Hà Nội hiện là địa phương tập trung tiềm lực khoa học công nghệ lớn của cả nước, với khoảng 2.300 tổ chức khoa học và công nghệ, 221 doanh nghiệp khoa học công nghệ, 14 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia và hơn 65% nhà khoa học đầu ngành.
Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy, tiềm lực lớn chưa đồng nghĩa với kết quả chuyển hóa tương xứng. Không ít nghiên cứu vẫn khó đi đến sản phẩm, công nghệ hoặc giải pháp cụ thể phục vụ phát triển đô thị.
Một trong những nguyên nhân được chỉ ra là hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm, ươm tạo, chuyển giao công nghệ còn thiếu đồng bộ. Liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp chưa đủ chặt chẽ. Việc huy động nguồn lực xã hội cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế.
Đặc biệt, thành phố thiếu cơ chế đủ mạnh để lựa chọn nhiệm vụ trọng điểm, giao cho đúng chủ thể có năng lực, khoán theo kết quả và thu hút chuyên gia giỏi.
4 nghị quyết giải điểm nghẽn khoa học công nghệ
Tại kỳ họp chuyên đề đầu tháng 6, HĐND TP Hà Nội đã thông qua 4 nghị quyết nhằm cụ thể hóa Luật Thủ đô, tạo hành lang chính sách mới cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Trong đó, Nghị quyết số 24 quy định một số chính sách thúc đẩy nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và chuyển giao công nghệ. Điểm đáng chú ý là cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ, khoán kinh phí theo kết quả, sản phẩm; chính sách đối với chuyên gia, nhà khoa học và hỗ trợ chuyển giao công nghệ.
Với nhiệm vụ trọng điểm, thành phố có thể hỗ trợ tối đa 100% kinh phí mua sắm, thuê, vận hành máy móc, thiết bị. Phần kinh phí khoán chi chưa sử dụng hết sau khi hoàn thành nhiệm vụ không bị thu hồi. Đây được xem là điểm mới nhằm giảm tâm lý “làm đúng quy trình hơn làm ra sản phẩm”.
Nghị quyết số 25 tập trung vào phát triển hạ tầng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thành phố sẽ hỗ trợ từ 30% đến 100% chi phí đầu tư, nâng cấp, vận hành trong 3 năm đầu đối với một số loại hạ tầng dùng chung.
Cơ chế này hướng tới việc hình thành các phòng thí nghiệm, trung tâm R&D, cơ sở thử nghiệm, cơ sở ươm tạo, sàn giao dịch công nghệ và nền tảng số dùng chung. Qua đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa, startup, viện, trường có thể tiếp cận thiết bị, dịch vụ thử nghiệm, kiểm định mà không phải tự đầu tư hạ tầng lớn.
Nghị quyết số 26 về thử nghiệm có kiểm soát, hay còn gọi là sandbox. Đây là cơ chế cho phép Hà Nội thử nghiệm công nghệ, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện nhất định.
Cơ chế sandbox được kỳ vọng đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhiều công nghệ mới xuất hiện nhanh hơn tốc độ điều chỉnh của pháp luật. Với quy định này, thành phố có thể kiểm chứng hiệu quả, nhận diện rủi ro trước khi nhân rộng.
Theo Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội, dự án thử nghiệm đạt hiệu quả có thể được xem xét ưu tiên mua sắm, đặt hàng, giao nhiệm vụ, đầu tư từ ngân sách thành phố hoặc hỗ trợ phát triển thị trường.
Gần đây, Công ty cổ phần Phenikaa-X đã đề xuất Hà Nội cho phép triển khai sandbox đối với 4 dòng phương tiện tự hành gồm xe buýt mini, robotaxi, xe quét đường và robot giao hàng tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc và khuôn viên Đại học Quốc gia Hà Nội.
Đây là ví dụ cho thấy nhu cầu thử nghiệm công nghệ mới trong môi trường thực tế đang ngày càng rõ nét.
Nghị quyết số 27 quy định một số nội dung và định mức chi quản lý hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có sử dụng ngân sách nhà nước. Quy định này tạo căn cứ để lập dự toán, quản lý, sử dụng và quyết toán kinh phí cho các hoạt động như hội đồng, tư vấn, thẩm định, đánh giá, thuê chuyên gia.
Theo tính toán, nhu cầu kinh phí dự kiến khoảng 64,9 tỷ đồng mỗi năm, trong đó ngân sách cấp thành phố khoảng 50,3 tỷ đồng, ngân sách cấp xã khoảng 14,6 tỷ đồng.
Điểm chung của 4 nghị quyết là chuyển cách tiếp cận từ quản lý theo thủ tục sang quản lý theo kết quả. Thay vì chỉ dừng ở nghiên cứu, chính sách mới đặt mục tiêu đưa kết quả khoa học công nghệ vào giải quyết các bài toán cụ thể của Thủ đô.
Nếu được triển khai hiệu quả, các cơ chế đặc thù này có thể giúp Hà Nội thu hẹp khoảng cách giữa tiềm lực nghiên cứu và năng lực ứng dụng, đồng thời tạo thêm không gian cho doanh nghiệp, viện, trường và chuyên gia tham gia vào các nhiệm vụ phát triển thành phố.
Một loài cá chỉ gồm toàn con cái, sinh sản mà không cần “trộn” gen từ con đực, về lý thuyết khó có thể tồn tại lâu dài. Thế nhưng, cá molly Amazon (Poecilia formosa) lại làm điều ngược lại: chúng đã duy trì quần thể ổn định suốt khoảng 100.000 năm.
Loài cá này sinh sản theo cơ chế đặc biệt gọi là “gynogenesis”, một dạng sinh sản đơn tính cái. Dù vẫn cần giao phối với cá đực thuộc loài khác để kích hoạt quá trình sinh sản, nhưng phần ADN của con đực không được truyền lại. Con non sinh ra gần như là bản sao của cá mẹ.
Cách sinh sản này giúp cá molly Amazon nhân số lượng nhanh chóng mà không phụ thuộc vào việc tìm kiếm bạn tình cùng loài. Tuy nhiên, chính cơ chế đó lại đặt ra một vấn đề lớn.
Trong sinh học tiến hóa, sinh sản vô tính thường bị coi là “con dao hai lưỡi”. Không có sự trao đổi và tái tổ hợp gen như ở sinh sản hữu tính, các đột biến có hại sẽ dần tích tụ qua từng thế hệ. Theo nhiều mô hình, một loài như vậy thường chỉ tồn tại tối đa khoảng 10.000 năm trước khi suy yếu và biến mất.
Điều khiến giới khoa học bối rối là cá molly Amazon không đi theo kịch bản này. Dù không có sự pha trộn di truyền từ hai cá thể, chúng vẫn duy trì được sự ổn định về mặt di truyền trong thời gian dài gấp nhiều lần dự đoán.
Nghịch lý ấy đã tồn tại suốt nhiều thập kỷ, cho đến khi các nghiên cứu di truyền gần đây bắt đầu hé lộ cơ chế giúp loài cá “toàn con cái” này tránh được cái kết tưởng chừng không thể tránh khỏi.
“Tự dọn dẹp” gen để không tuyệt chủng
Lời giải cho nghịch lý tồn tại của cá molly Amazon đến từ một cơ chế di truyền ít được chú ý: “chuyển đổi gen”. Nghiên cứu mới cho thấy, loài cá này có khả năng chủ động sửa chữa hoặc loại bỏ những đoạn ADN bị lỗi, thay vì để chúng tích lũy qua nhiều thế hệ.
Cụ thể, khi xuất hiện đột biến có hại, một đoạn ADN trên nhiễm sắc thể sẽ được thay thế bằng bản sao “lành” từ nhiễm sắc thể tương ứng. Quá trình này giúp làm sạch bộ gen, hạn chế sự tích tụ sai sót di truyền, nguyên nhân chính khiến nhiều loài sinh sản vô tính suy yếu theo thời gian.
Điểm đáng chú ý là cơ chế này ở cá molly Amazon hoạt động gần giống với quá trình tái tổ hợp gen ở sinh sản hữu tính. Dù không có sự kết hợp giữa ADN của bố và mẹ, loài cá này vẫn tạo ra mức độ đa dạng di truyền nhất định, đủ để chọn lọc tự nhiên tiếp tục phát huy vai trò.
Nói cách khác, chúng không “đứng yên” về mặt di truyền như nhiều giả thuyết trước đây, mà vẫn có khả năng tự điều chỉnh để thích nghi với môi trường.
Các nhà khoa học cho biết, tần suất xuất hiện đột biến ở cá molly Amazon không thấp hơn các loài khác. Sự khác biệt nằm ở chỗ chúng xử lý những đột biến đó hiệu quả hơn, thay vì để chúng tích tụ và gây hại.
Phát hiện này không chỉ giúp giải thích vì sao loài cá toàn con cái có thể tồn tại suốt 100.000 năm, mà còn mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới. Việc hiểu rõ cơ chế “tự sửa gen” có thể mang lại ứng dụng trong nông nghiệp, công nghệ sinh học, thậm chí cả y học.
Một trong những gợi ý đáng chú ý là trong nghiên cứu ung thư. Đây là căn bệnh liên quan đến sự nhân bản của các tế bào mang đột biến.
Nếu có thể kiểm soát hoặc loại bỏ đột biến theo cách tương tự cá molly Amazon, các nhà khoa học kỳ vọng có thể tìm ra hướng tiếp cận mới để làm chậm hoặc ngăn chặn sự phát triển của bệnh.
Hình ảnh bi thảm của sư tử cái khi bị con đực cắn chết
Việc sư tử đực tấn công và khiến con cái tử vong là hiện tượng hiếm gặp trong tự nhiên. Tuy nhiên, theo các chuyên gia về động vật, điều này đôi khi vẫn xảy ra vì nhiều nguyên nhân khác nhau.
Chẳng hạn, sau khi đánh bại đối thủ để giành vị trí đầu đàn, sư tử đực có thể tấn công những con cái từng gắn bó với con đực đầu đàn trước đó.
Ngoài ra, áp lực từ môi trường sống như mất lãnh thổ, khan hiếm thức ăn… cũng có thể khiến sư tử đực trở nên hung dữ bất thường, dẫn đến hành vi tấn công đồng loại.
Khoảnh khắc hiếm thấy khi gấu nâu giết chết gấu đen
Gấu nâu là loài động vật vượt trội gấu đen về kích thước cũng như mức độ hung dữ. Gấu nâu đôi khi giết chết gấu đen trong những khu vực mà môi trường sống của hai loài này chồng chéo nhau.
Gấu nâu có thể giết chết gấu đen để loại bỏ đối thủ cạnh tranh thức ăn, đặc biệt trong trường hợp nguồn thức ăn khan hiếm. Tuy nhiên, những vụ đụng độ giữa gấu nâu và gấu đen không thường xuyên xảy ra.
Linh miêu đuôi cộc tóm gọn cá sấu non
Linh miêu đuôi cộc đã liên tục tung những cú tát vào cá sấu non, khiến con mồi không có bất kỳ cơ hội nào để phản công, trước khi cắn chặt vào gáy của cá sấu để lôi vào rừng.
Tê giác hoang dã rượt đuổi, đánh nhau làm loạn đường phố
Nepal được đánh giá là quốc gia thành công trong quá trình bảo tồn tê giác một sừng lớn, loài tê giác duy nhất phân bố tại nước này. Tuy nhiên, quần thể tê giác tăng nhanh cũng kéo theo nguy cơ xung đột giữa động vật hoang dã và con người, đặc biệt tại các khu vực ven rừng, nơi ước tính có khoảng 300.000 người sinh sống.
Việc tê giác hoang dã xuất hiện trên đường phố ở Nepal đã không còn hiếm gặp. Trong khi một số cá thể tỏ ra ôn hòa, nhiều con khác lại rất hung hăng và sẵn sàng tấn công bất kỳ ai hoặc phương tiện mà chúng bắt gặp.
Đoạn video cho thấy tê giác hoang dã rượt đuổi, thậm chí đánh nhau ngay giữa đường phố tại Nepal, khiến nhiều người chứng kiến phải sốc.
Cá sấu suýt mất mạng vì định tấn công voi con
Voi con đang ngâm mình xuống vũng nước để thư giãn, thì bất ngờ một con cá sấu từ dưới nước lao lên định tấn công voi con. Voi mẹ ở gần khi quan sát thấy tình huống này đã lập tức lao đến, giẫm mạnh vào cá sấu.
Cá sấu may mắn thoát được cú giẫm của voi mẹ, nhanh chóng bỏ chạy khỏi vũng nước. Nếu bị voi giẫm trúng, cá sấu khó giữ được mạng sống.
Hươu cao cổ trong vườn thú suýt mất mạng vì bị kẹt đầu vào hàng rào
Không rõ bằng cách nào, con hươu cao cổ tinh nghịch trong vườn thú tại Bắc Kinh (Trung Quốc) đã chui đầu vào khoảng trống trên hàng rào chuồng nuôi của mình, khiến con vật bị mắc kẹt.
Các nhân viên vườn thú đã phải sử dụng búa đập vỡ hàng rào để giải cứu cho con vật. Hươu cao cổ sau đó được giải cứu mà không bị thương.
Nhiều khả năng một du khách nào đó đã cho hươu cao cổ ăn, khiến con vật thò đầu vào hàng rào dẫn đến mắc kẹt.
Báo hoa mai ẩn mình, cướp miếng mồi của linh cẩu
Các nhân chứng cho biết linh cẩu đã đợi cho báo hoa mai hoàn tất chuyến đi săn mới lao ra đe dọa để cướp lấy con mồi. Báo hoa mai thua kém linh cẩu về sức mạnh nên buộc phải bỏ lại con mồi cho đối thủ.
Tuy nhiên, báo hoa mai không rời đi hẳn, nó ẩn nấp bên trong một hốc đất, chờ thời điểm phù hợp để cướp lại con mồi. Tận dụng cơ hội linh cẩu đi uống nước, báo hoa mai lập tức lao ra, cướp lấy con mồi và nhanh chóng bỏ chạy.
Bật cười trước những khoảnh khắc vui nhộn của gấu trúc
Gấu trúc là loài gấu có nguồn gốc từ Trung Quốc. Dù được xếp vào bộ ăn thịt, loài gấu này lại rất ít khi ăn thịt. Chế độ ăn của gấu trúc với 99% là các loài tre, trúc, đôi khi ăn các loại lá cây và củ dại.
Khác với những loài gấu khác, gấu trúc có bản tính khá thân thiện và hầu như không hề có ý định tấn công con người, ngoại trừ trường hợp bị đe dọa hoặc bị chọc tức.
Những con gấu trúc trong môi trường nuôi nhốt được nhiều người yêu thích vì thường xuyên thực hiện những hành động vui nhộn và hài hước, mang lại những khoảnh khắc đáng yêu và thư giãn cho những ai chứng kiến.
Đoạn clip dưới đây tổng hợp những khoảnh khắc “điên rồ” và hài hước của gấu trúc, giúp bạn có được một cái nhìn đầy thiện cảm về loài gấu đang được chọn làm biểu tượng cho Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF).
Lửng mật vùng vẫy trong tuyệt vọng khi bị báo hoa mai tóm gọn
Dù lửng mật nổi tiếng là loài động vật cứng đầu, sẵn sàng chống lại các loài săn mồi to lớn và mạnh mẽ như sư tử, linh cẩu… Tuy nhiên, đôi khi chúng vẫn lâm vào tình cảnh thất thế và trở thành con mồi.
Cá sấu biến mất dưới mặt nước trong chớp mắt
Một trong những lý do giúp cá sấu trở thành kẻ săn mồi đáng sợ dưới nước là khả năng ẩn nấp và ngụy trang của con vật. Đoạn video cho thấy cá sấu đã "biến mất" hoàn toàn dưới mặt nước chỉ trong một vài giây.
Báo hoa mai nhanh như chớp, bắt trâu rừng non trước mắt trâu mẹ
Báo hoa mai ẩn nấp trên cây cao, tận dụng cơ hội trâu rừng mẹ mất tập trung đã lập tức lao xuống, cắn chặt vào trâu non rồi nhanh chóng tha con mồi lên cây. Quá trình săn mồi của báo hoa mai chỉ diễn ra trong vài giây khiến trâu rừng mẹ không kịp phản ứng.
Thông thường, báo hoa mai có thể tha con mồi nặng gấp 2 đến 3 lần trọng lượng cơ thể lên cây cao, nghĩa là chúng có thể tha những con mồi nặng đến 80 hoặc thậm chí 100kg lên cây cao.
Sau khi tha con mồi lên cây, báo hoa mai mới bắt đầu thưởng thức bữa ăn để tránh những động vật ăn thịt khác như sư tử, linh cẩu hay chó hoang châu Phi…
Sau khi hoàn thành hành trình bay quanh Mặt Trăng, đưa các phi hành gia Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch và Jeremy Hansen đi xa Trái Đất hơn bất kỳ con người nào trước đó, sứ mệnh Artemis II của NASA hiện đang bước vào chặng trở về.
Điều gì đang chờ đợi họ khi tái nhập khí quyển Trái Đất?
Khoảng 160km cuối cùng trong tổng hành trình dài 1.118 triệu km được xem là giai đoạn nguy hiểm nhất.
Ở độ cao khoảng 120km so với bề mặt Trái Đất, tàu Orion sẽ tái nhập khí quyển với vận tốc ước tính 38.367km/h, tương đương quãng đường từ Hà Nội đến TP.HCM chỉ trong khoảng 2 phút 36 giây nếu di chuyển theo phương thẳng đứng.
Tàu sẽ hướng tới điểm hạ cánh xuống Thái Bình Dương ngoài khơi San Diego vào tối thứ sáu giờ địa phương (tức sáng sớm thứ bảy ngày 11/4, theo giờ Việt Nam).
8 phút đầy kịch tính
Ban đầu, kế hoạch là để tàu Orion "nhảy" qua lại trong khí quyển giống như một viên đá nảy trên mặt nước, nhằm giảm dần vận tốc thông qua các pha ma sát liên tiếp với không khí.
Tuy nhiên, phương án này đã bị loại bỏ sau khi tàu Orion không người lái trong sứ mệnh Artemis I tái nhập khí quyển vào tháng 12/2022 và ghi nhận những hư hại đáng kể ở tấm chắn nhiệt.
Cụ thể, tấm chắn nhiệt của Orion có cấu trúc nền titan, phủ 186 khối vật liệu chịu nhiệt Avcoat, mỗi khối dày khoảng 3.8cm. Trong lần tái nhập của Artemis I, các khí bị giữ bên trong lớp chắn nhiệt đã giãn nở dưới nhiệt độ cao, làm bong tróc các mảng vật liệu và làm giảm hiệu quả bảo vệ.
Điều này có thể gây nguy hiểm cho phi hành đoàn Artemis II. Vì vậy, trong sứ mệnh lần này, tàu Orion sẽ đi vào khí quyển với góc dốc hơn so với kế hoạch ban đầu nhằm giảm thời gian chịu tác động của nhiệt độ và vận tốc cao, qua đó hạn chế nguy cơ hư hại.
Trong giai đoạn này, tàu Orion sẽ bị bao phủ bởi một "quả cầu lửa", khi plasma phát sáng hình thành xung quanh cửa sổ. Quá trình hạ thấp độ cao sẽ diễn ra đầy rung lắc, và trong một khoảng thời gian ngắn, liên lạc với mặt đất sẽ bị gián đoạn.
Khi đó, tàu Orion sẽ ở độ cao khoảng 8.077m trên Thái Bình Dương, nhưng vẫn lao xuống với vận tốc khoảng 523km/h. Các thiết bị kích nổ sẽ kích hoạt để mở bộ dù đầu tiên, gồm ba dù phụ phía trước có đường kính khoảng 2.1m.
Ở độ cao 7.620m, hai dù lớn hơn với đường kính khoảng 7m sẽ được bung ra để ổn định tàu trước khi thả dù chính ở độ cao 2.896m, khi vận tốc giảm xuống còn khoảng 209km/h.
Hệ thống dù chính phức tạp hơn: trước tiên, ba dù dẫn đường kính 3.4m sẽ được thả ra, kéo theo ba dù chính khổng lồ, mỗi chiếc rộng 35.3m và nặng khoảng 140kg.
Khoang phi hành đoàn Orion sẽ treo cách các dù này khoảng 81m.
Các dù chính sẽ giảm vận tốc xuống dưới 32 km/h, đủ an toàn để tàu tiếp nước xuống Thái Bình Dương ngoài khơi San Diego vào thời điểm dự tính.
Ngay sau đó, các đội cứu hộ sẽ triển khai nhiệm vụ. Trực thăng của Hải quân Mỹ từ tàu USS John P. Murtha sẽ thực hiện tìm kiếm và cứu nạn.
Các đội cứu hộ đã nhiều lần diễn tập cho tình huống này, bao gồm 12 cuộc thử nghiệm thu hồi với mô hình khoang tàu giả lập. Họ cũng đã thực hiện thành công trong thực tế với tàu Orion không người lái của Artemis I.
Theo kế hoạch, sau khi cửa khoang Orion được mở, phi hành đoàn Artemis II sẽ rời tàu, trong khi mô đun vẫn nổi trên mặt nước nhờ các thiết bị hỗ trợ nổi.
Thành công của nhiệm vụ này sẽ đưa các phi hành gia vào lịch sử và mở đường cho sứ mệnh Artemis 4, dự kiến đưa con người quay trở lại bề mặt Mặt Trăng vào cuối năm 2028, gần 60 năm sau lần cuối con người đặt chân lên đó.
Theo www.space.com
