Bác sĩ Yoko Okayama tốt nghiệp Đại học Y khoa tỉnh Kyoto năm 1996, từng làm bác sĩ gây mê tại bệnh viện này và Bệnh viện Nishijin trước khi chuyển sang lĩnh vực chăm sóc sức khỏe tại nhà. Năm 2015, bà mở Phòng khám Chăm sóc tại nhà Okayama ở thành phố Kyoto, chuyên hỗ trợ thăm khám tận nơi, chăm sóc giảm nhẹ và điều trị sa sút trí tuệ. Là một bác sĩ chuyên về chăm sóc cuối đời, bà Okayama không chỉ thực hành y khoa tại cộng đồng mà còn chủ trì các nhóm nghiên cứu về vấn đề này.
Theo bác sĩ, có 11 dấu hiệu báo hiệu một người đang bước vào “những giây phút cuối đời”. Vậy những cơ quan nào vẫn tiếp tục duy trì hoạt động cho đến tận giây phút cuối cùng, ngay cả khi mọi chức năng cơ thể dần đình trệ? Bà Okayama đã chia sẻ điều này trong bài viết đăng trên tờ President Online trích từ cuốn sách của bà, do Nhà xuất bản Discover Twenty-One phát hành.
Chuyên gia cho biết cơ thể con người sẽ trải qua những trạng thái biến đổi sinh lý đặc trưng trước khi nhắm mắt xuôi tay. Là bác sĩ đồng hành cùng bệnh nhân ở giai đoạn cuối, bà thường sử dụng những ghi chép chuyên môn để giải thích tình trạng của người bệnh cho gia quyến, giúp họ chuẩn bị tâm lý và tránh rơi vào trạng thái hoảng loạn, sợ hãi hay lo âu quá mức. Những thay đổi này không nhất thiết xảy ra ở mọi người và trình tự có thể khác nhau nhưng là những dấu hiệu phổ biến nhất.
Bà Okayama cho hay một trong những dấu hiệu đầu tiên thường xuất hiện trước khi một người qua đời là chán ăn hoặc ăn uống kém đi đáng kể. Khi một người gần như không còn ăn uống được gì, đó thường là tín hiệu cho thấy sự sống chỉ còn tính bằng ngày.
Tiếp đó, giọng nói của họ sẽ dần mất đi năng lượng và độ vang, đôi khi chỉ còn là những tiếng thào thào, báo hiệu thời gian còn lại thậm chí chỉ có thể tính bằng giờ. Trong giai đoạn này, người bệnh thường rơi vào trạng thái ngủ thiếp đi và thường thức giấc giữa chừng.
Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là thính giác của họ còn rất nhạy bén, vẫn có thể nghe thấy mọi chuyện ngay cả khi trông như đang ngủ sâu, vì vậy gia đình nên tránh nói những điều có thể gây đau lòng.
Về mặt nhận thức, người bệnh dễ bị nhầm lẫn về không gian, thời gian, thậm chí không nhận ra người thân. Đôi khi họ có thể la hét hoặc có những hành động bất thường như cởi đồ do rơi vào trạng thái mê sảng, lúc này cần có sự can thiệp y tế để hỗ trợ.
Về mặt thể chất, phần thân dưới và mu bàn tay của người bệnh có thể xuất hiện tình trạng phù nề, đôi khi có thể được xoa dịu bằng cách massage nhẹ nhàng, chậm rãi. Hiện tượng phù nề thường có xu hướng trầm trọng hơn sau khi bệnh nhân được truyền dịch.
Bên cạnh đó, hơi thở cũng trở nên nặng nề hơn với những tiếng lọc xọc do nước bọt hoặc nước dãi tích tụ trong cổ họng. Nếu bệnh nhân đang được truyền dịch tĩnh mạch, lượng dịch tiết này có thể tăng lên, làm cho tình trạng khó chịu trở nên trầm trọng hơn.
Đồng thời, bàn tay và bàn chân sẽ dần trở nên lạnh và nhợt nhạt do cơ thể ưu tiên đưa máu về các cơ quan nội tạng quan trọng để duy trì sự sống cuối cùng, dẫn đến tình trạng mất nước và giảm thiểu (hoặc mất hẳn) lượng nước tiểu. Cơn sốt cũng có thể xuất hiện trong giai đoạn này và thường không đáp ứng với các loại thuốc hạ sốt thông thường.
Càng gần thời khắc cuối cùng, nhịp thở của người bệnh càng trở nên bất ổn. Có thể xuất hiện kiểu thở Cheyne-Stokes, trong đó nhịp thở chậm dần rồi ngưng hẳn khoảng 30 giây trước khi bắt đầu lại dồn dập. Sau đó là kiểu “thở cơ hàm” (mandibular breathing), dấu hiệu cận tử rõ rệt nhất, khi người bệnh há miệng thở dốc, hàm dưới chuyển động lên xuống. Đây là phản ứng sinh lý tự nhiên diễn ra vài giờ trước khi ra đi.
Khi cái chết thực sự đến, việc xác định “hơi thở cuối cùng” đôi khi khó khăn ngay cả với các chuyên gia y tế nếu không có máy điện tâm đồ (EGC) hỗ trợ. Sau khi tim ngừng đập, máy móc có thể vẫn hiển thị những dạng sóng điện học nhưng đó không phải là dấu hiệu của sự hồi sinh. Một số hiện tượng tự nhiên khác như bài tiết không tự chủ hoặc những âm thanh phát ra khi dịch chuyển thi thể do không khí thoát ra từ phổi cũng có thể xảy ra.
Dù cơ thể có trải qua bao nhiêu biến đổi về mặt sinh lý (như tim ngừng đập, hơi thở lọc xọc hay mất ý thức), thì vẫn có một thứ không hề thay đổi, đó chính là khả năng nghe của người bệnh. Điều này ngụ ý người bệnh vẫn có thể nghe thấy lời nói của người thân ngay cả khi họ có vẻ như đã hôn mê hoặc sắp ra đi.
Nhận định này đồng nhất với nghiên cứu của Đại học British Columbia (Canada) công bố trên tạp chí khoa học Scientific Reports năm 2020. Nghiên cứu sử dụng điện não đồ chứng minh não bộ của bệnh nhân vô thức vẫn ghi nhận phản ứng với âm thanh trong những giờ cuối đời, tương đương với não của người khỏe mạnh.
Vì vậy, thay vì hoảng loạn gọi bác sĩ ngay lập tức khi thấy người thân ngừng thở, gia đình nên dành những khoảnh khắc tĩnh lặng đó để trò chuyện và gửi gắm những lời yêu thương cuối cùng, bởi tiếng nói của những người quen thuộc chính là sự an ủi lớn nhất đối với họ trong hành trình đi về cõi vĩnh hằng.
Bác sĩ Phạm Ánh Ngân, Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh – Cơ sở 3, cho biết trên hành trình điều trị các bệnh lý mạn tính đau đớn, bà thấy nhiều người dễ tin vào những cam kết "có cánh" như trị dứt điểm, khỏi hoàn toàn hay những video diễn viên đóng giả bác sĩ quảng cáo bán thuốc. Tuy nhiên, đằng sau sự giảm đau tức thời là những cái bẫy chết người.
Đầu tiên, người bệnh cần tỉnh táo, "biết tên bệnh không có nghĩa là tự chữa được". Những cơn đau ở cơ xương khớp, những rối loạn chức năng trong các bệnh lý gan thận, chuyển hóa như đái tháo đường, béo phì không tương đồng với các bệnh lý được nhắc trên quảng cáo thuốc.
Nhiều cơ sở đánh vào tâm lý quen thuộc của người tiêu dùng, liệt kê các tên bệnh trong nhóm bệnh lý chung, hoặc liệt kê triệu chứng dễ gặp như đau nhức, ngứa,... khiến người tiêu dùng đồng cảm và bỏ tiền ra mua.
Trường hợp gọi đúng tên bệnh đã được chẩn đoán như "thoái hóa khớp", "viêm khớp gút", "đái tháo đường" thì bệnh trạng của từng người sẽ khác nhau, cần phối hợp với bác sĩ để điều trị.
"Không một loại thuốc gia truyền bán tràn lan nào có thể bao trùm mọi cơ địa", bác sĩ nói.
Khảo sát năm 2023 của Viện Dinh dưỡng và Y học Dự phòng cho thấy 47% người cao tuổi ở nông thôn từng sử dụng thuốc xương khớp không rõ nguồn gốc qua lời truyền miệng. Con số này đã tăng 15% so với năm 2020. Niềm tin đặt sai chỗ vào các quảng cáo bán thuốc đang buộc nhiều gia đình phải trả giá bằng tình trạng suy thận, hoại tử xương và thậm chí là tính mạng của chính người thân.
Bác sĩ Ngân giải thích nguyên nhân đằng sau thực trạng này xuất phát từ tâm lý khao khát hết bệnh của người mắc bệnh mạn tính. Các cơ sở kinh doanh lậu nắm bắt rất rõ điểm yếu này. Họ liệt kê hàng loạt triệu chứng phổ biến như đau nhức hay ngứa ngáy để tạo sự đồng cảm. Người tiêu dùng khi thấy đúng nỗi đau của mình sẽ dễ dàng mở ví.
Tuy nhiên, việc nhận biết triệu chứng không đồng nghĩa với khả năng tự điều trị. Ngay cả khi người bệnh được chẩn đoán chính xác mắc thoái hóa khớp, gút hay đái tháo đường, thể trạng mỗi cá nhân luôn đòi hỏi một phác đồ y khoa riêng biệt.
Không một loại thuốc gia truyền sản xuất đại trà nào có thể phù hợp với mọi cơ địa. Thêm vào đó, khái niệm trị dứt điểm sau một đêm đối với bệnh mạn tính là một điều không tưởng. Khác với các bệnh cấp tính như viêm ruột thừa, mục tiêu điều trị bệnh cơ xương khớp hay rối loạn chuyển hóa là thuyên giảm triệu chứng và hạn chế các đợt bùng phát.
Đằng sau cảm giác hết đau thần kỳ là một cái bẫy tàn phá sức khỏe nghiêm trọng. Giám định dược phẩm tại các Trung tâm Kiểm nghiệm trong 5 năm qua phát hiện nhiều mẫu thuốc gia truyền chứa trộn tân dược như Corticoid, NSAIDs, Paracetamol liều cao. Các nhà nghiên cứu cũng tìm thấy kim loại nặng gồm chì, thủy ngân, asen.
Một số sản phẩm bào chế từ thảo dược nhưng quy trình phơi sấy bẩn đã sinh ra aflatoxin, một chất gây ung thư gan. Bệnh nhân khi uống vào sẽ ăn ngon, tăng cân và hết đau nhanh chóng, nhưng bác sĩ Ngân gọi đây là trạng thái khỏe giả.
Corticoid lạm dụng sẽ gây loãng xương trầm trọng, làm cột sống và khớp hông giòn gãy. Nhiều người đối mặt với suy thận, loét dạ dày, tăng huyết áp hoặc suy tuyến thượng thận, dẫn đến suy kiệt hoàn toàn nếu ngừng thuốc.
Để tự bảo vệ mình, bác sĩ khuyên người dân cần chủ động truy cập trang web của Cục Quản lý Dược để tra cứu số đăng ký pháp lý của sản phẩm. Thuốc giả hoặc thuốc lậu thường in mờ nhòe, thiếu ngày sản xuất, không có nhãn tiếng Việt và núp bóng dưới mác hàng xách tay bán qua mạng.
Cơ quan chức năng cần tăng cường giám sát để ngăn chặn những đối tượng buôn bán thuốc lậu. Về phần người bệnh, sự tỉnh táo trước những diễn viên đóng giả bác sĩ trên mạng xã hội là rào chắn đầu tiên bảo vệ sức khỏe.
"Đừng đợi đến khi da mỏng đi, cơ thể bầm tím, teo cơ hay mặt phù giữ nước mới nhận ra sai lầm thì mọi can thiệp y tế đều đã trở nên quá muộn", bác sĩ nói.
Tình yêu với nghề điều dưỡng trong chị Giang Thanh lớn dần qua những buổi thực tập tại bệnh viện, qua những lần trực tiếp chăm sóc bệnh nhân. Chị nhận ra mình không chỉ hợp với việc chăm sóc y tế mà còn có một sợi dây liên kết tinh thần đặc biệt với trẻ con.
"Làm nghề này nhiều khi không nhớ nổi mình đã thức bao nhiêu đêm, nhưng lại nhớ rất rõ nụ cười của những em bé ngày xuất viện. Thấy bé cười là động lực giúp tôi theo nghề hơn 30 năm", chị Thanh chia sẻ.
Trước khi đến với vai trò điều dưỡng trưởng tại Bệnh viện Phương Nam, chị Thanh đã có 15 năm làm việc tại một bệnh viện công ở khoa bệnh nặng. Đó là quãng thời gian chị chứng kiến những em bé đứng giữa ranh giới sống chết, thấu hiểu nỗi đau và cả gánh nặng tài chính đè nặng lên vai những bậc làm cha, mẹ.
Kinh nghiệm dày dặn giúp chị có một "siêu năng lực"chẩn đoán tình trạng bệnh nhi qua nét mặt người mẹ. Với chị, điều dưỡng nhi không chỉ là chăm sóc đứa trẻ, mà còn là chăm sóc tinh thần cho cả gia đình.
"Vô thăm bệnh, chỉ cần nhìn nét mặt người mẹ thôi là chị đoán được sức khỏe đứa bé. Gương mặt tươi tắn là chắc chắn đứa bé khỏe. Còn nếu mẹ đang căng thẳng, nghĩa là em bé chưa bớt bệnh đâu”, chị kể.
Theo điều dưỡng Nguyễn Thế Giang Thanh, nhiều người vẫn nghĩ công việc của điều dưỡng nhi chỉ xoay quanh chuyện tiêm thuốc, truyền dịch. Nhưng thực tế, phía sau cánh cửa phòng bệnh là một guồng công việc dày đặc và áp lực kéo dài suốt ca trực. Mỗi ngày làm việc của điều dưỡng bắt đầu từ rất sớm bằng việc kiểm tra toàn bộ máy móc, thuốc men, vật tư y tế để bảo đảm mọi thứ luôn trong trạng thái sẵn sàng cấp cứu. Từ máy thở, monitor theo dõi, xe tiêm điện cho đến các số thuốc trong tủ trực đều phải được kiểm đếm cẩn thận.
“Chỉ cần có một ca cấp cứu xảy ra là chúng tôi phải trong tư thế sẵn sàng. Không ai được phép chủ quan”, chị Thanh nói.
Chị nhớ lại có những ca sinh non chỉ 30 tuần tuổi, nặng vỏn vẹn 1,2 kg. Đó là một hành trình "giành giật sự sống" kiên trì suốt 2 tháng trời để đưa bé chạm mốc 3 kg - một kỳ tích của cả đội ngũ y bác sĩ và gia đình.
Sau phần bàn giao giữa các ca trực là hàng loạt công việc nối tiếp nhau: tiếp nhận bệnh nhi mới, chăm sóc bệnh nhi đang điều trị, chuẩn bị trước và sau mổ, thực hiện y lệnh, hỗ trợ ăn uống, vệ sinh, theo dõi dấu hiệu sinh tồn…
Nhưng điều khiến điều dưỡng nhi áp lực nhất đôi khi không nằm ở chuyên môn, mà là sự hoảng loạn của người nhà khi con bệnh. Có những em bé chưa biết hợp tác, hay những người mẹ lần đầu có con nên hoảng loạn khi thấy con sốt cao. Những lúc ấy, người điều dưỡng phải là điểm tựa bình tĩnh nhất, vừa thực hiện đúng phác đồ, vừa là người trấn an tâm lý cho phụ huynh.
Hiện tại, với vai trò quản lý hơn 170 nhân sự (bao gồm điều dưỡng, hộ sinh, thư ký khoa và hộ lý), chị Thanh là người "giữ lửa" và định hướng lộ trình phát triển cho đội ngũ đảm bảo chất lượng chăm sóc bệnh nhân lên hàng đầu.
Chị Thanh và các đồng nghiệp đang nỗ lực triển khai "văn hóa tử tế" trong chăm sóc bệnh nhân. Đây là triết lý phụng sự từ tâm, lấy người bệnh làm trung tâm, chăm sóc với sự thấu cảm, tận tâm, trách nhiệm, tôn trọng, thân thiện và tích cực, là giá trị đặc trưng, đồng bộ trên toàn hệ thống y tế Phương Châu nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ, kết hợp giữa kỹ thuật y tế chuyên sâu và chăm sóc người bệnh toàn diện.
Chị trăn trở khi xã hội vẫn chưa nhìn nhận đúng về vai trò của điều dưỡng. Với chị, điều dưỡng là những người chủ động theo dõi sát nhất tình trạng của bệnh nhân, là người đầu tiên nhận biết dấu hiệu cảnh báo sớm để chủ động đề xuất những hành động can thiệp. Họ cũng là cầu nối quan trọng giữa bác sĩ với người bệnh. Việc điều dưỡng được trao quyền sử dụng liều thuốc cấp cứu đầu tiên trong thời gian chờ bác sĩ chính là cách để tận dụng "thời gian vàng", mang lại cơ hội sống cao nhất cho bệnh nhân.
“Điều dưỡng của chúng ta. Tương lai của chúng ta. Trao quyền cho điều dưỡng để cứu sống người bệnh. Tôi rất ấn tượng với thông điệp của Hội đồng Điều dưỡng Quốc tế năm nay”, chị Thanh chia sẻ.
Sau hơn 30 năm làm nghề, trải qua biết bao đêm trực trắng đêm, những áp lực quay cuồng, chị Giang Thanh vẫn chọn ở lại với Khoa Nhi. Bởi lẽ, với chị Thanh, điều dưỡng không chỉ là một công việc kiếm sống, mà là một hành trình của sự thấu cảm, nơi mỗi nụ cười của trẻ thơ, sự an tâm của người bệnh và gia đình chính là phần thưởng lớn lao nhất mà không danh hiệu nào có thể thay thế được.
Cụ thể, theo thông tư của Bộ Y tế, danh mục bệnh phải sử dụng vắc xin, sinh phẩm trong tiêm chủng bắt buộc gồm 14 nhóm bệnh: bệnh viêm gan vi rút B; bệnh lao; bệnh bạch hầu; bệnh ho gà; bệnh uốn ván; bệnh bại liệt; bệnh do Haemophilus influenzae tuýp b; bệnh sởi; bệnh rubella; bệnh viêm não Nhật Bản; bệnh tiêu chảy do vi rút Rota; bệnh do phế cầu; bệnh do vi rút HPV (Human Papilloma vi rút) ở người; bệnh khác theo quy định của Bộ trưởng Bộ Y tế.
So với danh mục hiện nay, danh mục mới bổ sung thêm vắc xin HPV và các bệnh khác theo quy định của Bộ Y tế.
Bên cạnh đó, thông tư cũng quy định danh mục 11 bệnh phải sử dụng vắc xin sinh phẩm bắt buộc trong tiêm chủng chống dịch bao gồm: bệnh bạch hầu; bệnh bại liệt; bệnh ho gà; bệnh rubella; bệnh sởi; bệnh tả; bệnh viêm não Nhật Bản; bệnh dại; bệnh cúm; bệnh COVID-19; các bệnh truyền nhiễm khác theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế thế giới và được Bộ trưởng Bộ Y tế quyết định.
Trước đó, tại Nghị quyết 104/NQ-CP năm 2022 về lộ trình tăng số lượng vắc xin trong Chương trình tiêm chủng mở rộng giai đoạn 2021-2030, Chính phủ đã xác định lộ trình đưa vắc xin HPV vào chương trình từ năm 2026.
Theo lộ trình này, vắc xin Rota được triển khai từ năm 2022, vắc xin phế cầu từ năm 2025, vắc xin HPV từ năm 2026 và vắc xin cúm mùa dự kiến từ năm 2030.
Đối tượng dự kiến được tiêm miễn phí vắc xin HPV là trẻ em gái 11 tuổi. Các quy định cụ thể về độ tuổi, giới tính, số mũi tiêm và phạm vi triển khai vẫn sẽ được hướng dẫn chi tiết trong thời gian tới.
Theo các chuyên gia, HPV là bệnh lây truyền qua đường tình dục phổ biến hàng đầu hiện nay. Có nhiều chủng HPV khác nhau, trong đó một số chủng nguy cơ cao như HPV 16 và HPV 18 có thể gây ung thư cổ tử cung.
Theo thông tư, nội dung quản lý đối tượng tiêm chủng bao gồm thông tin cá nhân của đối tượng tiêm chủng; của cha, mẹ hoặc người giám hộ hoặc người đại diện hợp pháp đối với trường hợp người được tiêm chủng là trẻ em, người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự và các thông tin khác khi cần thiết theo hướng dẫn chuyên môn của Cục Phòng bệnh.
Trạm y tế cấp xã phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan tại địa phương trong việc điều tra, lập và cập nhật danh sách các đối tượng thuộc diện tiêm chủng bắt buộc và thông báo cho đối tượng để tham gia tiêm chủng.
Cơ sở tiêm chủng cấp và điền số theo dõi tiêm chủng cá nhân; thống kê danh sách đối tượng tiêm chủng tại cơ sở và cập nhật đầy đủ, chính xác, kịp thời thông tin của đối tượng tiêm chủng lên Hệ thống quản lý thông tin tiêm chủng quốc gia bảo đảm không trùng lặp đối tượng tiêm chủng.
Đối tượng thuộc diện tiêm chủng tự nguyện, thông tư hướng dẫn cơ sở tiêm chủng cấp và điền số theo dõi tiêm chủng cá nhân; thống kê danh sách đối tượng tiêm chủng tại cơ sở và cập nhật đầy đủ, chính xác, kịp thời thông tin của đối tượng tiêm chủng lên Hệ thống quản lý thông tin tiêm chủng quốc gia bảo đảm không trùng lặp đối tượng tiêm chủng.
Đối với đối tượng tiêm chủng thuộc diện quản lý của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng thực hiện quản lý đối tượng theo hướng dẫn của cơ quan quản lý về y tế thuộc các bộ.
