TP HCM dự kiến miễn vé 135 tuyến xe buýt từ tháng 5, nếu hoàn tất thủ tục và được thông qua sớm. Chính sách nhằm giảm chi phí đi lại, khuyến khích người dân sử dụng giao thông công cộng, qua đó hạn chế ùn tắc và ô nhiễm. Khi triển khai, đây sẽ là lần đầu toàn bộ người dân thành phố được đi xe buýt miễn phí.
Theo PGS-TS Nguyễn Hồng Quân, Viện trưởng Nghiên cứu Phát triển Kinh tế tuần hoàn (Đại học Quốc gia TP HCM), chủ trương này được đưa ra trong bối cảnh giá xăng dầu tăng cao, mang ý nghĩa an sinh lớn khi góp phần giảm chi phí đi lại cho người dân. Tuy vậy, ông cho rằng miễn phí chưa phải yếu tố quyết định để người dân bỏ xe máy, bởi nhiều năm nay giá vé xe buýt vốn thấp và không phải rào cản lớn nhất.
Dẫn kinh nghiệm trong và ngoài nước, ông Quân cho biết miễn vé thường giúp lượng khách tăng nhanh, có nơi thêm 20-30% ngay sau khi áp dụng. Tại TP HCM, các đợt miễn vé xe buýt và metro dịp lễ, Tết hoặc sự kiện lớn cũng ghi nhận lượng người sử dụng tăng mạnh. Tuy nhiên, để giữ chân hành khách lâu dài, yếu tố quan trọng nhất vẫn là chất lượng dịch vụ.
"Người dân chỉ gắn bó khi xe buýt thực sự thuận tiện, đúng giờ, an toàn và sạch sẽ", ông Quân nói.
TP HCM hiện có 180 tuyến xe buýt với hơn 2.400 xe, trong đó 135 tuyến nội tỉnh, chủ yếu hoạt động trên địa bàn cũ trước khi sáp nhập Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Dù giữ vai trò chủ lực của giao thông công cộng, thị phần xe buýt vẫn chưa đạt kỳ vọng.
Năm 2025, hệ thống phục vụ gần 97 triệu lượt khách, tăng so với năm trước, nhưng tỷ lệ người đi xe buýt chỉ đạt 1,6%, thấp xa mục tiêu 7,23%. Khoảng cách này cho thấy xe buýt chưa đủ sức hút, trong khi phương tiện cá nhân, nhất là xe máy, vẫn chiếm ưu thế áp đảo. TP HCM hiện quản lý gần 13 triệu xe, gồm hơn 1,4 triệu ôtô và gần 11,3 triệu xe máy - nhiều nhất cả nước.
Theo ông Quân, một trong những nguyên nhân chính là ùn tắc khiến xe buýt khó đảm bảo thời gian hành trình. Trong khi đó, mạng lưới nhiều năm qua dù mở rộng nhưng vẫn chủ yếu bám các trục chính, chưa đi sâu vào đường nhỏ, hẻm và khu dân cư mới. Điều này hạn chế khả năng tiếp cận, chưa đáp ứng cự ly đi bộ hợp lý 300-500 m theo khuyến nghị.
Tại khu trung tâm, bán kính đi bộ đến điểm đón gần nhất khoảng 100-300 m, nhưng nhiều nơi từ các hẻm có thể hơn một km; ở ngoại thành độ phủ còn hạn chế hơn. Với khoảng cách này, người dân có thể mất 15-30 phút đi bộ ra trạm. Nếu gặp ùn tắc, tổng hành trình có thể kéo dài 1-2 giờ. Trong khi đó, đi xe máy thường chỉ mất khoảng một nửa thời gian và linh hoạt hơn, khiến xe buýt khó cạnh tranh.
Ông Lê Trung Tính, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải hành khách TP HCM, cũng cho rằng trở ngại lớn nhất hiện nay là xe buýt thường xuyên trễ giờ do ùn tắc. Mỗi ngày, xe buýt phải chen trong dòng ôtô, xe máy dày đặc, khiến hành trình thiếu ổn định và giảm sức hút với hành khách.
Ông nhắc lại việc TP HCM từng triển khai làn riêng cho xe buýt trên đường Trần Hưng Đạo, nhưng mô hình sau đó dừng hoạt động. Theo ông, đây là bước lùi trong mục tiêu phát triển giao thông công cộng.
"Khi xe buýt không được ưu tiên trên đường, việc đảm bảo đúng giờ gần như bất khả thi với điều kiện giao thông TP HCM hiện nay", ông nói.
Ngoài hạ tầng, ông Tính cho rằng lựa chọn của hành khách còn phụ thuộc vào chất lượng đoàn xe và thái độ phục vụ. Dù vậy, ông đánh giá chất lượng xe buýt gần đây đã cải thiện rõ rệt nhờ đội xe mới, tỷ lệ xe điện tăng cao và ứng dụng công nghệ trong quản lý, vận hành.
PGS-TS Nguyễn Thị Bích Hằng, Đại học Giao thông Vận tải, cũng nhận định miễn phí xe buýt mới chỉ là một "điều kiện cần". Hiệu quả thực sự phụ thuộc vào các yếu tố nền tảng như chất lượng dịch vụ, độ phủ mạng lưới và khả năng kết nối.
Theo bà, đây là cơ hội để TP HCM tổng rà soát, nâng cấp toàn diện hệ thống vận tải công cộng. Trọng tâm là tái cấu trúc mạng lưới, tổ chức làn ưu tiên để cải thiện độ đúng giờ, đồng thời tăng kết nối giữa xe buýt với metro, xe đạp công cộng và các loại hình khác.
"Nếu sự chuẩn bị về hạ tầng và dịch vụ chưa đủ, tác động ban đầu có thể giảm rất nhanh, khó đạt mục tiêu đề ra", bà Hằng nói.
Sở Xây dựng TP HCM cho biết sẽ tiếp tục tái cấu trúc mạng lưới, phát triển các tuyến buýt nhỏ, xanh đi sâu vào khu dân cư, bảo đảm người dân tiếp cận trong bán kính đi bộ 300-500 m. Hệ thống cũng sẽ mở rộng các tuyến kết nối Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, sân bay Long Thành, nghiên cứu buýt đêm và mô hình vận tải theo nhu cầu.
Về lâu dài, thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 toàn bộ xe buýt chuyển sang điện và năng lượng xanh, đồng thời đầu tư thêm bến bãi, nhà chờ, lối đi bộ kết nối và bãi giữ xe trung chuyển.
Tuy nhiên, cả chuyên gia và nhà quản lý đều cho rằng các giải pháp kỹ thuật chỉ phát huy tối đa khi việc kiểm soát xe cá nhân được triển khai đồng bộ.
Theo PGS-TS Nguyễn Hồng Quân, bên cạnh mở rộng mạng lưới, xe buýt cần tăng kết nối với metro, xe đạp công cộng, đồng thời cải thiện hạ tầng đi bộ theo hướng xanh và thuận tiện. Chính sách cũng nên ưu tiên nhóm khó tự di chuyển như học sinh, người cao tuổi, người khuyết tật.
Ông dẫn kinh nghiệm từ Luxembourg - quốc gia đầu tiên miễn phí giao thông công cộng - cho thấy chính sách này không chỉ nhằm giảm ùn tắc, ô nhiễm mà còn bảo đảm quyền tiếp cận đi lại cho người thu nhập thấp. Theo ông, TP HCM cần áp dụng vé điện tử gắn định danh để hỗ trợ đúng nhóm cần ưu tiên, đồng thời có dữ liệu phục vụ đánh giá và điều chỉnh chính sách.
Tin Gốc: Vnexpress
