Quyền được Nhà nước bồi thường là quyền có tính chất hiến định, được ghi nhận xuyên suốt trong các bản Hiến pháp của Việt Nam và tiếp tục được khẳng định tại Hiến pháp năm 2013.
Thể chế hóa nguyên tắc này, Nhà nước đã từng bước hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường, từ Nghị định số 47-CP năm 1997, Nghị quyết số 388/2003/NQ-UBTVQH11 đến Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2009 và Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017.
Sau gần 8 năm thi hành, Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 đã trở thành công cụ pháp lý quan trọng nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị thiệt hại do hoạt động công vụ gây ra; đồng thời khẳng định trách nhiệm của Nhà nước trước Nhân dân và góp phần củng cố niềm tin vào pháp luật.
Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng luật này cho thấy một số khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu sửa đổi.
Thứ nhất, về căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường
Từ Điều 8 đến Điều 12 của luật hiện hành quy định tương đối đầy đủ các văn bản làm căn cứ yêu cầu bồi thường.
Tuy nhiên thực tế xuất hiện trường hợp người bị thiệt hại đã có kết luận tố cáo đúng hoặc kết luận thanh tra xác định rõ hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ, nhưng cá nhân vi phạm không bị xử lý kỷ luật hoặc xử lý hành chính do hết thời hiệu hoặc chưa đến mức xử lý.
Hệ quả là người bị thiệt hại không có văn bản thuộc diện luật quy định để làm căn cứ yêu cầu bồi thường. Do đó, cần nghiên cứu bổ sung kết luận giải quyết tố cáo hoặc kết luận thanh tra theo quy định pháp luật xác định rõ hành vi trái pháp luật của người thi hành công vụ là một trong các căn cứ phát sinh quyền yêu cầu bồi thường.
Thứ hai, về phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước
Các Điều 17 đến Điều 21 luật hiện hành quy định phạm vi trách nhiệm bồi thường theo hướng liệt kê. Tuy nhiên thực tiễn phát sinh nhiều trường hợp có hành vi trái pháp luật và có thiệt hại thực tế nhưng không thuộc diện được bồi thường.
Ví dụ: Luật quy định trách nhiệm bồi thường đối với việc cấp hoặc thu hồi giấy phép trái pháp luật, nhưng chưa quy định trường hợp hủy bỏ giấy phép trái pháp luật; hoặc quy định trách nhiệm đối với cấp, thu hồi Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trái pháp luật nhưng chưa điều chỉnh trường hợp không cấp giấy chứng nhận trái pháp luật.
Đặc biệt, cần nghiên cứu bổ sung cơ chế bồi thường trong trường hợp đặc biệt khi công lý không còn khả năng được thực hiện do hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Thực tiễn đặt ra những vụ việc mà người bị hại hoặc thân nhân chịu thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng nhưng cuối cùng không thể xử lý hình sự vì hết thời hiệu, trong khi quá trình giải quyết kéo dài có dấu hiệu gắn với trách nhiệm của cơ quan bảo vệ pháp luật.
Trường hợp ông Đỗ Thanh An tại Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) mà báo Tuổi Trẻ nhiều lần phản ánh, là một ví dụ được dư luận quan tâm. Theo thông tin được báo phản ánh, gia đình nạn nhân nhiều năm cung cấp tài liệu, liên tục kiến nghị làm rõ cái chết của người mẹ. Tuy nhiên vụ việc kéo dài qua nhiều giai đoạn, đến khi xác định được đối tượng thì phát sinh vấn đề hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Từ thực tiễn đó, câu hỏi pháp lý được đặt ra không chỉ là còn hay không còn thời hiệu xử lý hình sự, mà còn là: Ai chịu trách nhiệm đối với những tổn thất vật chất và tinh thần kéo dài của gia đình người bị hại khi công lý không thể thực hiện được bằng bản án?
Trong khi đó, Hiến pháp năm 2013 quy định Nhà nước có trách nhiệm công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, quyền công dân; quyền sống được pháp luật bảo hộ. Vì vậy, bảo vệ quyền tiếp cận công lý không chỉ dừng lại ở việc thiết lập chế tài hình sự mà còn cần cơ chế khắc phục khi quyền đó không được bảo vệ hữu hiệu.
Đề xuất này không đồng nghĩa mở rộng vô hạn trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Cơ chế đặc biệt chỉ nên áp dụng khi đồng thời đáp ứng các điều kiện: thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng; có căn cứ cho thấy quá trình giải quyết vụ án kéo dài bất hợp lý hoặc có phần trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng; việc hết thời hiệu làm mất cơ hội phục hồi quyền lợi chính đáng của người bị hại.
Trong quá trình thảo luận chính sách sửa đổi Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, Bộ trưởng Bộ Tư pháp nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tính ổn định của hệ thống pháp luật, nhưng đồng thời khẳng định Quốc hội vẫn là cơ quan có thẩm quyền quyết định cuối cùng đối với những trường hợp đặc biệt phát sinh từ thực tiễn. Đó là một gợi mở đáng suy ngẫm: Pháp luật cần ổn định nhưng không nên khép kín trước những hoàn cảnh đặc biệt của đời sống.
Vì vậy, luật sửa đổi nên bổ sung trường hợp đặc biệt: Nhà nước có trách nhiệm bồi thường cho thân nhân người bị thiệt hại trong vụ án hình sự bị đình chỉ do hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người thực hiện hành vi phạm tội như vụ án ông Đỗ Thanh An cả đời đi tìm công lý sau cái chết của mẹ.
Sáng 21/3, điện thoại của Lin Yuhui, cảnh sát 68 tuổi, tại xưởng vẽ ở Tế Nam, Sơn Đông, đổ chuông liên tục. Ở đầu dây bên kia, Shen Junliang, người cha từng có con bị bắt cóc báo tin: "Đã bắt được Dì Mai rồi!". Lin Yuhui đáp: "Ngày mà tôi chờ đợi suốt 7 năm cuối cùng cũng đến".
"Dì Mai" là bí danh của kẻ môi giới trong đường dây bắt cóc 9 bé trai tại nhiều địa phương thuộc tỉnh Quảng Đông giai đoạn 2003-2005. Mới đây, cảnh sát xác định nghi phạm họ Xie chính là "Dì Mai" và tiến hành bắt giữ.
Trước đó, vỏ bọc của "Dì Mai" khiến lực lượng chức năng mất nhiều năm bế tắc.
Người tiên phong hỗ trợ cảnh sát phá án qua phác họa
Tháng 3/2019, Lin Yuhui nhận lời mời từ cảnh sát Tăng Thành, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, phác họa chân dung "Dì Mai". Ông đến huyện Tử Kim (Quảng Đông) tìm gặp một ông lão từng chung sống với nghi phạm hai năm.
Ông lão mô tả đối tượng cao 1,5 mét, thể trạng đậm, mặt tròn, môi dày. Lin hỏi thêm về tỷ lệ mắt và sống mũi. Quá trình phác họa, đối chiếu và chỉnh sửa kéo dài 5 giờ.
Khi nhận bản vẽ cuối, nhân chứng và con gái xác nhận độ giống đạt 90%. Bức họa này đã thay thế bản vẽ đầu tiên của cảnh sát Quảng Châu năm 2017, trở thành công cụ truy nã chính.
Kỹ năng phác họa của Lin được rèn luyện từ nhỏ. Ông nội là một họa sĩ. Từ 5 tuổi, Lin bắt đầu học vẽ dưới sự hướng dẫn của ông. Tiếng gậy gõ của ông nội là tín hiệu để Lin trở lại bảng vẽ. Phương pháp đào tạo này giúp ông rèn luyện sự kiên nhẫn và kỹ thuật nền tảng.
Khi trưởng thành, ông chuyển sang ngành cảnh sát. Năm 2004, Lin bắt đầu nghiên cứu kỹ thuật phác họa chân dung tội phạm - lĩnh vực còn mới mẻ tại Trung Quốc và trở thành chuyên gia phác họa chân dung.
Giai đoạn đầu, không có người mẫu, ông tự mang sổ vẽ đến khu vực đông người, quan sát và vẽ liên tục hàng nghìn khuôn mặt để luyện tập. Trong 3 năm, ông hoàn thành hơn 20.000 bức chân dung.
Ông là người tiên phong hỗ trợ cảnh sát Trung Quốc phá án qua phác họa. Năm 2017, tên tuổi Lin Yuhui vượt ra khỏi biên giới khi hỗ trợ Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI) phá án. Chỉ dựa vào một đoạn camera an ninh rất mờ, ông đã phác họa chính xác chân dung nghi phạm Brendt Allen Christensen trong vụ bắt cóc nữ sinh viên Trung Quốc Zhang Yingying tại Mỹ. Bức vẽ cung cấp manh mối mang tính bước ngoặt, giúp cơ quan điều tra quốc tế tìm ra thủ phạm.
Những cuộc đoàn tụ từ nét phác họa
Sau khi nghỉ hưu năm 2018, Lin khởi động "Kế hoạch Kép 100": vẽ chân dung miễn phí cho 100 liệt sĩ và 100 trẻ em mất tích. Trên bàn làm việc của Lin, các cuốn sổ phác thảo ghi chú rõ khu vực, tuổi, tên của các vụ mất tích. Trong mảng phục dựng chân dung liệt sĩ, nhiều gia đình cũng lần đầu được "gặp" lại người thân qua nét vẽ của ông.
Ông trực tiếp hỗ trợ Shen Junliang vẽ diện mạo con trai Shen Cong ở tuổi 15 (dựa trên ảnh lúc một tuổi), giúp người cha tìm lại con vào năm 2020. Năm 2018, ông hỗ trợ tài xế Wang Mingqing tìm thấy con gái sau 27 năm thất lạc nhờ bức phác họa mô phỏng tuổi trưởng thành.
Khi Xie bị bắt, nguồn tin nội bộ cho biết diện mạo thực tế của "Dì Mai" có độ tương đồng chưa tới 30% so với các bức phác họa công bố trước đó. Lý giải điều này, ông Lin phân tích cấu trúc cốt lõi khuôn mặt không đổi, nhưng quá trình lẩn trốn và áp lực tinh thần khiến cơ mặt nghi phạm chảy xệ, vóc dáng tiều tụy.
Ông giải thích thêm, phác họa chân dung tội phạm không phải là cỗ máy photocopy sao chép 100% bản gốc. Mục đích của bức vẽ là cung cấp hướng đi cho cảnh sát, thu hẹp phạm vi điều tra và cảnh tỉnh toàn xã hội về sự tồn tại của kẻ buôn người. Việc nhân chứng (ông lão từng sống chung với "Dì Mai") xác nhận độ giống 90% vào năm 2019 đã hoàn thành vai trò định hướng điều tra.
Vợ ông Lin tiết lộ, suốt 7 năm qua chồng tự đặt ra một quy tắc "3 không": không gỡ bức chân dung "Dì Mai" khỏi bức tường ở trung tâm xưởng vẽ; không thay chiếc áo khoác da ông từng mặc vào ngày vẽ bức chân dung đó; không công bố lá thư mời hỗ trợ điều tra của cảnh sát.
Tuy nhiên, vào ngày 26/3 vừa qua, ông đã gỡ bức tranh xuống và lần đầu tiên công khai bức thư mời do Đội Hình sự - Cảnh sát quận Tăng Thành, Quảng Châu, gửi cho ông vào ngày 1/3/2019. Hành động này đánh dấu sự kết thúc của chuyên án, đồng thời trút bỏ gánh nặng tâm lý cựu cảnh sát mang theo suốt 7 năm.
Tờ Nhân dân Nhật báo bình luận việc tóm gọn "Dì Mai" có thể mở ra bước đột phá giải quyết nhiều vụ án ẩn khuất, đồng thời nhấn mạnh: "Dù thời gian có trôi qua bao lâu, sự công bằng của pháp luật vẫn sẽ được thực thi".
Bản án ngày 13/5 của TAND Khu vực 1 - Hà Tĩnh tuyên bị cáo Tâm, 52 tuổi, trú xã Cẩm Duệ, phạm tội Cố ý gây thương tích, theo Điều 134 Bộ luật Hình sự.
Tại phiên tòa, Tâm hối hận, mong được giảm nhẹ hình phạt. Sau khi gây án, bị cáo và gia đình bị hại thỏa thuận bồi thường 550 triệu đồng, đã chi trả 200 triệu đồng.
HĐXX nhận định bị cáo có nhân thân tốt, đã khắc phục một phần hậu quả nên tuyên mức án trên.
Tòa yêu cầu bị cáo phải cấp dưỡng cho mẹ nạn nhân mỗi tháng 960.000 đồng.
Theo cáo trạng, khoảng 20h ngày 25/5/2025, sau khi uống rượu tại nhà riêng ở thôn Phú Thượng, xã Cẩm Duệ (trước đây thuộc huyện Cẩm Xuyên), bị cáo Tâm cùng hai người bạn đến quán karaoke. Do quán không có loại bia theo yêu cầu, Tâm đi bộ sang nhà hàng xóm tìm mua nhưng không được.
Tại đây, thấy ông Lê Đình Chân, 67 tuổi, cùng một số người đang ngồi uống nước ngoài sân, Tâm trèo qua hàng rào vào chơi. Trong lúc nói chuyện, Tâm đùa về việc ông Chân "sợ vợ" và bảo: "Uống nhiều không ai nấu cho ăn đâu, đi té ngã". Hai bên xảy ra to tiếng.
Nhà chức trách cáo buộc, bị cáo Tâm sau đó dùng tay đẩy mạnh vào ngực khiến ông Chân ngã ngửa, đầu đập xuống nền sân lát gạch, bất tỉnh. Nạn nhân được đưa đi cấp cứu tại Bệnh viện Đa khoa Hà Tĩnh rồi chuyển ra Bệnh viện Trung ương Huế.
Ông Chân bị chấn thương sọ não nặng, vỡ xương sọ, xuất huyết não, tổn thương não lan tỏa. Dù được phẫu thuật, nạn nhân rơi vào trạng thái sống thực vật, liệt tứ chi với tỷ lệ tổn thương 99% và tử vong ngày 10/12/2025.
Ngày 7/5, Phòng CSGT Công an TP Đồng Nai đang xác minh video ghi hình ảnh trên về nam sinh này.
Khoảng 13h, trên mạng xã hội xuất hiện đoạn video dài 18 giây ghi lại cảnh một thiếu niên điều khiển xe đạp điện trên Quốc lộ 13 đoạn qua phường Tân Khai.
Em này ngồi ở ghế sau, buông cả hai tay và cho vào túi áo trong khi xe đang chạy với tốc độ khá nhanh. Sau một đoạn đường buông tay, nam sinh lên ghế trước để lái xe như bình thường.
Anh Ngọc, người quay video, cho biết hình ảnh trên được anh ghi vào trưa nay khi đi trên đường. "Nhìn nam sinh thả tay rất thản nhiên, bình tĩnh, không giống lần đầu", anh đánh giá.
Video khiến nhiều người lo lắng trước hành vi gây nguy hiểm cho chính bản thân và các phương tiện đi trên đường.
