Cortisol được sản xuất bởi tuyến thượng thận và tham gia điều hòa nhiều chức năng quan trọng như chuyển hóa năng lượng, kiểm soát đường huyết, huyết áp, phản ứng miễn dịch và chu kỳ ngủ thức. Trong điều kiện bình thường, nồng độ cortisol tăng giảm tự nhiên theo thời gian trong ngày và giúp cơ thể thích nghi với các tình huống cần phản ứng nhanh.
Khi cortisol duy trì ở mức cao trong thời gian dài, cơ thể có thể đối mặt với nhiều vấn đề như tăng đường huyết, tăng huyết áp, suy giảm miễn dịch, rối loạn giấc ngủ và giảm khả năng phục hồi sau căng thẳng.
Laura Isaacson (Giám đốc dinh dưỡng lâm sàng tại Vida Health, Mỹ) nhấn mạnh rằng không có loại thực phẩm nào trực tiếp gây căng thẳng, nhưng một số lựa chọn ăn uống có thể khiến hệ thống điều hòa hormone hoạt động kém hiệu quả hơn.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, nhóm thực phẩm chứa nhiều đường tinh luyện là một trong những yếu tố dễ làm rối loạn đường huyết nhất. Các loại bánh ngọt ăn sáng như bánh rán, bánh cuộn quế hoặc bánh nướng đóng gói có thể khiến đường huyết tăng nhanh rồi giảm mạnh sau đó.
Khi lượng đường trong máu sụt giảm đột ngột, cơ thể xem đây là tín hiệu căng thẳng và kích hoạt giải phóng cortisol để ổn định lại mức đường huyết.
Ngũ cốc ăn sáng nhiều đường cũng tạo ra cơ chế tương tự. Dù tiện lợi, những sản phẩm này thường chứa lượng đường cao nhưng ít chất xơ và protein, khiến năng lượng tăng nhanh rồi giảm nhanh chỉ sau vài giờ.
Các chuyên gia khuyến nghị thay thế bằng yến mạch, sữa chua Hy Lạp, hạt chia hoặc trái cây tươi để giúp đường huyết ổn định hơn.
Nhóm thực phẩm siêu chế biến như khoai tây chiên, gà rán công nghiệp và nhiều món ăn nhanh khác cũng được nhắc đến trong danh sách cần hạn chế.
Các nghiên cứu cho thấy việc tiêu thụ thường xuyên thực phẩm siêu chế biến có liên quan đến tình trạng viêm mạn tính và căng thẳng chuyển hóa, những yếu tố có thể khiến cortisol duy trì ở mức cao trong thời gian dài.
Bánh mì trắng và các loại carbohydrate tinh chế cũng có thể gây ra những biến động mạnh về đường huyết nếu được tiêu thụ riêng lẻ.
Thay vì loại bỏ hoàn toàn, các chuyên gia khuyến nghị kết hợp chúng với nguồn protein và chất xơ để làm chậm quá trình hấp thu đường.
Ngoài ra súp đóng hộp chứa hàm lượng natri cao cũng được xem là yếu tố có thể kích hoạt hệ thống phản ứng căng thẳng của cơ thể.
Việc tiêu thụ quá nhiều natri không chỉ ảnh hưởng đến huyết áp mà còn có thể góp phần làm gia tăng hoạt động của các hormone liên quan đến căng thẳng.
Thịt xông khói, xúc xích và các loại thịt chế biến sẵn giàu chất béo bão hòa cũng được các chuyên gia lưu ý. Một số nghiên cứu cho thấy chế độ ăn chứa nhiều chất béo bão hòa có thể làm tăng phản ứng cortisol và thúc đẩy quá trình viêm trong cơ thể.
Cuối cùng, các loại snack tẩm gia vị, khoai tây chiên đóng gói và thực phẩm ăn vặt chứa nhiều phụ gia thường kết hợp đồng thời lượng lớn muối, đường và chất béo không lành mạnh. Việc tiêu thụ thường xuyên các sản phẩm này có thể tác động tiêu cực đến các cơ chế điều hòa căng thẳng của cơ thể theo thời gian.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng điều quan trọng không nằm ở việc loại bỏ hoàn toàn một món ăn cụ thể mà là xây dựng chế độ ăn cân bằng và ổn định lâu dài.
Tara Roscioli (chuyên gia dinh dưỡng chức năng, Mỹ), đưa ra lời khuyên rằng một bữa ăn lý tưởng nên kết hợp carbohydrate giàu chất xơ, protein chất lượng cao và chất béo lành mạnh. Sự kết hợp này giúp hạn chế dao động đường huyết, duy trì nguồn năng lượng ổn định và giảm áp lực lên hệ thống điều hòa hormone.
Các thực phẩm được khuyến khích bao gồm rau xanh, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, hạt dinh dưỡng, dầu ô liu và cá béo như cá hồi, cá thu hoặc cá mòi.
Đặc biệt, axit béo omega-3 trong cá biển được chứng minh có liên quan đến phản ứng căng thẳng cân bằng hơn và mức cortisol thấp hơn ở một số nhóm đối tượng nghiên cứu.
Nhiều chuyên gia cho rằng chế độ ăn Địa Trung Hải, với nền tảng là thực phẩm tươi, ít chế biến và giàu thực vật, là một trong những mô hình ăn uống có lợi nhất cho việc duy trì sức khỏe chuyển hóa cũng như khả năng thích nghi với căng thẳng.
Mặc dù cortisol thường bị xem là “hormone gây căng thẳng”, đây thực chất là hormone thiết yếu cho sự sống. Mục tiêu không phải loại bỏ cortisol mà là giúp cơ thể duy trì mức hormone này trong giới hạn phù hợp thông qua lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc, vận động thường xuyên và chế độ dinh dưỡng cân bằng.
Chiều 3/4, ông Sầm Văn Hải, Giám đốc Trung tâm Y tế Kỳ Sơn (Nghệ An), cho biết đơn vị đã tiếp nhận, cấp cứu 3 trường hợp trú tại xã Nậm Cắn nghi bị ngộ độc sau khi ăn rau rừng. Tình trạng các bệnh nhân đã tạm ổn định và đang tiếp tục được theo dõi, điều trị tích cực.
Trước đó, tối 2/4, các bệnh nhân được đưa đến cơ sở y tế với các biểu hiện như nôn nhiều, mê man, rối loạn hành vi, khó thở, tức ngực, tiểu tiện không tự chủ, nhịp tim ghi nhận 110-130 lần/phút, nhịp thở 24-26 lần/phút, kèm theo triệu chứng tê cứng đầu lưỡi.
Theo nhận định ban đầu, các trường hợp này nhiều khả năng bị ngộ độc do sử dụng rau rừng không rõ nguồn gốc.
Đại diện Trung tâm Y tế Kỳ Sơn cho biết, trong tự nhiên có nhiều loại cây có hình dáng tương tự rau ăn được nhưng lại chứa độc tố nguy hiểm.
Trung tâm Y tế Kỳ Sơn khuyến cáo người dân cần hết sức thận trọng khi sử dụng các loại rau, lá rừng. Tuyệt đối không tự ý hái hoặc dùng các loại cây lạ khi chưa xác định rõ đặc tính. Chỉ nên sử dụng những loại rau đã được nhận diện an toàn, có nguồn gốc rõ ràng.
Tú, ở Hà Nội, tự nhận mình là "tín đồ" của các nền tảng video ngắn, liên tục cúi đầu xem điện thoại, trừ lúc ngủ. Gần đây, anh phát hiện vùng gáy mọc lên một "khối u" mỡ dày, hai vai cuộn tròn vào trong, ngực gù xuống và vùng cổ vai gáy luôn nặng trĩu.
"Đi đường nhìn vào gương kính vỉa hè, tôi mới giật mình thấy dáng mình y hệt một con rùa đang rướn cổ", Tú chia sẻ. Lúc đầu chàng trai chỉ nghĩ do mỏi cơ nên đứng dáng xấu, nhưng nay việc quay đầu qua lại cũng trở nên khó khăn. Tú còn tự ti, luôn lo lắng không còn muốn xuất hiện trước đám đông với tư thế này.
Nặng nề hơn Tú, Hồng Linh tìm đến bệnh viện khi tay phải không thể cầm nổi chuột máy tính để làm việc. Cơn đau từ cổ lan xuống vai, biến thành cảm giác tê bì như "kiến bò" ở các đầu ngón tay, sức cầm nắm giảm sút nghiêm trọng do cô dành nhiều giờ rướn cổ xem điện thoại. Kết quả chụp X-quang cho thấy cô đã mắc "hội chứng cổ rùa".
Bác sĩ Bùi Đức Ngọt, Khoa Ngoại tổng hợp, Bệnh viện Bưu điện, cho biết hai bệnh nhân trên là trường hợp điển hình của hội chứng "cổ rùa" (Text Neck) do lạm dụng thiết bị công nghệ. Đây là tình trạng vẹo cổ khiến phần cổ trên luôn giữ ở tư thế uốn cong, vươn về phía trước, gây ra một chuỗi thay đổi tiêu cực về tư thế và cơ sinh học.
Ở tư thế đứng thẳng tự nhiên, đầu người trưởng thành nặng khoảng 4-5 kg, cột sống cổ vốn không được thiết kế để chịu lực ở tư thế cúi trong thời gian dài. Khi đầu cúi về phía trước, tải trọng tác động lên cột sống cổ tăng lên đáng kể theo góc nghiêng.
Ở góc cúi sâu nhất khoảng 60 độ, áp lực này có thể tương đương với việc cổ phải gánh một vật nặng lên tới 27 kg, tức gấp gần 6 lần trọng lượng thực tế của đầu và tương đương cõng một đứa trẻ 8 tuổi trên cổ. Nếu tình trạng này diễn ra liên tục trong nhiều tháng hoặc nhiều năm, cơ thể sẽ xuất hiện các rối loạn về tư thế và các tổn thương cơ xương khớp nghiêm trọng.
Hội chứng này đang trở thành một mối nguy toàn cầu của thời đại số. Các nghiên cứu đăng tải trên Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ cho thấy, tỷ lệ người trẻ mắc hội chứng này tại các nước châu Á như Ấn Độ, Malaysia hay Ả Rập Xê Út dao động ở mức báo động từ 41% đến hơn 68%. Riêng nhóm sinh viên ngành công nghệ và y khoa, những người gắn chặt với màn hình nhiều nhất, con số này lên tới gần 60%.
Tại Việt Nam, khảo sát của nhóm nghiên cứu Đại học Quốc tế Hồng Bàng trên 425 sinh viên tại TP HCM cho thấy tỷ lệ mắc hội chứng cổ rùa lên tới 46,6%. Nguyên nhân hàng đầu xuất phát từ thói quen đi đứng sai tư thế như gù lưng, thõng vai, thời gian sử dụng điện thoại quá nhiều và góc gập cổ trung bình quá thấp.
Bác sĩ Ngọt cảnh báo hội chứng "cổ rùa" không dừng lại ở việc gây mất thẩm mỹ, mà là tác nhân âm thầm tàn phá hệ xương khớp thông qua chuỗi hệ lụy kéo dài. Khi hệ cơ vùng cổ và vai phải căng mình liên tục để giữ trọng lượng đầu, các bó cơ sẽ căng cứng, gây đau mỏi, nặng trĩu vùng gáy và hạn chế biên độ quay cổ.
Áp lực đè nén liên tục lên đĩa đệm, khớp liên mấu làm đẩy nhanh quá trình lão hóa tự nhiên, khiến người bệnh đối mặt với các cơn đau cổ tái diễn dù tuổi đời còn rất trẻ.
Nguy hiểm hơn, việc rướn cổ quá lâu gây chèn ép rễ thần kinh, dẫn đến những cơn đau lan tỏa xuống cánh tay, gây tê bì và làm suy giảm chức năng cầm nắm như trường hợp của Hồng Linh. Bên cạnh đó, tư thế cầm giữ điện thoại liên tục cũng làm tăng áp lực lên các gân và khớp nhỏ, dễ dẫn đến đau cổ tay, viêm gân ngón tay cái hoặc hội chứng ống cổ tay.
Thói quen lạm dụng công nghệ thường đi đôi với lối sống thụ động, lười vận động và ăn uống kém lành mạnh, dẫn đến tăng cân mất kiểm soát và vô tình đổ thêm gánh nặng lên toàn bộ hệ xương khớp đang suy yếu.
Để bảo vệ cột sống, các chuyên gia khuyến cáo người dùng cần chủ động thay đổi thói quen hàng ngày bằng cách nâng điện thoại ngang tầm mắt, tránh cúi đầu sâu khi lướt web hay đọc tin tức. Nguyên tắc quan trọng là tuyệt đối không giữ nguyên một tư thế quá lâu, cứ sau mỗi 20–30 phút sử dụng thiết bị, nên đứng dậy đi lại, xoay cổ nhẹ nhàng, vận động vai và lưng để giải phóng áp lực.
Người dùng cũng cần bỏ thói quen nằm nghiêng hoặc nằm ngửa bấm điện thoại vì tư thế này vô tình tăng tải trọng cực lớn lên vùng cổ, vai và cổ tay.
Cuối cùng, việc tăng cường vận động thể lực để kiểm soát cân nặng, duy trì chế độ ăn giàu protein, canxi, vitamin D sẽ giúp nuôi dưỡng hệ xương, cơ và dây chằng luôn dẻo dai.
Bác sĩ Yoko Okayama tốt nghiệp Đại học Y khoa tỉnh Kyoto năm 1996, từng làm bác sĩ gây mê tại bệnh viện này và Bệnh viện Nishijin trước khi chuyển sang lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tại nhà. Năm 2015, bà mở Phòng khám Chăm sóc tại nhà Okayama ở thành phố Kyoto, chuyên hỗ trợ thăm khám tận nơi, chăm sóc giảm nhẹ và điều trị sa sút trí tuệ. Là một bác sĩ chuyên về chăm sóc cuối đời, bà Okayama không chỉ thực hành y khoa tại cộng đồng mà còn chủ trì các nhóm nghiên cứu về vấn đề này.
Theo bác sĩ, có 11 dấu hiệu báo hiệu một người đang bước vào "những giây phút cuối đời". Vậy những cơ quan nào vẫn tiếp tục duy trì hoạt động cho đến tận giây phút cuối cùng, ngay cả khi mọi chức năng cơ thể dần đình trệ? Bà Okayama đã chia sẻ điều này trong bài viết đăng trên tờ President Online trích từ cuốn sách của bà, do Nhà xuất bản Discover Twenty-One phát hành.
Chuyên gia cho biết cơ thể con người sẽ trải qua những trạng thái biến đổi sinh lý đặc trưng trước khi nhắm mắt xuôi tay. Là bác sĩ đồng hành cùng bệnh nhân ở giai đoạn cuối, bà thường sử dụng những ghi chép chuyên môn để giải thích tình trạng của người bệnh cho gia quyến, giúp họ chuẩn bị tâm lý và tránh rơi vào trạng thái hoảng loạn, sợ hãi hay lo âu quá mức. Những thay đổi này không nhất thiết xảy ra ở mọi người và trình tự có thể khác nhau nhưng là những dấu hiệu phổ biến nhất.
Bà Okayama cho hay một trong những dấu hiệu đầu tiên thường xuất hiện trước khi một người qua đời là chán ăn hoặc ăn uống kém đi đáng kể. Khi một người gần như không còn ăn uống được gì, đó thường là tín hiệu cho thấy sự sống chỉ còn tính bằng ngày.
Tiếp đó, giọng nói của họ sẽ dần mất đi năng lượng và độ vang, đôi khi chỉ còn là những tiếng thào thào, báo hiệu thời gian còn lại thậm chí chỉ có thể tính bằng giờ. Trong giai đoạn này, người bệnh thường rơi vào trạng thái ngủ thiếp đi và thường thức giấc giữa chừng.
Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là thính giác của họ còn rất nhạy bén, vẫn có thể nghe thấy mọi chuyện ngay cả khi trông như đang ngủ sâu, vì vậy gia đình nên tránh nói những điều có thể gây đau lòng.
Về mặt nhận thức, người bệnh dễ bị nhầm lẫn về không gian, thời gian, thậm chí không nhận ra người thân. Đôi khi họ có thể la hét hoặc có những hành động bất thường như cởi đồ do rơi vào trạng thái mê sảng, lúc này cần có sự can thiệp y tế để hỗ trợ.
Về mặt thể chất, phần thân dưới và mu bàn tay của người bệnh có thể xuất hiện tình trạng phù nề, đôi khi có thể được xoa dịu bằng cách massage nhẹ nhàng, chậm rãi. Hiện tượng phù nề thường có xu hướng trầm trọng hơn sau khi bệnh nhân được truyền dịch.
Bên cạnh đó, hơi thở cũng trở nên nặng nề hơn với những tiếng lọc xọc do nước bọt hoặc nước dãi tích tụ trong cổ họng. Nếu bệnh nhân đang được truyền dịch tĩnh mạch, lượng dịch tiết này có thể tăng lên, làm cho tình trạng khó chịu trở nên trầm trọng hơn.
Đồng thời, bàn tay và bàn chân sẽ dần trở nên lạnh và nhợt nhạt do cơ thể ưu tiên đưa máu về các cơ quan nội tạng quan trọng để duy trì sự sống cuối cùng, dẫn đến tình trạng mất nước và giảm thiểu (hoặc mất hẳn) lượng nước tiểu. Cơn sốt cũng có thể xuất hiện trong giai đoạn này và thường không đáp ứng với các loại thuốc hạ sốt thông thường.
Càng gần thời khắc cuối cùng, nhịp thở của người bệnh càng trở nên bất ổn. Có thể xuất hiện kiểu thở Cheyne-Stokes, trong đó nhịp thở chậm dần rồi ngưng hẳn khoảng 30 giây trước khi bắt đầu lại dồn dập. Sau đó là kiểu "thở cơ hàm" (mandibular breathing), dấu hiệu cận tử rõ rệt nhất, khi người bệnh há miệng thở dốc, hàm dưới chuyển động lên xuống. Đây là phản ứng sinh lý tự nhiên diễn ra vài giờ trước khi ra đi.
Khi cái chết thực sự đến, việc xác định "hơi thở cuối cùng" đôi khi khó khăn ngay cả với các chuyên gia y tế nếu không có máy điện tâm đồ (EGC) hỗ trợ. Sau khi tim ngừng đập, máy móc có thể vẫn hiển thị những dạng sóng điện học nhưng đó không phải là dấu hiệu của sự hồi sinh. Một số hiện tượng tự nhiên khác như bài tiết không tự chủ hoặc những âm thanh phát ra khi dịch chuyển thi thể do không khí thoát ra từ phổi cũng có thể xảy ra.
Dù cơ thể có trải qua bao nhiêu biến đổi về mặt sinh lý (như tim ngừng đập, hơi thở lọc xọc hay mất ý thức), thì vẫn có một thứ không hề thay đổi, đó chính là khả năng nghe của người bệnh. Điều này ngụ ý người bệnh vẫn có thể nghe thấy lời nói của người thân ngay cả khi họ có vẻ như đã hôn mê hoặc sắp ra đi.
Nhận định này đồng nhất với nghiên cứu của Đại học British Columbia (Canada) công bố trên tạp chí khoa học Scientific Reports năm 2020. Nghiên cứu sử dụng điện não đồ chứng minh não bộ của bệnh nhân vô thức vẫn ghi nhận phản ứng với âm thanh trong những giờ cuối đời, tương đương với não của người khỏe mạnh.
Vì vậy, thay vì hoảng loạn gọi bác sĩ ngay lập tức khi thấy người thân ngừng thở, gia đình nên dành những khoảnh khắc tĩnh lặng đó để trò chuyện và gửi gắm những lời yêu thương cuối cùng, bởi tiếng nói của những người quen thuộc chính là sự an ủi lớn nhất đối với họ trong hành trình đi về cõi vĩnh hằng.
