, các kim tự tháp kiêu hãnh hiện ra với mỗi điện thờ nhỏ ở phía trước. Khung cảnh thật ngoạn mục nhưng Soliman nói rằng mắt ông chỉ nhìn thấy những hiểm nguy: “Vết nứt kia là mới phải không? Đống cát kia có bị dịch chuyển không? Giàn giáo đường ống ở lối vào hầm mộ đó có cần làm lại trước mùa mưa không?”.
“Tôi nghĩ nếu các kim tự tháp được giữ nguyên trạng từ đầu, chúng ta đã không đối mặt tất cả những vấn đề này”, Mubarak nói.
Kim tự tháp Sudan nhỏ và dốc hơn so với những người hàng xóm ở Ai Cập, vốn được thiết kế để “chẻ” những cơn bão cát và thoát nước mưa, nhưng mỗi vết nứt giờ đây là một tử huyệt.
Kim tự tháp lớn nhất trong quần thể thuộc về Nữ vương Amanishakheto, người trị vì vào thế kỷ thứ I, nhưng giờ đây chỉ còn là một hố cát. Năm 1834, thợ săn kho báu người Italy Giuseppe Ferlini đã dùng thuốc nổ phá hủy hàng chục kim tự tháp và san phẳng lăng mộ của Nữ vương để cướp đi số trang sức tùy táng quý giá. Kho báu này hiện được trưng bày tại các bảo tàng ở Berlin và Munich, Đức.
Dẫu vậy, bức tường bao quanh đền thờ của bà vẫn đứng vững, khắc họa hình ảnh nữ vương cầm giáo chế ngự quân thù.
Soliman chỉ cho phóng viên thêm nhiều phù điêu khác: thần sư tử Apademak và các họa tiết chung với Ai Cập, bao gồm thần Amun và Anubis, hoa sen và chữ tượng hình.
Ông khao khát ngày khách du lịch và các nhà khảo cổ quay trở lại.
“Đó chỉ là một giấc mơ xa vời, nhưng tôi thực sự hy vọng một ngày nào đó chúng tôi có thể trùng tu bài bản cho những kim tự tháp này”, ông nói, không dám cho phép mình hy vọng quá nhiều. “Nơi này rất tiềm năng”.
"Hiện tượng hôi của, nếu có tồn tại, là đáng hổ thẹn và có nguy cơ làm hoen ố toàn bộ Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF). Nếu những sự việc như thế xảy ra, chúng tôi sẽ điều tra", trung tướng Eyal Zamir, Tham mưu trưởng IDF, nhấn mạnh.
Tư lệnh quân đội Israel ra cảnh báo như trên sau khi báo Haaretz của Israel đưa tin binh sĩ Israel ở miền nam Lebanon đã cướp bóc một lượng lớn tài sản của dân thường. Haaretz đưa tin này dựa trên lời khai từ binh sĩ và các chỉ huy Israel tại chiến trường ở nam Lebanon, theo AFP.
Ngoài ra trên mạng xã hội còn xuất hiện đoạn phim ghi lại cảnh binh sĩ Israel quay phim nhau đùa giỡn khi họ phá hoại tài sản bên trong nhà của người dân ở Lebanon, khu vực dường như là miền nam Lebanon.
Một hình ảnh khác trên mạng xã hội cho thấy một binh sĩ dùng búa đập bức tượng Chúa Giêsu ở miền nam Lebanon. Trong tuần trước, quân đội Israel thông báo 2 binh sĩ sẽ bị giam giữ quân sự 30 ngày và bị loại khỏi nhiệm vụ tác chiến vì vụ việc này.
"Lính nghĩa vụ và lính dự bị của IDF không được sử dụng mạng xã hội như một công cụ để lan truyền những thông điệp gây tranh cãi và để tự quảng bá bản thân. Đây là lằn ranh đỏ không được vượt qua", ông Zamir cảnh báo.
"Những người vượt qua sẽ phải đối mặt với hành động kỷ luật. Việc bình thường hóa hành vi như thế có thể nguy hiểm như các mối đe dọa trong hoạt động tác chiến", ông Zamir nhấn mạnh.
Trong một thông báo gửi cho AFP, IDF nhấn mạnh lực lượng này coi "bất kỳ hành vi gây hại nào đến tài sản dân sự, cũng như các hành vi hôi của, đều bị xử lý nghiêm khắc nhất và nghiêm cấm tuyệt đối hành vi đó".
Các sĩ quan thuộc quân cảnh Israel cũng đã tiến hành "kiểm tra tại các cửa khẩu biên giới phía bắc khi binh sĩ rời khỏi sau hoạt động tác chiến", theo thông báo trên. Trong thông báo, IDF không nêu rõ liệu có bằng chứng nào về vụ hôi của bị phát hiện hay không.
Tổ chức phi chính phủ Israel Breaking the Silence cho hay họ không thu thập lời khai từ binh sĩ ở Lebanon, nhưng cho rằng nạn hôi của và những hành vi tương tự đã "trở nên rất phổ biến" kể từ khi Israel bắt đầu cuộc tấn công trên bộ trong cuộc xung đột với lực lượng Hamas ở Dải Gaza trong năm 2023.
"Đây là hình ảnh một vận tải cơ C-130 Hercules tham gia chiến dịch tìm kiếm và cứu nạn ở tây nam Iran đã bị mắc kẹt, không thể di chuyển. Sau cùng, máy bay này đã bị bỏ lại rồi phá hủy bởi lực lượng Delta", OSINTWarfare, tài khoản mạng xã hội chuyên thu thập dữ liệu tình báo nguồn mở, cho biết ngày 5/4.
Tài khoản này đăng kèm ảnh một cột khói đen bốc lên từ khu vực trống trải, phía sau là đồi núi.
Jack Murphy, đồng sáng lập trang tin về an ninh quốc gia Mỹ The High Side, mô tả địa điểm xảy ra sự việc là "một điểm tiếp nhiên liệu tiền phương (FARP)" và bánh xe của chiếc C-130 mắc kẹt trong cát. "Một nhóm đặc nhiệm Delta buộc phải vào phá hủy tại chỗ. Toàn bộ chiến dịch cực kỳ mạo hiểm, nhưng họ vẫn hoàn thành", Murphy viết trên X.
Bộ Quốc phòng Mỹ chưa bình luận về thông tin.
Trong khi đó, hãng tin Iran Fars News đưa tin khi Mỹ mở chiến dịch giải cứu, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran và Lực lượng Thực thi Pháp luật (FARAJA) "đã phối hợp tấn công, phá hủy một máy bay địch, khiến Washington chịu thêm một thất bại ê chề".
Mỹ hôm nay thông báo lực lượng nước này đã giải cứu được phi công còn lại trong vụ tiêm kích F-15 bị bắn hạ tại Iran. Chiến dịch giải cứu diễn ra trong đêm 4/4, huy động hàng chục máy bay chiến đấu, trực thăng cùng các năng lực tình báo mạng, không gian và nhiều phương tiện trinh sát khác.
Một quan chức quân sự Mỹ trả lời New York Times rằng sau khi phi công được giải cứu, hai máy bay vận tải dùng để đưa lực lượng đặc nhiệm và phi công đến nơi an toàn đã bị mắc kẹt tại một căn cứ hẻo lánh ở Iran.
Các chỉ huy quyết định điều thêm ba máy bay mới tới để đưa toàn bộ binh sĩ Mỹ và phi công rời đi, đồng thời phá hủy hai chiếc máy bay gặp sự cố nhằm tránh để chúng rơi vào tay Iran.
C-130 Hercules là vận tải cơ được tập đoàn Lockheed phát triển trên cơ sở máy bay Fairchild C-123 Provider, biên chế cho không quân Mỹ từ năm 1956. C-130 được đánh giá là xương sống trong các chiến dịch của quân đội Mỹ nhờ lợi thế hậu cần, có thể hoạt động trên các đường băng dã chiến và không đòi hỏi hạ tầng hỗ trợ phức tạp. Máy bay sử dụng 4 động cơ tua-bin cánh quạt để tăng hiệu quả hoạt động và công suất vận tải.
Vận tải cơ C-130 có tổ bay 5 người, tầm bay 3.800 km, tốc độ tối đa 590 km/h, trần bay 10.000 m khi không chở hàng và 7.000 m khi đầy tải. Máy bay có thể chở tối đa 19 tấn hàng, 92 binh sĩ hoặc 64 lính dù, 6 pallet hàng, 2-3 thiết giáp Humvee, hai thiết giáp M113 hoặc một pháo tự hành CAESAR 155 mm.
Mỹ đã liên tục nâng cấp dòng C-130 để đáp ứng thay đổi về hoạt động trên toàn thế giới. Trong số này, biến thể HC-130J Combat King II, với tầm bay hơn 6.400 km, là loại máy bay cánh cố định chuyên dụng duy nhất của Không quân Mỹ cho nhiệm vụ tìm kiếm - cứu nạn nhân sự. Chi phí sản xuất một chiếc HC-130J năm 2010 là 66 triệu USD, tương đương hơn 98 triệu USD theo tỷ giá hiện tại.
"Trong ngày 18/6, chúng tôi quan sát thấy 25 tàu thương mại được xác nhận đi qua eo biển Hormuz, mức nhiều nhất trong một ngày kể từ 18/4 và gấp hơn 5 lần trung bình 10 ngày đầu tháng 6", nền tảng dữ liệu hàng hải AXSMarine cho biết hôm nay.
Theo AXSMarine, số lượt tàu qua eo biển Hormuz trên thực tế có thể cao hơn, do một số phương tiện đã tắt hoặc điều chỉnh tín hiệu từ hệ thống nhận dạng tự động (AIS) để tránh bị lộ vị trí.
Đợt tăng đột biến diễn ra sau khi Iran ngày 18/6 ký bản ghi nhớ 14 điểm hướng đến chấm dứt xung đột với Mỹ, trong đó có mở cửa lại eo biển Hormuz.
Cơ quan Quản lý Eo biển vịnh Ba Tư (PGSA), tổ chức mới được Iran thành lập để giám sát eo biển Hormuz, hôm nay cho biết Iran sẽ không thu phí với tàu qua lại Hormuz trong 60 ngày, theo đúng như bản ghi nhớ. Tuy nhiên, PGSA yêu cầu các tàu phải gửi đề xuất di chuyển cho cơ quan này 48 giờ trước khi đến eo biển và đi theo lộ trình được cung cấp để đảm bảo an toàn.
Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng phái đoàn đàm phán Iran Mohammad Bagher Ghalibaf trước đó khẳng định "eo biển Hormuz sẽ không trở lại tình trạng như trước". Ông tuyên bố nước này sẽ thu phí tàu thuyền qua Hormuz sau thời hạn 60 ngày.
Trước khi Mỹ và Israel tấn công Iran ngày 28/2, tàu thuyền đều qua lại Hormuz tự do mà không phải chịu bất kỳ khoản phí hay điều kiện nào. Iran sau đó tuyên bố phong tỏa, tìm cách áp đặt quyền kiểm soát đối với eo biển để đáp trả. Diễn biến này khiến lưu lượng tàu giảm tới 90% so với mức 120 tàu một ngày trước chiến sự, theo tạp chí hàng hải Lloyd's List.
Dù tiến trình hòa đàm Mỹ - Iran có tín hiệu tích cực, nhiều tổ chức của ngành vận tải biển vẫn kêu gọi thận trọng, cho rằng chưa đủ an toàn để các tàu hàng bắt đầu rời vịnh Ba Tư qua eo biển Hormuz.
Ông Jakob Larsen, giám đốc an ninh của BIMCO, tổ chức vận động hành lang hàng hải hàng đầu thế giới, cho biết họ "kỳ vọng các bên sớm thiết lập một cơ chế điều phối quốc tế để hỗ trợ các chuyến quá cảnh".
Tổng thư ký Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) Arsenio Dominguez hồi tháng 4 thông báo cơ quan này đang xây dựng một kế hoạch nhằm bảo đảm hành trình an toàn cho các tàu bị mắc kẹt trong vịnh Ba Tư do xung đột.
Theo IMO, hiện vẫn có hơn 500 tàu thương mại mắc kẹt trong vịnh Ba Tư với khoảng 11.000 thủy thủ trên tàu. Cơ quan này cũng cho biết tổng cộng khoảng 20.000 thủy thủ làm việc trong khu vực đã bị ảnh hưởng bởi cuộc xung đột.
