“Những kim tự tháp này là của chúng tôi, là lịch sử của chúng tôi, là bản sắc của chúng tôi”, Mostafa, 65 tuổi, nói khi đứng cạnh những cấu trúc đá sa thạch sẫm màu của quần thể lăng mộ Bajrawiya thuộc Vùng Meroe, di sản thế giới được UNESCO công nhận.
Mostafa là người kế thừa của gia tộc làm nghề trông giữ các kim tự tháp Meroe cổ đại. Mặc đồ trắng, hình bóng ông nổi bật khi đi lại giữa khu lăng mộ 2.400 tuổi, nơi có 140 kim tự tháp được xây dựng trong thời kỳ Meroitic của Vương quốc Kush.
Không có cái nào còn nguyên vẹn. Một số bị chặt cụt phần chóp, số khác chỉ còn là đống đổ nát. Chúng bị người châu Âu dùng thuốc nổ phá hủy vào những năm 1800 khi tới Sudan săn lùng kho báu, sau đó bị mưa gió và bão cát của sa mạc bào mòn suốt hai thế kỷ.
Cách thủ đô Khartoum ba giờ lái xe, nơi đây từng là điểm tham quan di sản thu hút nhiều khách nhất Sudan. Sau ba năm chiến tranh giữa quân đội Sudan và Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF), khu vực này chỉ còn tiếng gầm gừ của một con lạc đà phá vỡ sự im lặng.
Nhà khảo cổ học kiêm giám đốc khu di tích Mahmoud Soliman vừa dẫn đoàn phóng viên đi tham quan vừa giải thích về chế độ kế vị theo mẫu hệ của vương quốc Kush, các tuyến đường thương mại và mối quan hệ với nước láng giềng Ai Cập.
“Đây có lẽ là lần thứ tư tôi dẫn người đi tham quan kể từ khi chiến tranh bùng nổ”, ông nói.
Ông cùng Mostafa và nhà khảo cổ trẻ Mohamed Mubarak thay phiên trông coi khu di tích, xoay xở từng nguồn lực ít ỏi để ngăn chặn mưa và cát xâm thực. Trừ một lượng khách nhỏ đến trong thời gian ngắn vào đầu cuộc chiến, chủ yếu là người sơ tán tìm việc làm, khu di tích bây giờ gần như bỏ hoang.
“Thời trước chiến tranh, cuối tuần nào cũng có những chuyến xe buýt chở 200 người từ Khartoum đến”, Soliman nhớ lại.
Ông giải thích rằng các di tích của Sudan từng trải qua một thời kỳ hồi sinh sau cuộc nổi dậy 2018-2019, khi giới trẻ Sudan xuống đường biểu tình phản đối cựu tổng thống Omar al-Bashir.
“Tổ phụ Taharqa, Tổ mẫu Kandaka”, là câu khẩu hiệu được dùng nhiều nhất khi đó. Taharqa là một Pharaoh của Kush, còn Kandaka là danh hiệu của các vị nữ vương cổ đại, cũng được dùng để tôn vinh những người phụ nữ là biểu tượng của cuộc cách mạng.
“Người trẻ bắt đầu quan tâm đến khu di tích nhiều hơn, họ tổ chức các chuyến đi đến các địa danh du lịch và tìm hiểu về đất nước mình”, Soliman nói.
Người dân làng Tarabil gần đó, ngôi làng theo tiếng địa phương nghĩa là kim tự tháp, từng sống dựa hoàn toàn vào việc bán đồ lưu niệm và cho thuê lạc đà.
Vào một ngày lộng gió tháng 4, Khaled Abdelrazek, 45 tuổi, vội vã chạy đến khu di tích ngay khi nghe tin có khách. Anh ngồi xổm ở lối vào, khoe với phóng viên những mô hình kim tự tháp bằng đá sa thạch thủ công và nhớ về thời kỳ có “hàng chục người trong làng tôi cùng bán hàng”.
Trước chiến tranh, nơi này từng đón các đoàn làm phim tài liệu và tổ chức lễ hội âm nhạc, nhưng tất cả đều tan biến khi chiến tranh nổ ra vào những ngày cuối của tháng Ramadan.
“Trước đây, tôi tự hào vì giúp mọi người hiểu thêm về cội nguồn”, Mubarak, người gắn bó với nơi này từ năm 2018, tâm sự. “Bây giờ ai cũng chỉ lo chạy ăn, chạy mặc và tìm chỗ trú thân. Nhưng di sản này cũng quan trọng lắm chứ. Chúng ta phải giữ gìn cho con cháu đời sau, không thể nhìn nó bị tàn phá được”.
Giữa những triền đồi đá sa thạch đen nhấp nhô, các kim tự tháp kiêu hãnh hiện ra với mỗi điện thờ nhỏ ở phía trước. Khung cảnh thật ngoạn mục nhưng Soliman nói rằng mắt ông chỉ nhìn thấy những hiểm nguy: “Vết nứt kia là mới phải không? Đống cát kia có bị dịch chuyển không? Giàn giáo đường ống ở lối vào hầm mộ đó có cần làm lại trước mùa mưa không?”.
“Tôi nghĩ nếu các kim tự tháp được giữ nguyên trạng từ đầu, chúng ta đã không đối mặt tất cả những vấn đề này”, Mubarak nói.
Kim tự tháp Sudan nhỏ và dốc hơn so với những người hàng xóm ở Ai Cập, vốn được thiết kế để “chẻ” những cơn bão cát và thoát nước mưa, nhưng mỗi vết nứt giờ đây là một tử huyệt.
Kim tự tháp lớn nhất trong quần thể thuộc về Nữ vương Amanishakheto, người trị vì vào thế kỷ thứ I, nhưng giờ đây chỉ còn là một hố cát. Năm 1834, thợ săn kho báu người Italy Giuseppe Ferlini đã dùng thuốc nổ phá hủy hàng chục kim tự tháp và san phẳng lăng mộ của Nữ vương để cướp đi số trang sức tùy táng quý giá. Kho báu này hiện được trưng bày tại các bảo tàng ở Berlin và Munich, Đức.
Dẫu vậy, bức tường bao quanh đền thờ của bà vẫn đứng vững, khắc họa hình ảnh nữ vương cầm giáo chế ngự quân thù.
Soliman chỉ cho phóng viên thêm nhiều phù điêu khác: thần sư tử Apademak và các họa tiết chung với Ai Cập, bao gồm thần Amun và Anubis, hoa sen và chữ tượng hình.
Ông khao khát ngày khách du lịch và các nhà khảo cổ quay trở lại.
“Đó chỉ là một giấc mơ xa vời, nhưng tôi thực sự hy vọng một ngày nào đó chúng tôi có thể trùng tu bài bản cho những kim tự tháp này”, ông nói, không dám cho phép mình hy vọng quá nhiều. “Nơi này rất tiềm năng”.
Vấn đề kiểm soát eo biển Hormuz đang đóng vai trò trung tâm trong chiến lược của Iran đến mức các tàu thuyền đi qua eo biển mà không có sự chấp thuận của Tehran đã bị bắn vào tuần này, dẫn đến các cuộc đấu hỏa lực với Mỹ.
Các nhà lãnh đạo Iran, những người trong nhiều năm qua đã ngần ngại trong việc bóp nghẹt một phần năm nguồn cung năng lượng toàn cầu đi qua eo biển Hormuz, giờ đây xem đây là lá bài mạnh nhất của họ trong một loạt các tranh chấp với phương Tây, và là lý do khiến Washington phải chấm dứt xung đột.
“Hãy công nhận trật tự mới của Iran tại eo biển Hormuz: đây là con đường duy nhất phía trước”, Ebrahim Azizi, một thành viên thuộc Ủy ban An ninh quốc gia và Chính sách đối ngoại của Nghị viện Iran, viết trên mạng xã hội khi gửi thông điệp tới Mỹ.
Mặc dù việc Tehran khăng khăng duy trì quyền kiểm soát đối với eo biển có nguy cơ trở thành một tranh chấp dài hạn khác với phần còn lại của thế giới, nhưng có rất ít sự bất đồng về chính sách này tại Tehran.
Đã có những cuộc thảo luận về việc liệu Iran có nguy cơ đi quá giới hạn của mình hay không, nhưng quan điểm tổng thể trong các vòng tròn cấp cao là không có một quốc gia lý trí nào lại từ bỏ một đòn bẩy quan trọng như vậy.
“Vấn đề Hormuz, vốn là vũ khí vàng của Iran, là thứ mà giờ đây họ muốn tước đoạt khỏi Iran, và điều đó sẽ là hoàn toàn bất khả thi”, một nguồn tin cho biết. Mặc dù thỏa thuận tạm thời hồi tháng 6 nhằm chấm dứt xung đột đã mở cửa eo biển cho nhiều phương tiện giao thông hơn, nhưng cách dùng từ vẫn để lại một cách mơ hồ về số phận cuối cùng của tuyến đường thủy này.
Bản ghi nhớ nói rằng Iran “sẽ thực hiện các sắp xếp bằng nỗ lực tốt nhất của mình để đảm bảo cho sự qua lại an toàn của các tàu thương mại mà không thu phí chỉ trong vòng 60 ngày”. Các nhà đàm phán Iran diễn giải đó là sự công nhận của Mỹ đối với quyền quản lý tuyến đường thủy của Iran, mặc dù Tehran không thu phí hoặc lệ phí trong hai tháng.
Mỹ và các quốc gia Vùng Vịnh bác bỏ cách diễn giải đó, coi ngôn từ này chỉ có nghĩa là Iran nên tạo điều kiện thuận lợi cho sự qua lại an toàn của các tàu thuyền, chứ không phải áp đặt các hạn chế được hậu thuẫn bằng vũ lực.
Hormuz được ưu tiên hơn vấn đề hạt nhân
Một nguyên nhân dẫn đến lập trường của ITehran là sự ngờ vực đối với Washington sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump quyết định hủy bỏ thỏa thuận hạt nhân với Iran vào năm 2018, và việc ông quay trở lại cuộc chiến vào năm nay sau khi đã đồng ý một lệnh ngừng bắn vào mùa hè năm ngoái hay việc ông phát động cuộc chiến mà không báo trước trong một tiến trình đàm phán ngoại giao.
Một trong các nguồn tin cấp cao cho biết, nếu Iran lùi bước về vấn đề eo biển Hormuz, ông Trump sẽ chỉ tăng cường các yêu cầu của mình trong các lĩnh vực khác bao gồm hồ sơ hạt nhân và kho dự trữ tên lửa thông thường của Iran.
Mặc dù Iran đã cảnh báo trong nhiều năm rằng họ có thể đóng cửa eo biển, nhưng họ miễn cưỡng làm như vậy và xem đó như một vũ khí cho lựa chọn cuối cùng. Lý do cho sự do dự của họ là nguy cơ làm gia tăng sự cô lập quốc tế bằng một động thái có thể chọc giận cả các nước láng giềng Vùng Vịnh lẫn các quốc gia tiêu thụ năng lượng toàn cầu, và cuối cùng là đánh vào nền kinh tế của chính họ.
Tuy nhiên, khi Mỹ và Israel tấn công vào ngày 28/2, khiến Lãnh tụ Tối cao và một số quan chức hàng đầu khác của Iran thiệt mạng, Tehran cảm thấy họ "không còn gì để mất". Họ đã đóng cửa eo biển đối với tất cả các phương tiện ngoại trừ phương tiện của chính họ, gây ra sự gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu lớn nhất trong lịch sử.
Đáp lại, Mỹ triển khai lệnh phong tỏa đối với các cảng của Iran vào tháng 4. Cuối cùng, chi phí của việc phong tỏa Hormuz đã tăng cao đến mức cả hai bên đều đồng ý với thỏa thuận.
Tuy nhiên, sau khi đã buộc Mỹ phải bước vào bàn đàm phán bằng việc đóng cửa eo biển một lần, Iran giờ đây tin rằng họ phải chính thức hóa khả năng đó.
“Cả hai bên đều có những lo ngại về các vấn đề kinh tế trước mắt mà họ đang phải đối mặt. Nhưng cả hai bên cũng nghĩ họ đã thắng. Vì vậy, có quan điểm cho rằng họ chỉ cần thúc đẩy thêm một chút nữa để đạt được những gì họ muốn”, Ali Ansari, giáo sư lịch sử hiện đại tại Đại học St Andrews ở Scotland, nhận định.
Iran hiện tập trung vào Hormuz nhiều hơn là vấn đề hạt nhân, nơi họ tin Washington đã chấp nhận quyền làm giàu uranium của Iran và việc pha loãng các kho dự trữ uranium làm giàu cấp độ cao hiện có ở trong nước.
Vấn đề hạt nhân từng là nguồn gốc tranh chấp lớn nhất giữa Iran và Mỹ trong gần 25 năm, là nguyên nhân dẫn đến các lệnh trừng phạt quốc tế lớn đối với Iran, và là lý do chính được tuyên bố cho cuộc chiến của ông Trump.
Dù vậy, các cuộc đàm phán về chương trình hạt nhân của Iran đã bị gạt xuống thành các cuộc thảo luận tiếp theo trong thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt xung đột.
Iran đã từ chối thậm chí là bắt đầu các cuộc đàm phán hạt nhân cho đến khi Mỹ chấp nhận quyền quản lý hoàn toàn eo biển Hormuz của họ.
Hãng thông tấn Pháp AFP dẫn lời một quan chức an ninh Iraq cho biết lực lượng nước này ngày 28/6 "mở cuộc đột kích theo lệnh của tòa án nhằm vào một số chính trị gia nghi phạm tội tham nhũng". Hoạt động này có sự tham gia của quân đội và đơn vị chống khủng bố Iraq.
Video và ảnh được chia sẻ trên mạng xã hội cho thấy lực lượng an ninh Iraq xuất hiện tại Vùng Xanh, khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt tại thủ đô Baghdad, với phương tiện hạng nặng như xe tăng M1 Abrams và thiết giáp.
Theo AFP, lực lượng an ninh được triển khai tại những lối vào Vùng Xanh. Các cuộc đột kích quy mô lớn nhằm bắt các quan chức và chính trị gia cấp cao còn diễn ra tại một số khu vực khác ở Baghdad.
Hãng Thông tấn Iraq (INA) dẫn lời một quan chức cấp cao cho biết "một số nghi phạm bị cáo buộc tham nhũng dựa trên lời khai tháng trước của Adnan al-Jumaili", cựu thứ trưởng dầu mỏ Iraq bị bắt tháng trước. Những nghị sĩ bị bắt không còn được hưởng quyền miễn trừ, quan chức này nói.
Thủ tướng Ali al-Zaidi cam kết chống tham nhũng và quản lý yếu kém hoành hành tại Iraq trong nhiều năm. Giới chức Iraq đầu tháng này tịch thu 85 triệu USD trong vụ án liên quan tới ông Jumaili, một phần tiền mặt trong số này được giấu dưới lòng đất.
Thủ tướng Zaidi dự kiến sang thăm Mỹ vào cuối tháng này. Một quan chức ngoại giao ở Baghdad nói chiến dịch đột kích ngày 28/6 "là một phần công tác chuẩn bị cho chuyến thăm, nhằm thể hiện cam kết của ông Zaidi với lời hứa của mình".
Ông Zaidi cũng cam kết đảm bảo việc nhà nước Iraq kiểm soát độc quyền vũ khí, khi nước này chịu áp lực ngày càng tăng từ Mỹ đối với việc giải tán các nhóm vũ trang mà Iran hậu thuẫn. Các nhóm này từng tấn công cơ sở của Mỹ tại Iraq và các mục tiêu khác ở vùng Vịnh trong xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran.
Vùng Xanh rộng khoảng 10 km2, là khu vực được bảo vệ cẩn mật ở thủ đô Baghdad. Đây là nơi tập trung các trụ sở quan trọng của chính quyền Iraq và nhiều cơ sở ngoại giao, trong đó có đại sứ quán Mỹ.
Người phát ngôn của đơn vị vận hành tuyến tàu nội đô Karina Amanda cho biết vụ va chạm xảy ra giữa một đoàn tàu nội đô và một đoàn tàu đường dài tại ga Bekasi Timur ở tỉnh Tây Java, cách Jakarta khoảng 25 km vào tối 27/4.
Anna Purba, người phát ngôn của công ty đường sắt nhà nước KAI, cho biết 7 người thiệt mạng và 81 người bị thương. Lực lượng cứu hộ đang nỗ lực tiếp cận hai người còn sống nhưng bị mắc kẹt trong đống đổ nát.
Sausan Sarifah, hành khách 29 tuổi trên tàu nội đô, kể về khoảnh khắc kinh hoàng khi tàu đường dài đâm sầm vào tàu nội đô đang dừng, khiến hành khách bị kẹt trong những toa biến dạng.
"Tôi đã nghĩ mình sẽ chết", Sausan nói tại bệnh viện RSUD Bekasi. Cô bị gãy tay và có vết cắt sâu ở đùi.
Theo Franoto Wibowo, phát ngôn viên của đơn vị vận hành đường sắt KAI, có vẻ một chiếc taxi đã va quệt với tàu nội đô tại điểm giao cắt, khiến đoàn tàu phải dừng lại trên đường ray và bị đâm trúng.
Sausan cho hay cô cùng các hành khách đã nhận được thông báo dừng từ tàu nội đô và đang chuẩn bị sẵn sàng xuống tàu. Nhưng vụ va chạm xảy ra, khiến mọi người không thể thoát ra ngoài và ngã đè lên nhau.
"Mọi chuyện xảy ra quá nhanh, chỉ trong tích tắc", Sausan kể lại.
Khi đó cô nơm nớp sợ sẽ bị ngạt thở đến chết trong cảnh hỗn loạn và lo ngại một số người bị kẹt bên dưới không thể qua khỏi. "Tôi nằm ở phía trên, nên tôi đã được sơ tán nhanh chóng", cô nói.
Tại nhà ga, cảnh tượng hỗn loạn diễn ra sau vụ va chạm. Các nhân viên cứu hộ hò hét gọi bình oxy trong khi hàng dài xe cứu thương chờ đợi với đèn nháy liên tục. Phóng viên AFP tại hiện trường cho hay nhiều người được khiêng ra từ đống đổ nát và đưa lên xe cứu thương, trong khi hàng trăm người dân đứng xem với vẻ mặt bàng hoàng.
Asep Edi Suheri, cảnh sát trưởng Jakarta, cho biết đoàn tàu đường dài đã đâm vào toa cuối cùng, vốn dành riêng cho phụ nữ, của đoàn tàu nội đô. Theo bà Purba, tất cả nạn nhân đều trên tàu nội đô, còn khoảng hơn 240 hành khách trên tàu đường dài đã được sơ tán an toàn.
Phó chủ tịch Hạ viện Sufmi Dasco Ahmad cho biết số thương vong có thể còn tăng lên, khi nhân viên cứu hộ nỗ lực giải cứu thêm nhiều người mắc kẹt trong các toa tàu bị bẹp dúm.
Quân đội, lính cứu hỏa, cơ quan tìm kiếm cứu nạn quốc gia và Hội Chữ thập đỏ cũng đang hỗ trợ nỗ lực sơ tán, theo ông Franoto.
Vụ tai nạn đường sắt nghiêm trọng gần đây nhất tại Indonesia đã khiến 4 nhân viên đoàn tàu thiệt mạng và khoảng 20 người bị thương tại tỉnh Tây Java vào tháng 1/2024. Trước đó vào năm 2015, đã có 16 người thiệt mạng khi một đoàn tàu nội đô đâm vào xe buýt tại điểm giao cắt ở Jakarta.
