“Bất kỳ tàu nào đi qua eo biển Hormuz mà không có sự cho phép của chúng tôi, hoặc đi ngoài tuyến đã được chỉ định, sẽ phải chịu mọi hậu quả”, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 25/6 phát cảnh báo, nhắc đến tuyến hàng hải chiến lược nằm giữa nước này và Oman.
Cảnh báo xuất hiện trong bối cảnh Hormuz đang trở thành trở ngại lớn với bản ghi nhớ mà Mỹ và Iran đạt được hồi giữa tháng 6 để chấm dứt xung đột. Văn kiện nêu rằng Iran cam kết tạo điều kiện để các tàu thương mại đi lại an toàn và miễn phí qua tuyến vịnh Ba Tư – biển Oman trong vòng 60 ngày. Iran sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý eo biển, trên cơ sở luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven bờ.
Tuy nhiên, văn bản không xác định rõ thế nào là “nỗ lực bảo đảm” hay cách phân chia các tuyến hàng hải qua Hormuz. Chính khoảng trống diễn giải này đang mở ra một cuộc cạnh tranh mới, khi Iran và Oman có quan điểm khác nhau về cách thức quản lý eo biển.
Hormuz là eo biển hình chữ V ngược nằm giữa Iran và Oman. Eo biển dài 161 km, điểm hẹp nhất 33 km, luồng hàng hải theo mỗi hướng chỉ rộng khoảng 3 km. Trước xung đột, tuyến đường là nơi vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí của thế giới.
Các nước vùng Vịnh, bao gồm cả đồng minh của Mỹ, phụ thuộc đáng kể vào lộ trình này để xuất khẩu dầu. Do đó, với Iran, Hormuz còn là một công cụ chiến lược, gắn trực tiếp với an ninh quốc gia mà Tehran không được phép để mất, dù trên bàn đàm phán hay trong xung đột.
“Họ cần có đòn bẩy này, trong cả kịch bản tốt nhất lẫn xấu nhất”, Ali Vaez, chuyên gia phân tích cấp cao về Iran tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nói.
Theo ông Vaez, giới chức Iran tin rằng quyền kiểm soát Hormuz là công cụ hiệu quả nhất để buộc Mỹ đưa ra các nhượng bộ về trừng phạt và chương trình hạt nhân trong tiến trình đàm phán. Hormuz càng quan trọng hơn nữa đối với Iran trong kịch bản xấu nhất là chính quyền Tổng thống Donald Trump chỉ câu giờ, chờ qua bầu cử giữa kỳ rồi nối lại chiến sự.
“Kiểm soát eo biển Hormuz là chuyện sống còn, là đòn bẩy chủ lực của họ. Chẳng có lý do gì để họ chấp nhận để đòn bẩy đó bị suy yếu trước khi đạt được thỏa thuận cuối cùng”, ông Vaez tiếp tục.
Do đó, Iran tham gia thỏa thuận ngừng bắn không đồng nghĩa với việc từ bỏ quyền định hình cơ chế quản lý eo biển. Giới chức Iran nhiều lần nhấn mạnh rằng mọi cơ chế tương lai phải đặt Tehran vào vị trí trung tâm điều phối hoạt động hàng hải.
Một số trang tin vận tải biển trước đó cho biết Iran từng giới thiệu cơ chế thu phí, trong đó tàu thuyền được hướng dẫn đi theo một hành lang hàng hải gần bờ biển Iran và được IRGC đảm bảo an toàn khi di chuyển.
Khác với Iran, Oman là thành viên Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982, nên cần hành động tuân thủ theo văn kiện này. Oman còn là đồng minh của Mỹ và Tổng thống Trump đã dọa “thổi bay” Muscat nếu họ hợp tác với Tehran kiểm soát eo biển.
UNCLOS quy định tàu thuyền được phép quá cảnh liên tục và không bị cản trở qua các eo biển quốc tế. Các quốc gia ven biển có quyền ban hành quy định liên quan đến an toàn hàng hải, bảo vệ môi trường hoặc phân luồng giao thông. Công ước cho phép quốc gia ven biển thu phí với những dịch vụ cung cấp cho hoạt động hàng hải, nhưng không được yêu cầu tàu thuyền phải xin phép hoặc trả phí mới được đi qua.
Do đó, Oman muốn xây dựng một cơ chế quản lý mà các quốc gia ven eo biển Hormuz có thể nhận được nguồn thu từ các khoản đóng góp tự nguyện hoặc thanh toán cho những dịch vụ hàng hải cụ thể.
Oman cùng Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ngày 23/6 đã phối hợp mở luồng di chuyển qua lãnh hải nước này để đưa các tàu hàng cùng thủy thủ mắc kẹt ở vịnh Ba Tư rời đi. Tuyến hàng hải thay thế này đã trực tiếp làm suy yếu quyền kiểm soát Hormuz của Iran, khiến Tehran lập tức phản đối.
Iran tuyên bố hành lang duy nhất mà tàu thuyền được phép sử dụng là tuyến đường chạy dọc theo bờ biển của nước này và mọi hoạt động di chuyển qua Hormuz phải do hải quân IRGC điều phối. Những lộ trình khác là “không thể chấp nhận và hết sức nguy hiểm”.
Trước những rủi ro tiềm ẩn, IMO ngày 25/6 đã dừng điều phối tàu hàng qua hàng lang phía nam. Cùng ngày, tàu hàng Ever Lovely, treo cờ Singapore, đã bị tấn công khi đang di chuyển dọc theo bờ biển Oman. Sự việc châm ngòi cho loạt cuộc tập kích ăn miếng trả miếng giữa Mỹ và Iran cuối tuần trước.
“Tehran muốn các phương tiện đi theo hải trình của Iran để họ dễ kiểm soát hơn”, Matthew Wright, nhà phân tích tại công ty dữ liệu hàng hải Kpler, nói với ABC.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi ngày 28/6 tái khẳng định quan điểm này khi phát biểu tại Iraq.
“Trách nhiệm quản lý Hormuz thuộc về Iran, không có bất kỳ quốc gia nào khác tham gia. Điều đó đã được quy định rất rõ trong bản ghi nhớ. Mọi sự can thiệp hay hành động đơn phương nào cũng sẽ chỉ khiến tình hình thêm căng thẳng và làm chậm quá trình mở cửa trở lại eo biển”, ông Araghchi tuyên bố.
Dù tồn tại khác biệt, các cuộc đàm phán giữa Iran và Oman vẫn được duy trì, phản ánh nhu cầu chung trong việc tránh tái diễn khủng hoảng tại tuyến huyết mạch dầu khí toàn cầu.
Iran và Oman ngày 29/6 đã có cuộc họp đầu tiên bàn về cơ chế quản lý Hormuz, với đại diện từ phía Tehran là Thứ trưởng Ngoại giao Kazem Gharibabadi. Quan chức Iran cho biết hai bên đã “đạt hiểu biết chung” và Oman “cho rằng cần thu phí đối với các dịch vụ được cung cấp”.
Ông Gharibabadi cho biết hai bên đã thành lập các ủy ban kỹ thuật, dự kiến bắt đầu thảo luận chuyên sâu trong 7-8 ngày tới.
Trong khi đó, Muscat tái khẳng định phản đối áp dụng phí quá cảnh đối với các tàu đi qua eo biển Hormuz, song để ngỏ khả năng thảo luận về các khoản phí liên quan đến dịch vụ hàng hải.
“Việc thu phí đối với các dịch vụ được cung cấp là hợp pháp, và chúng tôi đang thảo luận với Iran về vấn đề này”, Ngoại trưởng Oman Badr al-Busaidi nói.
"Trong các cuộc trao đổi với Thủ tướng Shehbaz Sharif và Tổng tham mưu trưởng quân đội Asim Munir của Pakistan, họ đã đề nghị tôi hoãn triển khai lực lượng hủy diệt dự kiến nhằm vào Iran tối nay, với điều kiện Iran đồng ý mở lại eo biển Hormuz một cách hoàn toàn, lập tức và an toàn. Tôi đã đồng ý tạm dừng các cuộc ném bom và tấn công Iran trong thời hạn hai tuần. Đây sẽ là lệnh ngừng bắn hai chiều", Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên Truth Social tối 7/4 (sáng 8/4 giờ Hà Nội).
Theo Tổng thống Mỹ, lý do ông đưa ra quyết định như vậy là Mỹ đã đạt được mọi mục tiêu quân sự, đồng thời đang tiến rất gần tới thỏa thuận dứt điểm về hòa bình lâu dài với Iran, cũng như hòa bình tại Trung Đông.
"Chúng tôi đã nhận được một đề xuất gồm 10 điểm từ Iran và tin rằng đây là cơ sở khả thi để đàm phán. Gần như tất cả vấn đề bất đồng trước đây giữa Mỹ và Iran đã được thống nhất, nhưng khoảng thời gian hai tuần sẽ cho phép hoàn tất và ký kết thỏa thuận. Với tư cách Tổng thống Mỹ, đồng thời đại diện cho các quốc gia Trung Đông, tôi cảm thấy vinh dự khi vấn đề kéo dài này đang tiến gần tới việc đạt được giải pháp", Tổng thống Mỹ nêu thêm.
Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cho biết họ đã chấp thuận lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần. "Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng điều này không đồng nghĩa với việc chiến sự đã chấm dứt. Chúng tôi vẫn luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Chỉ cần đối phương mắc sai lầm dù là nhỏ nhất, họ sẽ phải đối mặt với toàn bộ sức mạnh đáp trả của chúng tôi", hội đồng cho hay.
Ngoại trưởng Abbas Araghchi thông báo: "Trong thời gian hai tuần, việc đi lại an toàn qua eo biển Hormuz sẽ được đảm bảo thông qua sự điều phối với Lực lượng Vũ trang Iran, có tính đến các hạn chế kỹ thuật".
Trước chiến sự, không tồn tại những "hạn chế kỹ thuật" như vậy. Hiện chưa rõ liệu Iran có tiếp tục thu phí tàu thuyền như trong thời gian giao tranh hay không.
Truyền thông nhà nước Iran cho biết các cuộc đàm phán với Mỹ sẽ được tổ chức tại Islamabad, thủ đô của Pakistan vào 10/4 và có thể kéo dài để hoàn thiện các chi tiết của một thỏa thuận, với mục tiêu "khẳng định những thành tựu trên chiến trường của Iran".
Theo truyền thông nhà nước Iran, Tehran sẽ chỉ chấp nhận chấm dứt chiến sự khi các chi tiết được hoàn tất phù hợp với kế hoạch hòa bình 10 điểm của họ. Kế hoạch yêu cầu eo biển Hormuz được áp dụng "cơ chế đi lại có kiểm soát dưới sự điều phối của lực lượng vũ trang Iran", điều sẽ "mang lại cho Iran vị thế kinh tế và địa chính trị đặc biệt". Đồng thời, Iran được dỡ bỏ hoàn toàn lệnh trừng phạt và được bồi thường đầy đủ, Mỹ phải rút toàn bộ lực lượng khỏi các căn cứ trong khu vực.
Hội đồng An ninh Quốc gia Iran cũng nói rằng đề xuất bao gồm cả điều khoản Iran sẽ tiếp tục làm giàu uranium. Họ khẳng định Iran đã thắng thế và Mỹ chấp nhận toàn bộ kế hoạch 10 điểm. Mỹ không xác nhận thông tin này và Tổng thống Trump chỉ nói rằng ông sẵn sàng thảo luận về kế hoạch này.
Ngoại trưởng Araghchi bày tỏ lòng biết ơn đối với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và ông Asim Munir vì đã thúc đẩy ông Trump thực hiện lệnh ngừng bắn.
Các thông báo được đưa ra khi còn chưa đầy hai giờ trước khi tối hậu thư mà Tổng thống Mỹ đặt ra với Iran hết hạn. Theo tối hậu thư, Iran phải đạt thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz trước 20h giờ miền đông (7h giờ Hà Nội ngày 8/4) nếu không muốn cơ sở hạ tầng dân sự bị tàn phá.
CNN dẫn lời một quan chức cấp cao Nhà Trắng cho biết Israel cũng đồng ý tạm dừng chiến dịch ném bom vào Iran trong hai tuần, khi các cuộc đàm phán tiếp tục. Thủ tướng Pakistan nói rằng thỏa thuận sẽ áp dụng trên toàn khu vực, bao gồm cả Lebanon.
Truyền thông Mỹ đưa tin Washington đã ngừng các cuộc không kích bên trong lãnh thổ Iran. Tuy nhiên, Israel cho biết vẫn phát hiện hai loạt tên lửa bay tới từ Iran. Cảnh báo tên lửa cũng vang lên ở Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất.
Giá dầu chuẩn của Mỹ giảm mạnh với diễn biến mới. Một thùng dầu WTI được giao dịch ở mức khoảng 93,03 USD, giảm 17,64%.
Ngày 26-5, khi đang ở Ấn Độ, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đưa ra cảnh báo sau đợt tấn công của Washington vào miền nam Iran.
"Các eo biển phải được mở, chúng sẽ được mở bằng cách này hay cách khác, vì vậy chúng cần phải được mở", Hãng tin Reuters dẫn lời ông Rubio nói, cho rằng những gì đang xảy ra ở Hormuz là "bất hợp pháp, trái pháp luật, không bền vững cho thế giới, không thể chấp nhận được".
Dù vậy Ngoại trưởng Mỹ khẳng định một thỏa thuận với Iran vẫn có thể đạt được, bất chấp những hoài nghi ngày càng lớn, nhất là sau cuộc tấn công mới nhất.
"Hôm nay đã có một số cuộc đàm phán diễn ra ở Qatar, vì vậy chúng ta sẽ xem liệu có thể đạt được tiến triển nào không. Tôi nghĩ rằng đang có rất nhiều cuộc thảo luận qua lại về câu chữ cụ thể trong văn bản ban đầu, vì vậy sẽ mất vài ngày", nhà ngoại giao Mỹ giải thích.
Theo Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), lực lượng Mỹ ngày 25-5 đã tiến hành các cuộc tấn công mang tính "tự vệ" để bảo vệ binh sĩ Mỹ trước các mối đe dọa từ phía Iran.
Các mục tiêu bị nhắm tới bao gồm những bệ phóng tên lửa và các tàu thuyền Iran bị cáo buộc đang tìm cách rải thủy lôi quanh khu vực eo biển Hormuz.
Theo Đài Fox News, lực lượng Mỹ đã phát hiện hai tàu thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đang rải thủy lôi tại eo biển Hormuz. Washington được cho là đã phá hủy cả hai tàu của IRGC, đồng thời tấn công một trận địa tên lửa đất đối không tại Bandar Abbas.
Cuộc tấn công diễn ra khi nhà đàm phán hàng đầu và Ngoại trưởng Iran đang ở Doha để thảo luận với Thủ tướng Qatar về thỏa thuận tiềm năng chấm dứt chiến tranh, Reuters đưa tin.
Theo đó, cuộc thảo luận tập trung vào eo biển Hormuz, kho dự trữ uranium được làm giàu của Iran, giải phóng các khoản tiền bị đóng băng của Tehran.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Esmaeil Baghaei, trước đó cho biết các vấn đề hạt nhân sẽ chỉ được đàm phán sau khi thỏa thuận khung được ký kết.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chiều 11/4 hội kiến Giáo hoàng Leo XIV tại Tòa thánh Vatican, bày tỏ trân trọng những tình cảm tốt đẹp Giáo hoàng và Tòa thánh dành cho nhân dân Việt Nam, theo Bộ Ngoại giao.
Chủ tịch Quốc hội chuyển Thư mời thăm chính thức Việt Nam của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Giáo hoàng Leo XIV. Giáo hoàng Leo XIV trân trọng cảm ơn, bày tỏ mong muốn thăm Việt Nam trong thời gian tới.
Giáo hoàng Leo XIV đánh giá cao việc Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đến thăm Vatican chỉ 5 ngày sau khi được Quốc hội bầu giữ chức vụ mới. Giáo hoàng cũng chia sẻ sự gắn bó đặc biệt với Việt Nam, cho biết cách đây hai năm, khu vườn tại Vatican đã đặt một bức tượng Đức Mẹ La Vang mặc áo dài truyền thống, giúp ông luôn nhớ tới Việt Nam mỗi khi nhìn thấy.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhận xét quan hệ giữa Việt Nam và Vatican đã đạt được những bước tiến quan trọng và thực chất, từ các cuộc gặp giữa lãnh đạo cấp cao đến việc thiết lập Văn phòng Đại diện thường trú của Tòa thánh tại Việt Nam.
Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết trong cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, nhiều chức sắc, tu sĩ, tín đồ Công giáo tiếp tục được tín nhiệm trúng cử.
Quốc hội Việt Nam cũng đang liên tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, tạo điều kiện thuận lợi cho Công giáo hoạt động và phát triển theo quy định của Hiến pháp và pháp luật.
Giáo hoàng Leo XIV cảm ơn các cơ quan chức năng Việt Nam đã tạo điều kiện và hỗ trợ tích cực để Đại diện thường trú của Tòa thánh tại Việt Nam hoạt động ổn định, hiệu quả; mong muốn hai bên tăng cường các trao đổi, tiếp xúc để đưa quan hệ song phương phát triển ngày càng sâu rộng.
Cùng ngày, Chủ tịch Quốc hội hội kiến Thủ tướng Tòa thánh, Hồng y Pietro Parolin, đề nghị Tòa thánh khuyến khích Giáo hội Công giáo Việt Nam thực hiện tốt đường hướng "Kính Chúa, yêu nước", đồng hành cùng dân tộc để đóng góp vào sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước.
Thủ tướng Pietro Parolin đánh giá cao những thành tựu phát triển và chính sách tôn giáo cởi mở của Việt Nam, khẳng định quan hệ hai bên sẽ tiếp tục duy trì đà phát triển tích cực, hướng tới những bước tiến mới trong tương lai.
