Trên chính trường Mỹ, không ít phó tổng thống từng được xem là người kế nhiệm tự nhiên của tổng thống, nhưng cuối cùng lại thất bại khi bước vào cuộc đua giành Nhà Trắng. Với ông JD Vance, hồ sơ Iran có thể trở thành bước ngoặt quyết định liệu ông có thực sự trở thành người thừa kế chính trị của Tổng thống Donald Trump hay không.
Theo Reuters, ông Trump đã giao cho ông Vance vai trò dẫn dắt các cuộc đàm phán, nhằm triển khai thỏa thuận hòa bình tạm thời vừa đạt được giữa Mỹ và Iran sau gần 3 tháng xung đột. Đây được xem là nhiệm vụ đối ngoại quan trọng nhất mà ông Vance từng đảm nhận kể từ khi bước vào Nhà Trắng hồi đầu năm nay.
Thỏa thuận tạm thời được công bố hôm 18/6 mới chỉ giúp đình chỉ các hoạt động quân sự giữa hai bên. Những vấn đề cốt lõi nhất vẫn chưa được giải quyết, bao gồm chương trình hạt nhân của Iran, mạng lưới các lực lượng đồng minh của Tehran tại Trung Đông cũng như tương lai của eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ giao dịch trên toàn cầu.
Điều đó đồng nghĩa với việc 60 ngày đàm phán có thể quyết định không chỉ tương lai an ninh Trung Đông mà còn cả sự nghiệp chính trị của ông JD Vance.
“Bài kiểm tra” ở tầm chiến lược
Trước khi trở thành Phó Tổng thống, ông JD Vance chủ yếu được biết đến như một gương mặt đại diện cho thế hệ chính trị gia Cộng hòa mới nổi lên cùng phong trào “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Trump.
Từ các vấn đề nhập cư, thương mại, sản xuất công nghiệp đến chính sách kinh tế, ông Vance luôn thể hiện quan điểm bảo hộ mạnh mẽ và ưu tiên lợi ích trong nước. Tuy nhiên, ông chưa có nhiều cơ hội chứng minh năng lực trong các hồ sơ đối ngoại lớn.
Khác với Ngoại trưởng Marco Rubio hay nhiều nhân vật kỳ cựu khác trong chính quyền, ông Vance chưa có nhiều kinh nghiệm xử lý các cuộc khủng hoảng quốc tế phức tạp.
Chính vì vậy, việc ông Trump lựa chọn Phó Tổng thống Vance thay vì Ngoại trưởng Rubio làm gương mặt đại diện cho tiến trình đàm phán với Iran đã thu hút sự chú ý đặc biệt tại Washington.
Hãng tin Reuters dẫn lời Thượng nghị sĩ Lindsey Graham – một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn về chính sách đối ngoại trong đảng Cộng hòa – gọi ông Vance là “kiến trúc sư” của thỏa thuận hòa bình hiện nay và cho rằng chính ông nên là người trình bày bất kỳ thỏa thuận cuối cùng nào trước Thượng viện Mỹ.
Nhận xét này cho thấy vai trò của ông Vance không đơn thuần mang tính nghi thức mà đang ngày càng được đẩy lên vị trí trung tâm, trong một trong những hồ sơ đối ngoại quan trọng nhất của chính quyền Tổng thống Trump.
Gương mặt đại diện cho xu hướng mới của đảng Cộng hòa
Một trong những lý do khiến Phó Tổng thống Vance được lựa chọn có thể nằm ở chính quan điểm đối ngoại của ông.
Trong khi nhiều nhân vật Cộng hòa truyền thống ủng hộ lập trường cứng rắn hơn với Iran, ông Vance nhiều lần cảnh báo về nguy cơ Mỹ bị cuốn sâu hơn vào các cuộc xung đột tại Trung Đông.
Ông thuộc nhóm chính trị gia đang nổi lên trong đảng Cộng hòa với quan điểm hạn chế các cam kết quân sự kéo dài ở nước ngoài, tập trung nguồn lực cho cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc và ưu tiên các giải pháp ngoại giao nếu có thể.
Trong các cuộc phỏng vấn gần đây, ông Vance công khai phản đối việc mở rộng chiến dịch quân sự chống Iran, đồng thời nhấn mạnh rằng Washington cần tìm kiếm một lối thoát ngoại giao thay vì tiếp tục leo thang xung đột.
Quan điểm này phản ánh sự thay đổi đáng kể trong nội bộ đảng Cộng hòa so với giai đoạn đầu thế kỷ XXI, khi chính quyền cựu Tổng thống George W. Bush theo đuổi những chiến dịch quân sự quy mô lớn tại Afghanistan và Iraq.
Nói cách khác, hồ sơ Iran hiện nay không chỉ là phép thử đối với cá nhân ông Vance mà còn là phép thử đối với toàn bộ trường phái chính trị mà ông đại diện.
Bản thân Tổng thống Trump cũng thừa nhận đây là nhiệm vụ đầy rủi ro. Tại Hội nghị Thượng đỉnh G7 ở Pháp, ông Trump nói đùa rằng nếu tiến trình hòa bình thành công thì ông sẽ nhận công lao, còn nếu thất bại thì ông Vance có trách nhiệm. Dù chỉ là một câu nói mang tính hài hước, phát biểu này phản ánh thực tế rằng mọi kết quả của tiến trình đàm phán đều sẽ gắn chặt với hình ảnh chính trị của vị Phó Tổng thống Mỹ.
Nếu các cuộc thương lượng giúp duy trì hòa bình, hạn chế nguy cơ bùng phát xung đột mới và đạt được những nhượng bộ đáng kể từ Tehran, ông Vance có thể nổi lên như ứng viên hàng đầu của đảng Cộng hòa cho cuộc bầu cử năm 2028. Ngược lại, nếu thỏa thuận đổ vỡ và Trung Đông tiếp tục rơi vào bất ổn, đây có thể trở thành thất bại đối ngoại lớn đầu tiên trong sự nghiệp chính trị của ông.
Đáng chú ý, mọi việc đang diễn ra trong bối cảnh ông Vance vừa phát hành cuốn sách mới mang tên “Communion”, kể về hành trình cải đạo sang Công giáo của ông Trong nhiều cuộc phỏng vấn quảng bá sách, ông đồng thời phải trả lời các câu hỏi liên quan đến Iran, chính sách đối ngoại và tương lai chính trị cá nhân.
Sự giao thoa giữa chiến dịch quảng bá hình ảnh cá nhân và vai trò nhà đàm phán quốc tế khiến ông Vance trở thành một trong những nhân vật được theo dõi sát sao nhất tại Washington hiện nay.
Cuộc đua năm 2028 đã bắt đầu?
Mặc dù còn hơn 2 năm nữa mới tới cuộc bầu cử tổng thống Mỹ tiếp theo, giới quan sát chính trị nước này ngày càng xem ông Vance là một trong những ứng viên tiềm năng nhất của đảng Cộng hòa.
Tuy nhiên, ông không phải người duy nhất. Ngoại trưởng Marco Rubio, Thống đốc Florida Ron DeSantis hay một số gương mặt bảo thủ khác cũng được nhắc đến như những ứng viên có thể tranh cử vào năm 2028.
Trong bối cảnh đó, việc ông Trump trao cho Phó Tổng thống Vance vai trò trung tâm trong hồ sơ Iran được nhiều nhà phân tích xem như một cuộc “sát hạch thực chiến”, nhằm đánh giá năng lực lãnh đạo của người được coi là gương mặt tiêu biểu cho thế hệ hậu Trump.
Kết quả cuối cùng của tiến trình đàm phán vẫn còn là dấu hỏi lớn. Nhưng có một điều gần như chắc chắn: nếu hồ sơ Iran thành công, ông Vance sẽ bước ra khỏi cái bóng của Tổng thống Donald Trump, với tư cách một chính khách có khả năng xử lý những cuộc khủng hoảng quốc tế phức tạp. Còn nếu thất bại, đây có thể là bài học đắt giá đầu tiên trên con đường hướng tới Nhà Trắng.
Trong chính trị Mỹ, không phải ai cũng được trao cơ hội chứng minh năng lực ở cấp độ chiến lược từ rất sớm. Nhưng cũng hiếm có ai phải đối mặt với áp lực lớn như ông Vance vào thời điểm hiện nay.
Sự việc xảy ra ngày 15/5 khi trực thăng AH-64E Apache đáp xuống ruộng lúa ở thành phố Pyeongtaek thuộc tỉnh Gyeonggi, cách thủ đô Seoul khoảng 65 km về phía nam. Hai thành viên kíp lái không bị thương, sự việc không gây ra hỏa hoạn.
Hình ảnh do báo Stars and Stripes của Mỹ công bố cho thấy trực thăng vẫn nằm giữa ruộng lúa vào ngày 18/5. Đây là phi cơ thuộc biên chế Sư đoàn Bộ binh số 2 lục quân Mỹ, đóng quân tại căn cứ Humphreys. Có hai quân nhân làm nhiệm vụ canh gác trực thăng và họ từ chối đưa ra bình luận.
Thiếu tá Eileen Poole, phát ngôn viên Sư đoàn Bộ binh 2, cho biết chiếc Apache không bị hư hại và giới chức đang điều tra nguyên nhân dẫn đến sự cố. "Tình hình đã được kiểm soát nhờ sự phối hợp giữa chính quyền địa phương và quân đội", bà nói.
Quan chức Mỹ không cho biết phi công có phát tín hiệu khẩn nguy trước khi hạ cánh khẩn hay không, cũng như lý do khiến trực thăng phải đáp xuống ruộng lúa. Bà nhấn mạnh an toàn của quân nhân và cộng đồng địa phương là ưu tiên hàng đầu.
Hãng thông tấn Yonhap trước đó nói rằng động cơ máy bay có thể đã bị quá nhiệt và quá trình sửa chữa, di dời máy bay dự kiến kéo dài trong vòng 3 ngày.
Theo nhà sản xuất Boeing, trực thăng vũ trang đa nhiệm AH-64 Apache được sử dụng bởi lục quân Mỹ và 15 quốc gia khác. AH-64E là biến thể hiện đại nhất của Mỹ, từng được gọi là AH-64D Block III, được ứng dụng một số cải tiến về năng lực kết nối và phân phối thông tin, radar, cũng như trang bị động cơ mạnh hơn các mẫu cũ.
Giá xuất xưởng mỗi chiếc AH-64E khoảng 35 triệu USD. Nếu tính cả chi phí linh kiện, hỗ trợ kỹ thuật, vũ khí và huấn luyện vận hành, mỗi trực thăng AH-64E sẽ có giá lên tới 52-65 triệu USD.
"Tôi đã chỉ đạo quân đội duy trì phong tỏa và duy trì trạng thái sẵn sàng hành động trên mọi mặt. Tôi cũng sẽ gia hạn lệnh ngừng bắn cho đến khi họ gửi đề xuất đàm phán và các cuộc thảo luận kết thúc", Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21/4 thông báo trên Truth Social.
Ông nói quyết định này xuất phát từ đánh giá thực tế chính phủ Iran "đang chia rẽ nghiêm trọng". Lãnh đạo Mỹ cho biết Tư lệnh lục quân Pakistan Asim Munir và Thủ tướng Shehbaz Sharif đã đề nghị hoãn các đòn tấn công Iran "cho đến khi các lãnh đạo và đại diện Iran có thể đạt được đề xuất thống nhất".
Thông báo của ông Trump cho thấy quyết định gia hạn lệnh ngừng bắn lần này sẽ không có hạn chót, mà có thể kéo dài đến khi Iran chấp nhận đàm phán vòng hai và gửi đề xuất mới. Lệnh ngừng bắn ban đầu dự kiến hết hạn trong hôm nay sau hai tuần thực thi.
Động thái này đánh dấu sự thay đổi lập trường đột ngột từ Nhà Trắng. Chỉ vài giờ trước, ông Trump còn tuyên bố không muốn kéo dài lệnh ngừng bắn và cảnh báo thời gian dành cho Iran đang cạn dần trước khi Mỹ tiến hành các cuộc tấn công quy mô lớn vào hạ tầng nước này.
Thủ tướng Sharif đã gửi lời cảm ơn Tổng thống Trump trong thông điệp trên X, khẳng định Islamabad sẽ tiếp tục thúc đẩy các bên tìm kiếm thỏa thuận chấm dứt xung đột tại Trung Đông. "Tôi chân thành hy vọng cả hai phía sẽ tiếp tục thực thi lệnh ngừng bắn, đạt được một thỏa thuận hòa bình toàn diện trong vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad và chấm dứt vĩnh viễn xung đột", lãnh đạo Pakistan cho biết.
Trong khi đó, ông Mahdi Mohammadi, trợ lý của Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf, nghi ngờ tuyên bố gia hạn ngừng bắn từ Tổng thống Trump lại là "âm mưu câu giờ cho đòn đánh bất ngờ" và cho rằng giờ là lúc Iran cần giành thế chủ động.
"Phe đang thua không thể quyết định điều khoản đàm phán. Iran cần đáp trả quân sự với việc đối phương duy trì phong tỏa", ông nói.
Theo Hãng tin Reuters, thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran được công bố đầu tuần này đã thắp lên hy vọng rằng cuộc xung đột khiến hàng ngàn người thiệt mạng và làm rung chuyển nền kinh tế toàn cầu sẽ sớm khép lại.
Các quan chức của cả hai nước cho biết bản ghi nhớ (MOU) sẽ gia hạn thêm 60 ngày cho lệnh ngừng bắn mong manh đạt được hồi tháng 4, đồng thời mở lại eo biển Hormuz.
Ông Trump còn khẳng định Iran sẽ từ bỏ chương trình phát triển vũ khí hạt nhân, dù Tehran từ lâu nhấn mạnh chương trình hạt nhân của họ chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Tuy nhiên, nội dung cụ thể của thỏa thuận vẫn là một ẩn số. Đến nay văn bản đầy đủ chưa được công bố và cũng chưa được gửi tới Quốc hội Mỹ. Các nghị sĩ Đảng Dân chủ đã tỏ ra hoài nghi trước cam kết mới nhất của ông Trump về một thỏa thuận hòa bình.
“Chúng ta từng được thông báo hàng chục lần rằng cuộc chiến đã kết thúc, và chúng ta cũng từng thất vọng hàng chục lần” - lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Mỹ Chuck Schumer phát biểu khi mở phiên họp tại Thượng viện vào ngày 16-6.
Ông lưu ý: “Đã hai ngày kể từ khi ông Trump tuyên bố đạt được ‘sự thấu hiểu’ với Iran, nhưng đến giờ ông ấy vẫn chưa công bố bất kỳ chi tiết nào về việc thỏa thuận đó thực chất là gì”.
Ông Schumer kêu gọi chính quyền Tổng thống Trump tổ chức buổi họp kín để báo cáo cho “Nhóm 8 người” (Gang of Eight) - nhóm gồm các lãnh đạo Quốc hội và ủy ban tình báo, những người thường được cập nhật về các diễn biến an ninh quốc gia quan trọng.
Ông Schumer cho rằng toàn thể Quốc hội Mỹ cũng cần được cung cấp thông tin đầy đủ, đồng thời người dân Mỹ cũng phải được biết về nội dung thỏa thuận.
Cho đến nay, chưa có bất kỳ kế hoạch nào cho các cuộc họp như vậy được công bố.
Phát biểu trước báo giới tại Pháp ngày 16-6, Tổng thống Trump nói rằng trước đây ông chưa nghĩ đến việc trình MOU với Iran lên Quốc hội Mỹ để xem xét, nhưng nay ông sẵn sàng làm như vậy. “Tôi thích ý tưởng đó” - ông nói bên lề hội nghị thượng đỉnh nhóm G7.
Ông Trump cho biết mình muốn chờ đến sau lễ ký kết chính thức với Iran, dự kiến diễn ra vào ngày 19-6.
Về mặt pháp lý, ông Trump có thể buộc phải đưa Quốc hội Mỹ tham gia vào tiến trình xem xét thỏa thuận này.
Theo Đạo luật Xem xét thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 (được thông qua khi chính quyền Tổng thống Barack Obama hoàn tất thỏa thuận hạt nhân với Iran), mọi thỏa thuận tương tự đều phải được trình Quốc hội Mỹ xem xét trước khi nới lỏng lệnh trừng phạt.
Quy trình này đồng nghĩa với việc các nghị sĩ có thể tìm cách ngăn chặn hoặc sửa đổi một số điều khoản của thỏa thuận.
Trước đây, một số nghị sĩ Cộng hòa từng sẵn sàng đi ngược lại lập trường của Tổng thống Trump, bỏ phiếu cùng phe Dân chủ nhằm buộc ông Trump phải xin sự phê chuẩn của Quốc hội Mỹ đối với cuộc chiến với Iran, dù nỗ lực đó không thành công. Theo Hiến pháp Mỹ, quyền tuyên chiến thuộc về Quốc hội chứ không phải Tổng thống.
Nhiều nghị sĩ Đảng Cộng hòa cũng bày tỏ sự bức xúc tương tự như phe Dân chủ trước tình trạng thiếu thông tin.
Phát biểu trước báo giới ngày 16-6, Thượng nghị sĩ John Thune, lãnh đạo phe Cộng hòa tại Thượng viện, cho biết các thành viên trong đảng đang gây sức ép để ông Trump công bố văn bản MOU.
“Chúng tôi đang cố gắng có được nó” - ông nói, đồng thời thừa nhận việc một chính quyền không chia sẻ thông tin về diễn biến quan trọng như vậy ngay cả với chính đảng của mình là điều bất thường. “Từ khi tôi đảm nhiệm vị trí này đến nay, chúng tôi chưa từng gặp vấn đề như thế” - ông Thune nói.
