Mỹ và Iran xác nhận Tổng thống hai nước hôm 17/6 đã ký vào Bản ghi nhớ hiểu biết (MOU) nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài gần 4 tháng qua.
Hai bên đều đã phải đưa ra những nhượng bộ để đạt được thỏa thuận sơ bộ trước khi tiến đến giai đoạn đàm phán tiếp theo nhằm giải quyết những vấn đề nan giải hơn.
Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, Mỹ dường như đang đưa ra nhiều nhượng bộ hơn khi bất kỳ thỏa thuận nào cũng là một lựa chọn thay thế tốt hơn cho tình trạng hiện tại.
Bản chất của MOU gồm 14 điểm này trên thực tế là Iran nhận được rất nhiều thứ ngay bây giờ, bao gồm cả hàng chục tỷ USD, để đổi lấy việc không bắn vào các tàu thuyền ở eo biển Hormuz.
MOU được chia thành hai giai đoạn. Giai đoạn 1 được triển khai ngay bây giờ và giai đoạn 2 đẩy tất cả những thứ khác sang để giải quyết trong một “thỏa thuận cuối cùng” được đàm phán trong 60 ngày tới. Khoảng thời gian 60 ngày đó có thể được gia hạn bằng sự đồng thuận của cả hai bên.
Những nhượng bộ trước mắt của Mỹ
Giống như nhiều thỏa thuận với Iran, văn bản này có một số điều khoản dẫn chiếu đến các điều khoản khác, và một số quy định tập trung vào tương lai trong khi những quy định khác có hiệu lực ngay lập tức.
Điều 13 tuyên bố rằng ngay sau khi ký kết, “các điều 4, 5, 10 và 11” của MOU phải được triển khai. Vì vậy, đó là các điều khoản áp dụng ngay lập tức, và phải có hiệu lực trước khi các cuộc đàm phán giai đoạn 2 thậm chí còn chưa bắt đầu.
Theo Điều 4 và 5, Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân và Iran loại bỏ các chướng ngại vật (như thủy lôi) để đảm bảo rằng lưu thông qua eo biển Hormuz trở lại mức trước xung đột trong vòng 30 ngày tới. Nếu thỏa thuận dừng lại ở đây, thì đó là một thỏa thuận tốt cho Mỹ và nền kinh tế toàn cầu vì nó giải quyết được vấn đề cốt lõi của eo biển khi cả hai nước đồng ý cho phép các tàu vận chuyển ở mức trước xung đột. Tuy nhiên, thỏa thuận không dừng lại ở đó, mà đây chính là nơi các nghĩa vụ của Iran kết thúc và các nghĩa vụ của Mỹ bắt đầu.
Theo Điều 10 về miễn trừ trừng phạt, “ngay sau khi ký kết, Mỹ sẽ ban hành các lệnh miễn trừ đối với hoạt động xuất khẩu dầu thô, các sản phẩm hóa dầu và các dẫn xuất của chúng của Iran, cùng tất cả các dịch vụ liên quan, bao gồm ngân hàng, bảo hiểm, vận tải và các dịch vụ tương tự”.
Đây là một sự nhượng bộ đáng kể. Về mặt bề nổi, nó đưa Iran trở lại vị thế mà nước này từng được hưởng theo thỏa thuận hạt nhân thời cựu Tổng thống Mỹ Barack Obama (JCPOA) với việc bán dầu và hóa dầu không giới hạn theo giá thị trường. Một số chuyên gia năng lượng đánh giá, chỉ riêng điều khoản này sẽ mang lại 60-70 tỷ USD mỗi năm trực tiếp cho Iran.
Đó là 60-70 tỷ USD cho việc không làm gì khác ngoài việc mở cửa eo biển Hormuz, nơi vốn đã mở cửa trước xung đột.
Trong khi đó, Điều 11 về các quỹ bị đóng băng của Iran nêu rõ: “Mỹ… cam kết rằng các quỹ và tài sản bị đóng băng hoặc bị hạn chế của Iran sẽ được giải phóng và hoàn trả để sẵn sàng sử dụng hoàn toàn”.
Bên trong dấu ba chấm đó, văn bản viết “với sự cân nhắc đến tiến trình của các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận cuối cùng”.
Điều đó có thể được hiểu là việc giải phóng các quỹ đi kèm điều kiện ràng buộc với sự thể hiện của Iran trong các cuộc đàm phán 60 ngày hướng tới một thỏa thuận lâu dài hơn.
Tuy nhiên, Điều 13 quy định các cuộc đàm phán 60 ngày đó sẽ không bắt đầu nếu không có việc “thực thi” điều khoản này về các quỹ bị đóng băng. Do đó, các quỹ bị đóng băng phải được xử lý dưới một hình thức nào đó ngay bây giờ và có lẽ thậm chí là trước khi Iran được yêu cầu đáp ứng các đòi hỏi của họ tại eo biển.
Một điểm đáng chú ý nữa là điều khoản này quy định rằng ngân hàng trung ương của Iran có thể xác định bên thụ hưởng các quỹ sau khi được giải phóng. Điều này khác với các thỏa thuận khác với Iran vốn chỉ cho phép các quỹ này có sẵn cho các bên thụ hưởng không bị trừng phạt.
Văn bản cuối cùng được công bố hôm qua thêm vào một điều kiện ràng buộc đối với “các thủ tục được hai bên nhất trí” sẽ được xác định sau, nhưng Điều 13 yêu cầu các quỹ bị đóng băng phải được xử lý trước khi các cuộc đàm phán rộng hơn bắt đầu. Đây có thể là một lĩnh vực gây tranh cãi trong những ngày tới.
Các quy định dài hạn hơn
Liệu Iran có đưa ra bất kỳ cam kết mới nào với Mỹ trong thời gian dài hơn để đổi lấy những nhượng bộ này không?
Theo Điều 8 về vũ khí hạt nhân, Iran “tái khẳng định rằng họ sẽ không mua sắm hoặc phát triển vũ khí hạt nhân”.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đang ca ngợi điều khoản này như một cách nào đó ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân mãi mãi. Tuy nhiên, thỏa thuận JCPOA thời ông Obama cũng tương tự: “Iran tái khẳng định trong bất kỳ hoàn cảnh nào Iran cũng sẽ không bao giờ tìm kiếm, phát triển hoặc mua lại vũ khí hạt nhân”.
Vì vậy, ngôn từ về vũ khí hạt nhân không có gì mới, và bản MOU này đang khiến Mỹ nhượng bộ chỉ để Iran “tái khẳng định” điều đó. MOU hiện tại không vạch ra lộ trình dẫn đến một thỏa thuận rộng lớn hơn và lâu dài hơn.
Đối với các vật liệu hạt nhân và bản thân chương trình hạt nhân, những vấn đề đó “bằng cách thích hợp sẽ được giải quyết trong một thỏa thuận cuối cùng”. Nói cách khác, Iran không đưa ra cam kết chắc chắn nào về các vấn đề này.
MOU nói rằng vật liệu đã làm giàu, trong trường hợp tối thiểu, sẽ được “pha loãng giảm cấp độ ngay tại cơ sở”, song điều này đi ngược lại với yêu cầu trước đó của ông Trump rằng vật liệu đó phải được chuyển đi nơi khác.
Điều 9 đề cập đến quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD dành cho Iran được thảo luận rất nhiều. Bản MOU không thành lập một quỹ như vậy ngay lập tức, nhưng yêu cầu Mỹ “cùng với các đối tác khu vực của mình, tạo ra một kế hoạch toàn diện được cả hai bên nhất trí cho việc phục hồi và phát triển kinh tế của Iran, đồng thời đảm bảo nguồn tài chính ít nhất là 300 tỷ USD”.
Kế hoạch này sẽ được “xây dựng trong vòng 60 ngày” và sẽ là một phần của thỏa thuận cuối cùng với Iran.
Nói cách khác, sẽ không có “thỏa thuận cuối cùng” nếu không có quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD hay Iran sẽ không đồng ý với các cam kết hạt nhân hay bất cứ điều gì khác trừ khi quỹ này trở thành hiện thực.
Một trong những điều khoản quan trọng nhất của MOU là Điều 7 về tất cả các lệnh trừng phạt Iran. Điều khoản nêu rõ: “Mỹ cam kết chấm dứt, theo một lịch trình được nhất trí như một phần của thỏa thuận cuối cùng, tất cả các loại lệnh trừng phạt mà Iran đang phải đối mặt”.
MOU tiếp tục liệt kê các lệnh trừng phạt của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, các nghị quyết của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), và “tất cả các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ, cả sơ cấp và thứ cấp”.
Điều đó vượt xa bất kỳ điều gì Mỹ từng làm hoặc đề xuất trong quá khứ, đổi lại, Iran có lẽ sẽ cần phải từ bỏ sự hỗ trợ của mình dành cho các lực lượng ủy nhiệm. Theo các nhà phân tích, nó có thể sẽ khiến việc đàm phán một thỏa thuận dài hạn trở nên khó khăn
Rạng sáng qua (8.5), Đài CBS dẫn lời Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn giữa Mỹ và Iran vẫn có hiệu lực. Sau đó, ông cũng cho biết thỏa thuận giữa hai nước "có thể không diễn ra" nhưng "cũng có thể diễn ra bất cứ lúc nào".
Trả lời báo chí ngày 7.5 (theo giờ Mỹ), Tổng thống Trump tuyên bố Iran đưa ra xuất mà trong đó "về cơ bản nói rằng họ sẽ không có vũ khí hạt nhân, họ sẽ trao cho chúng tôi bụi hạt nhân và nhiều thứ khác mà chúng tôi muốn". CNN dẫn lời ông Trump khẳng định Iran đồng ý với điều đó. Nhưng theo truyền thông Iran, Tehran vẫn chưa hoàn tất phản hồi đối với đề xuất của Mỹ.
Dù "lệnh ngừng bắn vẫn có hiệu lực", Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 8.5 (theo giờ VN) cho biết quân đội nước này đã tập kích một số cơ sở quân sự của Iran. Theo CENTCOM, các cơ sở bị tập kích đã tiến hành một loạt các cuộc tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái (UAV) và tàu nhỏ nhằm vào các tàu chiến Mỹ là 3 tàu khu trục lớp Arleigh Burke (gồm USS Truxtun, USS Rafael Peralta và USS Mason) đang di chuyển qua eo biển Hormuz vào ngày 7.5. Viết trên mạng xã hội Truth Social về vụ việc này, ông Trump nêu: "3 tàu khu trục đẳng cấp thế giới của Mỹ vừa di chuyển, rất thành công, ra khỏi eo biển Hormuz, dưới hỏa lực. Không có thiệt hại nào đối với 3 tàu khu trục, nhưng thiệt hại lớn đối với những kẻ tấn công là Iran".
Ngược lại, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) lên tiếng tố cáo Mỹ đã vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. IRGC cáo buộc quân đội Mỹ đã tấn công 1 tàu chở dầu của Iran gần cảng Jask, nên phía Iran đã đáp trả và "gây thiệt hại đáng kể" cho Mỹ, khiến 3 tàu khu trục của nước này "nhanh chóng rời khỏi eo biển Hormuz".
Khi xung đột bùng phát trở lại, phía UAE thông báo đã phải kích hoạt hệ thống phòng không để đánh chặn các đòn tấn công từ Iran.
Thực tế tại eo biển Hormuz, tuy Mỹ đang tạm ngưng Dự án Tự do nhưng dường như cũng sẵn sàng nối lại chiến dịch này nhằm tìm cách mở cửa eo biển Hormuz.
Trong phân tích gửi đến Thanh Niên hôm qua, chuyên gia tình báo quân sự Mỹ Carl O.Schuster (đang giảng dạy về quan hệ quốc tế, lịch sử ở ĐH Hawaii - Thái Bình Dương) đã giải mã cách thức tác chiến của Dự án Tự do.
Theo đó, các tàu khu trục lớp Arleigh Burke của Mỹ hiện có khả năng giám sát và hỗ trợ trên không hiện đại hơn nhiều so với cuối thập niên 1980. CENTCOM cũng chiếm ưu thế trên không ở vịnh Ba Tư và vùng biển gần bờ Iran. Máy bay không người lái (UAV) vũ trang lẫn không vũ trang của Mỹ có thể giám sát các điểm phóng UAV, tàu tấn công nhanh và tên lửa của Iran. Kèm theo, máy bay cường kích A-10 và các khí tài trên không khác của Mỹ có thể được điều động để tấn công phủ đầu các nhóm tác chiến di động của Iran.
Tác chiến trực tiếp, các khu trục hạm lớp Arleigh Burke có thể đối phó với tàu tấn công nhanh, tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình của Iran. Kết hợp thêm, để đối phó với UAV và tàu tấn công tốc độ cao, Nhóm Tác chiến đổ bộ (ARG) của Mỹ đang đóng ở vùng biển này có mang theo máy bay trực thăng vũ trang và chiến đấu cơ thế hệ 5 tàng hình F-35 đủ sức đánh chặn. Tuy nhiên, theo chuyên gia Schuster, quân đội Mỹ có thể cần phải đưa một số lính thủy đánh bộ trang bị tên lửa Stinger và vũ khí chống UAV lên một số tàu để tạo lớp phòng thủ cuối cùng.
Các tàu chiến và máy bay trực thăng có thể rà phá thủy lôi trong vùng nước nông của vịnh Ba Tư. Về vấn đề này, Mỹ cần chủ động phát hiện và đánh chìm các tàu rải thủy lôi của Iran và xác định các bãi thủy lôi tiềm năng kịp thời để phá hủy hoặc tránh.
Với năng lực tác chiến như vậy, Washington có thể thiết lập một "vành đai an toàn" để tàu thuyền di chuyển. Một vành đai như thế, theo cựu đại tá Schuster, gồm các thành phần sau: Các đơn vị rà phá thủy lôi để đảm bảo khu vực không có thủy lôi và tàu ngầm mini; Triển khai một vài tàu khu trục lớp Arleigh Burke tuần tra cùng lúc để bảo vệ vành đai khỏi các cuộc tấn công từ trên không, tên lửa, máy bay không người lái và tàu ngầm mini; Tiến hành giám sát liên tục bằng UAV đối với tất cả các địa điểm mà Iran có thể phóng tên lửa, UAV hoặc triển khai tàu tấn công nhanh; Triển khai máy bay trinh sát và cảnh báo sớm để giám sát 24/7 toàn bộ khu vực; Các máy bay cường kích A-10, trực thăng tấn công và các máy bay tấn công khác tuần tra dọc theo "vành đai an toàn", sẵn sàng tấn công vào đối phương.
Chuyên gia cho rằng "vành đai an toàn" có vẻ mang tính phòng thủ, nhưng thực chất tích hợp năng lực tấn công phản kích, được bảo vệ 24/7 để ngăn chặn việc Iran rải thủy lôi, bố trí tàu ngầm mini hoặc tập kết các đơn vị tấn công khác.
Dù tin rằng lực lượng Mỹ đủ sức đảm trách hoạt động trên, chuyên gia Schuster cũng thừa nhận: "Bảo vệ hoạt động vận chuyển hàng hải chưa bao giờ là nhiệm vụ dễ dàng. Các mối đe dọa luôn nắm thế chủ động và việc ngăn chặn chúng chiếm ưu thế đòi hỏi sự phối hợp giữa giám sát liên tục; thông tin liên lạc tốc độ cao, luồng chỉ huy và dữ liệu, và các quy tắc giao chiến đảm bảo phản ứng nhanh chóng trước các mối đe dọa trước khi chúng hành động".
"Vào khoảng 20h40 giờ Seoul (18h40 giờ Hà Nội), vụ nổ và hỏa hoạn đã xảy ra trên tàu hàng do một công ty vận tải biển Hàn Quốc vận hành. Phương tiện khi đó đang neo đậu tại khu vực ngoài khơi cảng Umm Al Quwain của Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), ngay trong eo biển Hormuz", Bộ Ngoại giao Hàn Quốc cho biết ngày 4/5.
Theo cơ quan này, thủy thủ đoàn trên tàu gồm 24 người, trong đó có 6 người Hàn Quốc. Vụ nổ và đám cháy đã gây hư hại cho tàu, nhưng chưa ghi nhận thương vong.
Dữ liệu trên website theo dõi hoạt động hàng hải Marine Traffic cho thấy phương tiện được nhắc đến là tàu hàng HMM Namu. Tàu dài 180 m, treo cờ Panama, do công ty vận tải biển HMM của Hàn Quốc vận hành.
Bộ Đại dương và Thủy sản Hàn Quốc cho biết vụ nổ được ghi nhận ở mạn trái tàu, gần khu vực phòng máy. HMM Namu đang neo chờ tại chỗ.
"Giới chức đang điều tra nguyên nhân và xác định thiệt hại", Bộ Ngoại giao Hàn Quốc tiếp tục. Hiện chưa rõ đây là một vụ tấn công hay do thủy lôi trôi dạt trên biển gây ra.
Đây là lần đầu tiên một tàu có liên hệ với Hàn Quốc bị tấn công trên eo biển Hormuz từ khi Iran phong tỏa gần như hoàn toàn với tuyến đường biển này.
Iran cấm hầu hết tàu thuyền qua eo biển Hormuz, ngoại trừ tàu của nước này và một số quốc gia "thân thiện", trong khi Mỹ áp đặt phong tỏa ngược lại lên mọi cảng biển của Iran từ ngày 13/4. Seoul tháng trước cho biết một tàu chở dầu Hàn Quốc đã đi qua vùng biển an toàn.
Theo Tổ chức Hàng hải Quốc tế, hàng trăm tàu và khoảng 20.000 thủy thủ đã không thể đi qua eo biển trong suốt cuộc xung đột. Hãng tin Yonhap cho biết trong số này có 26 tàu treo cờ Hàn Quốc.
Hàn Quốc phụ thuộc đáng kể vào nhiên liệu nhập khẩu từ Trung Đông, hầu hết vận chuyển qua eo biển Hormuz, để đảm bảo nhu cầu năng lượng.
"Chính phủ Hàn Quốc sẽ liên lạc chặt chẽ với các quốc gia liên quan trong vấn đề này và có biện pháp cần thiết để đảm bảo an toàn cho các tàu, thủy thủ Hàn Quốc trong eo biển Hormuz", Bộ Ngoại giao Hàn Quốc thông báo.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) hôm nay cho biết các tàu khu trục tên lửa dẫn đường của hải quân Mỹ đã đi qua eo biển Hormuz và hỗ trợ hai tàu thương mại mang cờ Mỹ di chuyển qua eo biển Hormuz thành công.
Tuy nhiên, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) sau đó ra tuyên bố bác bỏ thông tin có tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz. "Không có bất kỳ tàu thương mại hay tàu chở dầu nào đi qua Hormuz trong vài giờ qua. Những tuyên bố từ giới chức Mỹ là vô căn cứ và hoàn toàn sai sự thật", IRGC cho biết.
Phát biểu tại một cuộc họp nội các hôm nay, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết Phó tổng thống Mỹ JD Vance đã thông báo ngắn gọn cho ông về cuộc đàm phán với Iran trên đường trở về từ Pakistan. Phái đoàn hai bên đã đàm phán suốt 21 giờ nhưng không đạt được thỏa thuận.
Ông Netanyahu nói thỏa thuận ngừng bắn hai tuần giữa Mỹ với Iran "có thể thay đổi chỉ trong nháy mắt", thêm rằng phía Mỹ "không thể chấp nhận hành động vi phạm trắng trợn của Iran đối với những điều kiện dẫn tới đàm phán".
"Theo thỏa thuận ngừng bắn, Mỹ sẽ ngừng không kích, còn phía Iran sẽ lập tức mở lại eo biển Hormuz, nhưng họ đã không làm vậy. Người Mỹ không thể chấp nhận điều này", ông cho hay.
Ngoài ra, theo Thủ tướng Israel, Phó tổng thống Vance còn nói rằng vấn đề trọng tâm theo quan điểm của Mỹ là "loại bỏ toàn bộ uranium đã làm giàu của Iran và đảm bảo sẽ không có hoạt động làm giàu hạt nhân nào trong những năm tới, có thể là trong nhiều thập kỷ tới".
Thủ tướng Netanyahu tuyên bố Israel ủng hộ quyết định của Tổng thống Donald Trump về việc phong tỏa eo biển Hormuz, thêm rằng hai bên "đang phối hợp liên tục".
"Những tuyên bố về việc có rạn nứt giữa hai nước là hoàn toàn sai sự thật", ông nói. "Sự thật hoàn toàn ngược lại. Bất cứ ai có mặt trong những cuộc trò chuyện này, cũng như trong các cuộc thảo luận hàng ngày của chúng tôi với Tổng thống Trump và đội ngũ của ông ấy, đều có thể chứng thực điều đó".
Bộ Chỉ huy Trung tâm Mỹ (CENTCOM) hôm nay gửi thông báo tới các chủ tàu, cho biết quân đội nước này sẽ chặn tàu của tất cả quốc gia ra vào khu vực bờ biển của Iran, trong đó có mọi cảng của Iran ở vịnh Ba Tư và vịnh Oman, nhưng "không cản trở tự do hàng hải" đối với những tàu đến và đi từ các cảng ngoài Iran.
Biện pháp này nhằm hiện thực hóa tuyên bố từ Tổng thống Trump hôm 12/4 về việc phong tỏa eo biển Hormuz sau khi Mỹ và Iran kết thúc đàm phán mà không đạt được thỏa thuận.
Trong thông điệp được công bố sau tuyên bố của ông Trump, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho biết lực lượng nước này vẫn kiểm soát hoàn toàn eo biển Hormuz, cảnh báo "đối phương sẽ mắc kẹt trong vòng xoáy chết chóc nếu có tính toán sai lầm nào".
Eo biển Hormuz là tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng, chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu. Ngay sau khi Mỹ - Israel phát động chiến dịch tấn công Iran ngày 28/2, Tehran đã triển khai nhiều xuồng cao tốc để rải thủy lôi tại eo biển Hormuz.
Các thủy lôi, cùng mối đe dọa từ máy bay không người lái (UAV) và tên lửa, khiến số lượng tàu hàng đi qua tuyến hàng hải này giảm xuống mức rất thấp, đẩy giá năng lượng tăng cao và mang lại cho Iran đòn bẩy lớn nhất trong xung đột.
Mở lại tuyến đường này là một trong những chủ đề quan trọng trong thỏa thuận ngừng bắn gần đây giữa Mỹ và Iran, dù số tàu thuyền qua lại vẫn còn hạn chế.
