Theo ông Nguyễn Văn Chín, Trưởng ban quản lý Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn, giếng đã hơn 500 năm tuổi, có trước khi xây dựng chùa. “Năm 1978, hạn hán khủng khiếp khiến hầu hết giếng trong vùng đều khô đáy nhưng giếng này vẫn đầy nước”, ông Chín kể.
Hơn 40 năm gắn bó với công tác bảo tồn Chùa Bà, ông Chín dành nhiều thời gian tìm hiểu lịch sử thương cảng Nước Mặn. Theo ông, khu vực Chùa Bà ngày nay là cảng thị Nước Mặn, thương cảng sầm uất, nơi từng diễn ra nhiều hoạt động buôn bán giữa các thương nhân trong và ngoài nước.
“Dưới đáy hồ nước trong khuôn viên chùa từng phát hiện những neo tàu biển cỡ lớn bị vùi sâu trong bùn cùng nhiều đoạn dây thừng lớn. Đến nay, mỗi khi đào móng nhà, người dân vẫn tìm thấy mảnh gốm sứ cổ và nhiều di vật liên quan đến hoạt động hàng hải, minh chứng nơi đây từng là một thương cảng sầm uất”, ông Chín nói
Theo các tư liệu lịch sử, thế kỷ II-XV, cư dân Chăm Pa sinh sống ở vùng cận biển Nước Mặn, biết đào giếng trên các cồn cát để tìm mạch nước ngọt.
Đến thế kỷ XVI, khi cộng đồng người Hoa đến định cư, Nước Mặn phát triển thành đầu mối giao thương quốc tế. Nguồn nước từ các giếng cổ được sử dụng để cung cấp cho thương thuyền trước những hải trình dài.
Từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XVIII, Nước Mặn là một trong những thương cảng lớn của xứ Đàng Trong, sánh cùng Hội An (Quảng Nam cũ), Thanh Hà (Huế) và Gia Định (TPHCM).
Đây không chỉ là nơi giao thương hàng hóa trong nước mà còn đón nhiều tàu buôn quốc tế đến trao đổi hàng hóa.
Đến giữa thế kỷ XVIII, khi cửa biển dần bồi lấp, tàu thuyền lớn không còn cập bến được, thương cảng Nước Mặn cũng suy tàn. Tuy nhiên, những giếng nước của người Chăm Pa xưa tồn tại gần như nguyên vẹn, trở thành chứng tích hiếm hoi của một thương cảng từng phồn thịnh bậc nhất Đàng Trong.
Ngoài giếng vuông trong khuôn viên Chùa Bà, khu vực Cảng thị Nước Mặn còn lưu giữ một số giếng cổ của người Chăm. Điều đặc biệt của những giếng này không chỉ nằm ở hình dáng vuông mà còn là chất lượng nguồn nước. Dù từng nằm ở cồn cát ven biển, nơi thường chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn, nước trong giếng vẫn trong, ngọt mát quanh năm.
Theo ông Chín, bí quyết nằm ở kỹ thuật khai thác mạch nước ngầm và xây dựng của người Chăm xưa. Khác với giếng thông thường, giếng vuông không đào quá sâu nhưng luôn có nguồn nước dồi dào.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Ngọc, nguyên Giám đốc Bảo tàng Bình Định (nay là Gia Lai), cho biết hệ thống giếng Chăm Pa ở Bình Định xưa, khu vực Trung Trung Bộ có cả giếng vuông và giếng tròn. Tuy nhiên, trong dân gian, người dân quen gọi chung là giếng vuông.
“Một số giếng được chỉnh sửa phần miệng để thuận tiện sử dụng nhưng cấu trúc vuông bên trong vẫn được giữ nguyên. Điều đáng chú ý là giếng khá nông nhưng nước chưa bao giờ cạn, kể cả trong những đợt nắng hạn gay gắt. Độ trong và vị ngọt của nước đã trở thành niềm tự hào của nhiều làng biển”, ông Ngọc cho biết.
Theo ông Ngọc, hệ thống giếng cổ không chỉ là công trình khai thác nước mà còn là di sản văn hóa của người Chăm Pa, kết tinh tri thức về địa mạch, kỹ thuật xây dựng và tín ngưỡng gắn với nguồn nước.
Chùa Bà Nước Mặn tọa lạc tại thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc, Gia Lai, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng 25km. Ngôi chùa được xây dựng thế kỷ XVI-XVII, trong giai đoạn cảng thị Nước Mặn phát triển hưng thịnh. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của người dân địa phương mà còn lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất này.
Năm 2010, Chùa Bà Nước Mặn được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Năm 2022, lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Người tham gia thử thách sẽ để một cục đá lạnh bên cạnh và bắt đầu ngồi vào bàn học cho đến khi cục đá tan hết. Trong suốt khoảng thời gian đó họ chỉ tập trung học và không quan tâm đến bất kỳ việc nào khác.
Người mới tham gia thường sẽ bắt đầu từ cục đá nhỏ vì thời gian tan sẽ nhanh hơn. Dần dà sẽ thay thành cục đá lớn hơn để thử thách sự tập trung và kiên trì của bản thân.
Giữa bối cảnh mà công nghệ và mạng xã hội dễ làm người ta phân tâm, nhiều bạn cho biết không dễ tập trung học, thậm chí học 10 phút là phải bấm điện thoại 5 phút mới chịu được.
Cho nên trào lưu này rèn cho người ta phải tập trung tối đa vào việc mình đang làm. Nhiều người còn hài hước bảo rằng có thể học cho đến khi tô bún bò, tô mì quảng hay bát cháo lòng "tan ra" để học xong có cái ăn luôn. Dù là hình thức nào thì thử thách này cũng mang lại những trải nghiệm thú vị.
Có khá nhiều bình luận được người ta để lại sau khi xem các video trải nghiệm thử thách này. "Tại sao lại có thể tập trung như vậy được nhỉ, mình chưa tìm được động lực để làm được như vậy, muốn học nhưng cơ thể chống lại mình, học tầm nửa tiếng là mình phải nằm dài ra để lướt điện thoại rồi mới học tiếp được", tài khoản Ngọc Hoa chia sẻ.
Tưởng dễ nhưng mà khó, ban đầu có nhiều người hào hứng tham gia thử thách vì nghĩ khá đơn giản. Tuy nhiên khi bước vào thật rồi có không ít người đã bỏ cuộc vì ngồi mòn mỏi mà đá "như hóa đá" mãi không chịu tan!
Nhiều người cũng tỏ ra thán phục khi các em nhỏ cũng tham gia thử thách. Dù tuổi còn nhỏ nhưng khi vào bàn học các em tập trung cao độ. "Thua cả một đứa nhỏ", nhiều tài khoản hài hước bình luận.
Dù biết chỉ là trào lưu, cũng không chắc kéo dài bao lâu, song trong một khoảnh khắc nào đó con người ta cũng đã biết kéo bản thân ra khỏi sự lười biếng, tạo động lực và lan tỏa tinh thần tích cực đến những người xung quanh.
Người đàn ông ở Thiệu Hưng, tỉnh Chiết Giang cho biết dù trúng giải độc đắc Grand Lotto từ tháng 3 nhưng đến nay các con ông vẫn chưa biết "nhà mình có nhiều tiền". Bản thân ông cũng không quá xúc động với khoản tiền lớn này. "Tôi không quá kích động, chỉ không ngờ vận may lớn như vậy lại đến với mình", ông Wu nói.
Ông có hai con, trong đó một con trai đang học trung học cơ sở, độ tuổi bắt đầu hình thành nhân cách và các giá trị sống. Ông dự định dùng số tiền trúng thưởng để cải thiện cuộc sống gia đình và chuẩn bị cho việc học tập của các con, nhưng trước mắt chưa tiết lộ thông tin này. "Tôi không muốn các con nghĩ rằng cuộc đời có thể đi đường tắt bằng cách trúng số độc đắc", ông nói.
Việc trì hoãn chia sẻ thông tin về tài sản với con cái không phải trường hợp hiếm gặp ở những gia đình bất ngờ có nguồn tiền lớn.
Trên chương trình radio tài chính The Ramsey Show (Mỹ), chuyên gia Dave Ramsey từng nhắc đến trường hợp một người đàn ông tên John trúng độc đắc 22 triệu USD nhưng quyết định giữ bí mật với hai con đang ở tuổi thiếu niên. "Tôi không muốn các con lớn lên với suy nghĩ chỉ chờ bố mẹ qua đời để được thừa kế tài sản", John nói.
Dave Ramsey cho rằng việc giữ bí mật trong giai đoạn đầu có thể giúp cha mẹ tránh để con cái hình thành tâm lý dựa dẫm vào tài sản sẵn có. Ông nhận định tiền bạc chỉ thực sự có ý nghĩa giáo dục khi đi kèm trách nhiệm và lao động.
Quan điểm tương tự được Robert Pagliarini, giám đốc công ty tư vấn quản lý tài sản Pacifica Wealth Advisors, bang California (Mỹ) đề cập trong nhiều bài viết.
Sau 20 năm làm việc với những người nhận khoản tiền lớn từ trúng số, thừa kế hoặc bán doanh nghiệp, ông cho rằng thách thức lớn nhất thường không nằm ở số tiền nhận được mà ở việc các thành viên trong gia đình chưa kịp thích nghi với hoàn cảnh mới.
Ông nói nhiều khách hàng lo ngại việc con cái tiếp cận tài sản quá sớm có thể làm giảm động lực phấn đấu. "Điều quan trọng không chỉ là để lại tiền, mà còn phải chuẩn bị cho con cách quản lý và sử dụng số tiền đó", Pagliarini cho biết.
Ông khuyến nghị các gia đình dành nhiều thời gian hơn để dạy con về giá trị của lao động, trách nhiệm tài chính và khả năng đưa ra quyết định. Việc chuẩn bị về nhận thức, theo ông, quan trọng không kém việc chuẩn bị về tài sản.
Với ông Wu, quyết định giữ kín khoản tiền thưởng khoảng một triệu USD xuất phát từ mong muốn các con tiếp tục tin rằng cuộc sống mình mong muốn phải được xây dựng bằng nỗ lực của chính bản thân.
Nằm trong vùng đệm Vườn Quốc gia (VQG) Phong Nha-Kẻ Bàng, xã Phong Nha, tỉnh Quảng Trị có diện tích đất rừng lớn với nguồn phấn hoa tự nhiên phong phú. Nắm bắt được thế mạnh này, người dân xung quanh đã phát triển nghề nuôi ong lấy mật, mang lại nguồn thu nhập chính cho các hộ gia đình.
Thời gian đầu, phần lớn các hộ nuôi theo kinh nghiệm truyền thống, quy mô nhỏ, mỗi hộ chỉ duy trì vài chục đàn ong, chủ yếu bán mật thô cho thương lái nên giá trị kinh tế chưa tương xứng với tiềm năng.
Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, Giám đốc HTX Nuôi ong lấy mật vùng đệm VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, để hỗ trợ nhau trong chăn nuôi và nâng cao chất lượng sản phẩm, những người nuôi ong trên địa bàn xã Phúc Trạch cũ (nay thuộc xã Phong Nha) đã liên kết thành lập HTX nuôi ong lấy mật vùng đệm VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.
Việc liên kết giúp các hộ tiếp cận kỹ thuật mới, kiểm soát chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng đầu ra. Tháng 10/2021, HTX Nuôi ong lấy mật vùng đệm Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng được thành lập với 18 thành viên, 180 đàn ong.
Sau khi đi vào hoạt động, HTX tập trung ứng dụng khoa học kỹ thuật, mở rộng đàn ong, thay ong chúa định kỳ, đưa các giống ong có năng suất cao vào nuôi, đồng thời chuẩn hóa quy trình khai thác mật. Nhờ đó, sản lượng mật của HTX tăng từ 1.440 lít năm 2021 lên hơn 3.000 lít năm 2025, tương đương khoảng 4,2 tấn mật.
Hiện HTX còn 14 thành viên, duy trì doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm. Hiện nghề nuôi ong tại vùng đệm VQG Phong Nha - Kẻ Bàng đang phát triển với 3 HTX, 1 tổ hợp tác cùng nhiều hộ dân tham gia.
Ông Nguyễn Tiến Dũng cho biết: "Mô hình này đã tạo thêm việc làm, tăng thu nhập cho người dân khu vực nông thôn, nhất là các hộ sống gần rừng và tận dụng được lợi thế từ hệ sinh thái tự nhiên. Nếu so với những nghề khác thì nuôi ong đỡ vất vả hơn, vốn bỏ ra ít và rủi ro cũng ít hơn. Tuy nhiên, nghề này cũng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm và sự kiên trì".
Theo người nuôi ong ở xã Phong Nha, ong là loài rất nhạy cảm với môi trường sống. Chỉ cần xuất hiện mùi thuốc bảo vệ thực vật, xăng dầu, sơn hoặc các loại hóa chất, đàn ong có thể bỏ tổ hoặc bay khỏi khu vực nuôi.
Vì vậy, người nuôi phải kiểm soát chặt môi trường, thường xuyên vệ sinh cầu ong, thay ong chúa mỗi năm một lần, bổ sung thức ăn vào mùa đông và theo dõi dịch bệnh. Các dụng cụ quay mật cũng được sử dụng riêng cho từng hộ nhằm hạn chế nguy cơ lây lan mầm bệnh giữa các đàn ong.
Mùa khai thác mật kéo dài từ tháng 2 đến tháng 7 âm lịch. Sau thời gian này, người nuôi ngừng khai thác để đàn ong phục hồi và tích lũy nguồn thức ăn cho vụ sau.
Bình quân mỗi đàn cho khoảng 1 lít mật mỗi lần quay, chu kỳ khai thác khoảng hai lần/tháng vào thời điểm hoa nở rộ. Điểm tạo nên sự khác biệt của mật ong Phong Nha đến từ môi trường nuôi ong đặc thù tại vùng đệm VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.
Với hệ sinh thái rừng nguyên sinh chiếm khoảng 92% diện tích, khu vực này có nguồn hoa và phấn hoa tự nhiên phong phú, tạo nguồn thức ăn đa dạng cho đàn ong. Ong lấy mật từ nhiều loài hoa rừng như bìm bìm, dâu da, hoa rượu, hoa nổ, bạch đàn... cùng các loại cây ăn quả như bưởi, nhãn, vải, xoài. Nhờ bố trí tổ ong gần rừng để ong hút được nhiều loại phấn hoa tự nhiên, tạo nên chất lượng đặc trưng cho mật ong. Theo đó, mật ong Phong Nha có màu vàng nhạt, hương thơm đặc trưng, không ngọt gắt như các loại mật khác.
Hiện nay, tất cả sản phẩm mật ong do các thành viên trong HTX sản xuất và lưu hành trên thị trường đều mang thương hiệu mật ong Phong Nha - Kẻ Bàng. HTX đã thực hiện việc đăng ký thương hiệu, nhãn mác hàng hóa, truy xuất nguồn gốc và đăng ký các chỉ tiêu chất lượng. Do đó, các sản phẩm mật ong của vùng Phong Nha sản xuất ra thành phẩm đều bảo đảm chất lượng về mật và an toàn vệ sinh thực phẩm bởi được quản lý chặt chẽ từ khâu khai thác đến khâu đóng chai.
Sản phẩm của HTX đã được cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ kiểm nghiệm, đạt chứng nhận OCOP 3 sao. Từ chỗ chủ yếu bán mật thô, sản phẩm hiện đã có bao bì, nhãn mác và mã truy xuất nguồn gốc.
Năm 2022, Sở Khoa học và Công nghệ triển khai xây dựng nhãn hiệu chứng nhận "Mật ong Phong Nha" trong khuôn khổ Chương trình phát triển tài sản trí tuệ quốc gia. Đến tháng 4/2026, Cục Sở hữu trí tuệ đã cấp văn bằng bảo hộ nhãn hiệu chứng nhận cho sản phẩm.
