Ngồi trước máy tính, nhân viên marketing 37 tuổi nhìn chằm chằm vào màn hình, đầu óc trống rỗng. Suốt buổi sáng, cô không viết nổi một dòng báo cáo. Sếp phàn nàn cô chểnh mảng. Đồng nghiệp thì thầm cô viện lý do mệt mỏi để trốn việc.
Mai tự trách mình vô dụng. Về nhà, cô không còn sức nấu cơm, quần áo chất thành đống nhiều ngày không giặt. Cuối tuần, người phụ nữ nằm bẹp trên giường cả ngày, cơ thể nặng trĩu như bị rút cạn năng lượng.
Trước đó, đồng nghiệp biết Mai là người nhanh nhẹn, có trách nhiệm. Mọi thứ thay đổi sau khi công ty tái cơ cấu, khối lượng công việc tăng gấp đôi, đúng lúc mẹ cô nhập viện dài hạn. Những đêm thức trắng chăm mẹ đẩy Mai vào chuỗi mất ngủ triền miên. Cô nghĩ mình chỉ mệt, cho đến khi những cơn lo âu xuất hiện dày đặc khi tim đập nhanh mỗi sáng, ngực nặng như có vật gì đè lên, và chỉ cần nghĩ đến việc mở email hay bước vào phòng họp, Mai đã hoảng sợ.
Nhiều tháng liền, Mai gồng mình chứng minh mình không lười biếng. Nhưng cô càng cố, cơ thể càng kiệt sức, còn sếp và đồng nghiệp vẫn giữ định kiến giả vờ. Mai xin nghỉ việc. Hai tháng sau, bác sĩ chẩn đoán cô mắc rối loạn lo âu. Thạc sĩ tâm lý Hoàng Quốc Lân, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, nói những gì Mai trải qua không phải “sự lười biếng hay thiếu ý chí”, mà là triệu chứng của một bệnh lý cần điều trị.
Tương tự, Minh, 18 tuổi, từng có học lực xuất sắc nhiều năm liền, bắt đầu sa sút từ năm lớp 10. Cậu lớn lên trong gia đình đầy xung đột, thường mơ thấy cảnh bố mẹ bạo hành lẫn nhau. Cậu dần tách khỏi bạn bè, bỏ các hoạt động ở trường, đóng cửa, kéo rèm, nằm một chỗ, bỏ tắm rửa. Mỗi lần thức giấc sau những cơn ác mộng, Minh rạch tay mình, vết nhỏ ban đầu rồi tăng dần theo thời gian. Mẹ Minh không hỏi han, chỉ trách mắng cậu lấy cớ để lười biếng. Đến khi Minh có hành vi tự sát và phải cấp cứu, bác sĩ tại Bệnh viện Đại học Y Dược 1 TP HCM chẩn đoán cậu trầm cảm nặng. Đó là lần đầu người mẹ biết đến căn bệnh của con mình.
Ba triệu trẻ em Việt Nam đang cần các dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần, theo thống kê của Bộ Y tế năm 2022, tương đương 12% trẻ trên toàn quốc mắc các rối loạn liên quan. Trên bình diện toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới xếp trầm cảm vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tàn tật ở trẻ vị thành niên. Những con số này cho thấy Mai và Minh không đơn độc, mà là hai gương mặt trong một cộng đồng đông đảo đang chịu đựng sự hiểu lầm tương tự mỗi ngày, ở văn phòng, trong lớp học, và ngay trong chính ngôi nhà của họ.
Dưới góc độ tâm lý học lâm sàng, việc người mắc trầm cảm hoặc rối loạn lo âu bị cho là lười biếng, yếu đuối, giả vờ bệnh là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay. Nguyên nhân bắt nguồn từ chính bản chất vô hình của bệnh khi không có tổn thương thực thể rõ ràng như gãy xương hay viêm nhiễm.
Kết quả thăm khám, chụp chiếu đều bình thường, trong khi triệu chứng lại lên xuống thất thường, có ngày nặng, có ngày tạm ổn. Nhiều bệnh nhân vẫn cố gắng đi làm, chăm sóc gia đình, cười nói và sinh hoạt bình thường trước mặt người khác, khiến người xung quanh nghĩ họ chẳng có vấn đề gì nghiêm trọng.
Thạc sĩ Lân giải thích người mắc trầm cảm bị suy giảm nghiêm trọng năng lượng, động lực và khả năng tận hưởng cuộc sống. Thức dậy khỏi giường, đánh răng, tắm rửa hay hoàn thành một công việc bình thường có thể trở thành thử thách rất lớn với họ. Với người rối loạn lo âu, não bộ luôn cảnh giác quá mức, liên tục dự đoán nguy cơ có thể xảy ra, dẫn đến mất ngủ kéo dài, khó tập trung, tim đập nhanh, căng cơ và kiệt sức thường trực.
Chính sự tiêu hao năng lượng kéo dài này khiến họ giảm hiệu suất làm việc, né tránh hoạt động xã hội, không còn đủ sức duy trì nhịp sống như trước, những việc tưởng đơn giản như đi làm, họp hành hay nghe điện thoại lại có thể gây ra tim đập nhanh, khó thở, hoảng loạn.
“Bên ngoài là trốn tránh, bên trong là chiến đấu để sống sót”, thạc sĩ Lân nói.
Bi kịch nằm ở chỗ bản chất thật của người bệnh thường ngược lại hoàn toàn với những gì họ bị gán mác. Họ luôn muốn làm tốt, muốn hòa nhập, và khi không làm được, họ tự trách bản thân không cố gắng đủ.
Vòng luẩn quẩn bắt đầu từ đó khi bệnh lý gây ra sự né tránh, sự né tránh khiến họ bị phán xét, sự phán xét đẩy họ vào cảm giác tội lỗi và tự ti, cảm giác đó lại làm lo âu nặng thêm. Khi bị gắn nhãn lười biếng, giả vờ, thiếu nghị lực, họ có xu hướng giấu bệnh kỹ hơn, chậm tìm kiếm sự hỗ trợ vì sợ bị đánh giá, khiến tình trạng ngày càng trầm trọng.
Với trẻ vị thành niên, khoảng cách thế hệ càng làm vấn đề thêm phức tạp. Nghiên cứu của Bệnh viện Nhi Trung ương ghi nhận nhiều cha mẹ gặp khó khăn trong nhận biết biểu hiện trầm cảm ở con cũng như tìm phương thức đồng hành cùng con vượt qua. Một số phụ huynh, quen với quan niệm về sự chịu đựng và nghị lực của thế hệ mình, cho rằng con đang giả vờ, lấy cớ, làm quá, hoặc coi việc con chia sẻ cảm xúc là biểu hiện của sự yếu đuối, rồi yêu cầu trẻ phải mạnh mẽ, dùng ý chí để tự vượt qua.
Bác sĩ Trần Minh Khuyên, Khoa Tâm thể, Bệnh viện Đại học Y Dược 1 TP HCM, từng tiếp nhận nhiều trẻ được chẩn đoán bệnh nhưng phụ huynh không tin, không chấp nhận. Sự thờ ơ đó khiến bệnh của trẻ không được phát hiện và điều trị kịp thời, để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng, trong đó có hành vi tự sát.
Các chuyên gia cho rằng giải pháp cốt lõi là nâng cao hiểu biết của cộng đồng về sức khỏe tâm thần. “Nếu một người bị gãy chân, không ai bắt họ chạy. Tương tự, khi một người bị trầm cảm, không thể yêu cầu họ cố lên”, thạc sĩ Lân nói. Điều cần làm là thay đổi cách giao tiếp, khuyến khích điều trị sớm.
Thay vì phán xét khi ai đó không đi làm, không dọn nhà hay không muốn ra ngoài, người xung quanh nên quan sát những dấu hiệu cụ thể như họ có mất ngủ kéo dài không, có sụt cân hoặc tăng cân bất thường không, có mất hứng thú với những việc từng yêu thích không, có đang thu mình khỏi các mối quan hệ không.
Trường học và nơi làm việc cần tổ chức các buổi truyền thông về sức khỏe tâm thần, đồng thời đào tạo người quản lý, giáo viên nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo, thay vì để những phán xét vội vàng đẩy người bệnh vào im lặng.
Ngày 22-5, Công an tỉnh Đồng Tháp cho biết vừa phối hợp người nhà đưa một thiếu nữ thức nhiều đêm bấm điện thoại, không ngủ, dẫn đến đập phá đồ đạc, có dấu hiệu loạn thần đi bệnh viện điều trị.
Trước đó Ban Chỉ huy Công an phường Cao Lãnh (tỉnh Đồng Tháp) nhận được tin báo của người dân về trường hợp thiếu nữ tên T. (tên nhân vật được thay đổi) có biểu hiện la hét, đập phá đồ đạc trong nhà với nhiều dấu hiệu bất thường về tâm lý, nên đã nhanh chóng triển khai lực lượng đến hiện trường.
Tại đây, lực lượng chức năng ghi nhận thiếu nữ trong tình trạng kích động, la hét, đập phá đồ đạc, có nguy cơ gây nguy hiểm cho bản thân và những người xung quanh.
Các cán bộ đã vận động, thuyết phục nhằm ổn định tinh thần cho T..
Sau khi trấn an, lực lượng công an đã phối hợp đưa em đến Bệnh viện Tâm thần Đồng Tháp để thăm khám, điều trị kịp thời.
Công an tỉnh Đồng Tháp khuyến cáo các bậc phụ huynh cần quan tâm nhiều hơn đến tâm lý, sức khỏe tinh thần của con em, nhất là ở lứa tuổi vị thành niên.
Việc quản lý thời gian sử dụng điện thoại, định hướng các mối quan hệ lành mạnh, tránh giao du với người lạ trên mạng xã hội là rất cần thiết.
Từ 1/7, người tham gia bảo hiểm y tế (BHYT) tự đi khám, chữa bệnh ngoại trú trái tuyến tại một số cơ sở y tế cấp cơ bản và chuyên sâu sẽ được Quỹ Bảo hiểm y tế thanh toán 50% mức hưởng đối với các bệnh, nhóm bệnh.
Bà Nguyễn Lan Hương, Phó ban Thực hiện chính sách BHYT thuộc Bảo hiểm xã hội Việt Nam, cho biết "50% mức hưởng" không được hiểu là Quỹ sẽ thanh toán 50% toàn bộ số tiền ghi trên hóa đơn khám, chữa bệnh. Tỷ lệ này được tính trên mức hưởng BHYT của từng người và chỉ áp dụng với số tiền nằm trong phạm vi được hưởng, theo mức giá và điều kiện thanh toán BHYT.
Đơn cử, người có mức hưởng BHYT 80%, khi thuộc trường hợp được thanh toán 50% mức hưởng thì Quỹ trả 40% chi phí; người có mức hưởng 95% được Quỹ thanh toán 47,5% trong phạm vi được hưởng. Phần chi phí ngoài phạm vi hưởng, dịch vụ theo yêu cầu hoặc các khoản không đủ điều kiện thanh toán vẫn do người bệnh tự túc.
Theo bà Hương, quy định mới không đồng nghĩa với việc người tham gia BHYT có thể đến khám ngoại trú tại bất kỳ bệnh viện nào và được Quỹ Bảo hiểm y tế chi trả 50%. Mức thanh toán này căn cứ vào cấp chuyên môn kỹ thuật mà cơ sở khám, chữa bệnh đã được cơ quan có thẩm quyền xếp (cấp ban đầu, cấp cơ bản hoặc cấp chuyên sâu); bệnh hoặc nhóm bệnh được chẩn đoán; mức hưởng BHYT của người bệnh và phạm vi Quỹ chi trả.
Cụ thể, chính sách áp dụng tại ba nhóm: cơ sở khám chữa cấp cơ bản mà trước năm 2025 đã được cơ quan có thẩm quyền xác định là tuyến tỉnh, tuyến trung ương hoặc tương đương tuyến tỉnh, tuyến trung ương; cơ sở được xếp cấp cơ bản, có tổng điểm đánh giá năng lực chuyên môn từ 50 đến dưới 70 điểm; cơ sở cấp chuyên sâu mà trước năm 2025 được xác định là tuyến tỉnh hoặc tương đương tuyến tỉnh.
Bảo hiểm xã hội Việt Nam khuyến cáo người dân nên đi khám tại nơi đăng ký khám chữa ban đầu hoặc đúng tuyến. Nếu đi khám ngoại trú, người bệnh nên liên hệ trước với cơ sở y tế hoặc cơ quan Bảo hiểm xã hội để được thông tin về cơ sở, phạm vi và mức thanh toán được hưởng.
Huyết áp cao hay tăng huyết áp xảy ra khi huyết áp đo tại phòng khám lớn hơn hoặc bằng 140/90 mmHg. Tiền tăng huyết áp khi nằm trong khoảng 120-139/80-89 mmHg, mức huyết áp tối ưu khi dưới 120/80 mmHg. Đây được coi là "kẻ giết người thầm lặng" vì ít gây triệu chứng và có thể dẫn đến bệnh tim, đột quỵ và suy thận. Các nguyên nhân bao gồm di truyền, chế độ ăn uống kém (nhiều muối), thiếu vận động, căng thẳng, được điều trị bằng thay đổi lối sống và thuốc.
Các loại hạt được xem là thực phẩm tốt cho tim mạch vì chứa protein, chất xơ và chất béo lành mạnh. Một số còn giàu vitamin và khoáng chất đặc biệt, có thể mang lại lợi ích cho người cao huyết áp.
Hạnh nhân
Hạnh nhân là nguồn chất xơ và protein thực vật dồi dào. Duy trì chế độ ăn giàu hai chất này có thể giảm nguy cơ cao huyết áp. Hạnh nhân còn chứa các dưỡng chất có lợi cho huyết áp gồm:
Magie: 28 g hạnh nhân cung cấp khoảng 76,5 mg magie (tương đương 18-25% nhu cầu cơ thể cần hằng ngày - DV). Magie giúp hạ huyết áp chủ yếu bằng cách hoạt động như một chất ức chế kênh canxi tự nhiên, thúc đẩy sự giãn nở của mạch máu và giảm sức cản mạch máu.
Vitamin E: 28 g hạnh nhân chứa khoảng 7,26 mg vitamin E (gần 50% DV). Vitamin E là chất chống oxy hóa giúp hạn chế tổn thương tế bào do gốc tự do - yếu tố liên quan đến bệnh tim mạch.
Hạt óc chó
Loại hạt này không chỉ giàu protein và chất xơ mà còn chứa nhiều chất béo không bão hòa đa (chất béo tốt). 28 g (khoảng 7 hạt óc chó) có khoảng 13,4 g chất béo tốt, bao gồm omega-3 và omega-6. Những chất béo này mang lại nhiều lợi ích như omega-3 có thể giảm mỡ máu và nguy cơ rối loạn nhịp tim, omega-6 hỗ trợ kiểm soát đường huyết, đồng thời cả hai đều góp phần giảm huyết áp.
Hạt dẻ cười
Hạt dẻ cười là món ăn vặt giàu dinh dưỡng như protein, chất xơ và chất béo lành mạnh - tất cả đều liên quan đến cải thiện huyết áp. Ngoài ra, loại hạt này còn chứa chất chống oxy hóa như beta-carotene, lutein, zeaxanthin và vitamin C, giúp giảm stress oxy hóa, đều là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến huyết áp. Kali trong hạt dẻ cười có tác dụng giãn mạch máu và đào thải natri dư thừa, từ đó cải thiện huyết áp.
Hạt Brazil
Hạt Brazil là loại hạt lớn, giàu dưỡng chất tốt cho tim mạch. Khẩu phần 6 hạt cung cấp 2,1 g chất xơ, 4 g protein, 6,9 g chất béo không bão hòa đa. Chế độ ăn giàu các chất này có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp tốt hơn.
Đặc biệt, hạt Brazil rất giàu selen, một hạt có thể chứa 68-91 mcg selen. Ở liều lượng hợp lý, selen giúp giảm viêm và hỗ trợ sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, cần lưu ý không nên tiêu thụ quá 400 mcg selen mỗi ngày.
Để bổ sung hạt vào chế độ ăn, bạn có thể trộn các loại hạt vào salad, thêm hạt óc chó và chuối vào cháo yến mạch, rắc hạt dẻ cười lên trái cây tươi, kết hợp hạt với sữa chua... Lưu ý kiểm soát khẩu phần khoảng một nắm (tương đương 28 g) mỗi ngày vì chúng giàu calo có thể dẫn đến tăng cân.
