Tiêu cực do con người, không do quy chế
Là người từng tham gia thực hiện nhiệm vụ ở nhiều vai trò khác nhau trong các kỳ thi tốt nghiệp THPT, ThS Nguyễn Phước Bảo Khôi, giảng viên Trường Đại học Sư phạm TPHCM khẳng định, Quy chế kì thi tốt nghiệp THPT hiện rất chặt chẽ, với rất nhiều lớp lang.
Năm 2026, Quy chế được Bộ GD&ĐT tiếp tục sửa đổi, bổ sung nhằm thích ứng với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, điều chỉnh hoạt động thanh tra, tăng cường công nghệ thông tin.Trong đó, quy chế thể hiện rất rõ 3 ưu điểm:
Phân quyền cụ thể: Một cá nhân về nguyên tắc không thể tự chi phối toàn bộ quy trình thi; các khâu ra đề, coi thi, chấm thi, nhập điểm và phúc khảo được tổ chức tách biệt, có hồ sơ, biên bản và người chịu trách nhiệm.
Đảm bảo quy chế giám sát: Trong mỗi khâu đều có nhiều thành phần tham gia, kèm theo thanh tra, kiểm tra, camera, niêm phong, bàn giao và đối chiếu dữ liệu.
Có đầy đủ căn cứ xử lý trách nhiệm: Quy chế không chỉ quy định hành vi bị cấm đối với thí sinh mà còn quy định trách nhiệm của cán bộ coi thi, lãnh đạo điểm thi, hội đồng thi và các cá nhân tham gia tổ chức kỳ thi.
ThS Khôi nhấn mạnh, nếu tuân thủ đúng quy chế thi thì không thể phát sinh tiêu cực và cũng không có “kẽ hở” cho gian lận. Gian lận chỉ có thể xảy ra do yếu tố con người thực thi quy chế.
“Gian lận trong kỳ thi không phải là hệ quả tự thân của quy chế, nó chỉ phát sinh khi những người được giao trách nhiệm thực thi và bảo vệ quy chế cố ý phá vỡ. Quy định chặt chẽ đến đâu cũng trở nên vô nghĩa nếu con người không tuân thủ nghiêm. Gian lận, tiêu cực không đến từ yếu tố quy chế mà xuất phát từ chính con người”, ThS Khôi phân tích.
Để triệt tiêu gian lận, tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp THPT, ThS Khôi kiến nghị Bộ GD&ĐT cần đẩy nhanh tiến độ tổ chức kì thi trên máy tính. Thi trên máy không loại bỏ hoàn toàn gian lận, nhưng làm thu hẹp đáng kể khả năng con người can thiệp vào kỳ thi. Đề được phân phối trực tiếp, câu hỏi và phương án trả lời có thể xáo trộn, bài làm được lưu tự động, còn toàn bộ thao tác của thí sinh đều để lại dấu vết số.
Nhờ đó, các khâu vốn dễ phát sinh sai sót hoặc tiêu cực như giao nhận đề, thu bài, quét phiếu, nhập điểm và sửa kết quả được giảm bớt hoặc kiểm soát chặt hơn. Dữ liệu tập trung cũng giúp phát hiện nhanh những mẫu làm bài bất thường, sự trùng khớp đáng ngờ hoặc kết quả tăng đột biến.
“Giá trị lớn nhất của thi trên máy vì thế không nằm ở việc thay con người bằng công nghệ, mà ở chỗ giảm quyền can thiệp tùy tiện, tăng khả năng truy vết và khiến gian lận khó thực hiện, khó che giấu hơn”, ThS Khôi nói.
Đặc biệt, ông cho rằng, kiểm soát bằng dữ liệu phải trở thành một khâu bắt buộc của quy trình hậu kiểm để phát hiện những bất thường mà giám sát trực tiếp có thể bỏ sót. Việc phân tích phổ điểm, tỷ lệ điểm cao, mức độ trùng khớp đáp án, chuỗi lỗi giống nhau và độ lệch so với quá trình học tập giúp khoanh vùng chính xác phòng thi, điểm thi hoặc nhóm thí sinh cần rà soát.
Dữ liệu không tự kết luận gian lận, nhưng cung cấp tín hiệu khách quan để kích hoạt thanh tra, đối chiếu camera, hồ sơ coi thi và quy trình chấm thi trước khi công nhận kết quả. Nói cách khác, camera giúp phát hiện hành vi tại chỗ, còn dữ liệu giúp nhận diện dấu vết bất thường của cả hệ thống.
“Quy chế cần chuyển từ tư duy “đúng thủ tục” sang “hoàn thiện thủ tục và được kiểm soát bằng dữ liệu”. Những bất thường về phổ điểm, chuỗi điểm tuyệt đối, mức chênh lệch lớn so với quá trình học tập hoặc sự tương đồng bất thường giữa các bài thi phải tự động kích hoạt quy trình kiểm tra”.
“Nên giao kỳ thi tốt nghiệp THPT về cho trường”
Theo Tiến sĩ Phạm Thị Thuý, Học viện Chính trị khu vực II, “bệnh” thành tích và gian lận trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 xuất phát từ 3 nguyên nhân chủ yếu.
Thứ nhất là cơ chế đánh giá hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào các chỉ tiêu, tỷ lệ và những con số định lượng; Thứ hai là mô hình kỳ thi tốt nghiệp THPT "2 trong 1" đã trở nên lạc hậu; Thứ ba là tâm lý chạy theo thành tích của phụ huynh và xã hội.
Vì vậy, theo bà, muốn triệt tiêu gian lận, tiêu cực cần thay đổi đồng bộ cả ba nguyên nhân nêu trên, trong đó trước hết phải đổi mới cơ chế đánh giá.
“Việc đánh giá quá trình mới được thực hiện trong chương trình học của từng học sinh. Trong khi đó, đánh giá địa phương, cơ sở giáo dục hay cá nhân học sinh xét tuyển vào đại học vẫn chủ yếu dựa vào kết quả điểm số qua các kỳ thi, số lượng giải thưởng... Sự thiếu đồng bộ trong cách đánh giá này đã tạo ra khoảng trống để tiêu cực nảy sinh”, Tiến sĩ Thuý phân tích,
Đặc biệt, bà cho rằng Kỳ thi tốt nghiệp THPT với mục tiêu “2 trong 1” đã quá lạc hậu và cần phải thay đổi. Những tiêu cực xảy ra trong kỳ thi năm nay ở các địa phương cần được xem là giọt nước tràn ly để ngành giáo dục nghiêm túc tính toán lại cách thức tổ chức kỳ thi cũng như phương án tuyển sinh đại học.
Theo bà, kỳ thi tốt nghiệp THPT chỉ nên là kỳ thi đánh giá đầu ra của học sinh phổ thông, được tổ chức nhẹ nhàng hơn, thậm chí có thể giao cho các trường THPT tổ chức, thay vì trở thành kỳ thi quyết định tương lai của học sinh ở tuổi 18.
Đối với tuyển sinh đại học, bà đề xuất nên trao quyền chủ động nhiều hơn cho các trường đại học. Mỗi trường có thể xây dựng phương thức tuyển sinh phù hợp với đặc thù ngành đào tạo để lựa chọn được những thí sinh đáp ứng đúng yêu cầu.
Triển khai đồng loạt thi tốt nghiệp trên máy vào năm 2030
Bộ GD&ĐT đang xây dựng lộ trình chuyển đổi kỳ thi tốt nghiệp THPT từ hình thức thi trên giấy sang thi trên máy tính.
Theo kế hoạch, sau khi hoàn thiện đề án, ngân hàng câu hỏi, phần mềm và hạ tầng kỹ thuật, Bộ dự kiến thí điểm tổ chức kỳ thi trên máy tính từ năm 2027 tại các địa phương đủ điều kiện và tiến tới triển khai đồng bộ từ năm 2030.
Trước đó, trong tháng 4, 5, Bộ GD&ĐT đã tổ chức thử nghiệm thi trên máy tính tại một số địa phương với hơn 34.000 thí sinh và gần 120.000 lượt thi, nhằm kiểm tra phần mềm, ngân hàng đề thi, quy trình tổ chức và khả năng đáp ứng của hạ tầng kỹ thuật.
Theo Bộ GD&ĐT, kết quả thử nghiệm đã đạt nhiều mục tiêu quan trọng. Bộ sẽ tiếp tục hoàn thiện, trình Chính phủ Đề án thi tốt nghiệp THPT trên máy tính, đồng thời xây dựng hệ thống văn bản pháp quy liên quan đến việc tổ chức kỳ thi theo hình thức mới này.
Tin Gốc: Dân Trí
